مروری بر تجربه رشد کره جنوبی، سنگاپور و عربستان در صنعت پتروشیمی؛
آسیاییهای پیروز
کره جنوبی در فهرست پنج صادرکننده بزرگ پتروشیمی دنیاست، عربستان بیش از ۱۰ درصد از ظرفیت تولید پتروشیمی جهان را در اختیار دارد. سنگاپور بدون نفت و گاز توانسته است به صادرات حدود ۳۰ میلیارد دلاری پتروشیمی برسد. این سه کشور اکنون به بازیگران کلیدی زنجیره ارزش پتروشیمی تبدیل شدهاند؛ جایگاهی که نهتنها توازن بازار جهانی مواد شیمیایی را شکل میدهد، بلکه الگوهای متفاوتی از توسعه مبتنی بر «خوراک»، «لجستیک» و «فناوری» را پیشروی سایر کشورها قرار میدهد.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
کره جنوبی در فهرست پنج صادرکننده بزرگ پتروشیمی دنیاست، عربستان بیش از ۱۰ درصد از ظرفیت تولید پتروشیمی جهان را در اختیار دارد. سنگاپور بدون نفت و گاز توانسته است به صادرات حدود ۳۰ میلیارد دلاری پتروشیمی برسد. این سه کشور اکنون به بازیگران کلیدی زنجیره ارزش پتروشیمی تبدیل شدهاند؛ جایگاهی که نهتنها توازن بازار جهانی مواد شیمیایی را شکل میدهد، بلکه الگوهای متفاوتی از توسعه مبتنی بر «خوراک»، «لجستیک» و «فناوری» را پیشروی سایر کشورها قرار میدهد.
برگ برنده عربستان
صنعت پتروشیمی عربستان با تأسیس شرکت دولتی سابک در سال ۱۹۷۶ آغاز شد و اکنون توانسته رتبه چهارم تولید محصولات پتروشیمی جهان را به خود اختصاص دهد. سابک، با مالکیت ۷۰ درصدی دولت عربستان، نقش اصلی در تولید مواد شیمیایی پایه، پلیمر، کود و فلزات دارد و بیشتر واحدهای آن در شهر صنعتی جبیل قرار گرفته است.
مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی با عنوان «تجربه توسعه زنجیره ارزش افزوده در صنعت پتروشیمی؛ مطالعه موردی عربستان» توضیح داده است که موفقیت این کشور در صنعت پتروشیمی نتیجه ترکیبی از سیاستهای دولتی، سرمایهگذاری خارجی، مشارکت شرکتهای بینالمللی و توسعه زیرساختهاست. دولت عربستان با تضمین تأمین خوراک، ایجاد شهرهای صنعتی مدرن و کاهش بوروکراسی، فضای جذابی برای سرمایهگذاری در صنعت پتروشیمی ایجاد کرده است.
شهرهای صنعتی؛ مرکز توسعه و رشد
دو شهر صنعتی جبیل و ینبع به عنوان قطبهای اصلی پتروشیمی و صنایع شیمیایی در عربستان توسعه یافتهاند. شهر صنعتی جبیل بیش از ۱۶۱ شرکت صنعتی دارد و حدود ۹۱ هزار نفر در آن فعالیت میکنند؛ این شهر بیش از ۹ درصد تولید ناخالص داخلی عربستان را شامل میشود. همچنین، شهر صنعتی ینبع در ساحل دریای سرخ قرار دارد و بزرگترین بندر صادرات نفت خام عربستان است. این شهر با ۳۲ واحد صنعتی پتروشیمی و ۵۱ واحد پشتیبان، نقش مهمی در تأمین نیازهای صنعتی کشور ایفا میکند. در این شهرها، شرکتهای بینالمللی مانند بکتل و پارسونز در طراحی و مدیریت زیرساختها مشارکت دارند و تأمین برق، آب و سایر خدمات یوتیلیتی با همکاری شرکتهای دولتی انجام میشود. این اقدامات باعث افزایش بهرهوری، کاهش هزینهها و جذب سرمایهگذاری خارجی شده است.
سیاستها و راهبردهای توسعه
عربستان با هدف کاهش وابستگی به نفت خام و تقویت بخش غیرنفتی اقتصاد، برنامههای پنجساله و چشمانداز ۲۰۳۰ را اجرایی کرده است. این برنامهها شامل توسعه زیرساختها، جذب سرمایه خارجی، آموزش نیروی کار و گسترش صنایع پاییندست با ارزش افزوده بالا است.
شرکت سابک با ایجاد شبکهای از واحدهای زیرمجموعه و دفاتر بینالمللی، محصولات خود را در بازار جهانی عرضه میکند و روی تحقیق و توسعه برای تولید محصولات شیمیایی تخصصی تمرکز دارد. پروژههایی مانند صداره و پترورابغ در راستای یکپارچهسازی پالایش و پتروشیمی، افزایش تولید محصولات پاییندست و توسعه صنایع تکمیلی اجرا میشوند.
صنعت پتروشیمی عربستان عمدتا از منابع طبیعی مانند گاز همراه نفت، گاز مایع و نفت خام استفاده میکند. اتان، متان، پروپان، بوتان و نفتا از اصلیترین خوراکهای این صنعت هستند. با توجه به محدودیت منابع اتان، دولت عربستان به سمت استفاده بیشتر از نفتا برای تولید مشتقات شیمیایی و ایجاد ارزش افزوده بالاتر حرکت کرده است.
مشارکت جهانی و رقابت منطقهای
عربستان با مشارکت شرکتهای بزرگ جهانی مانند داو کمیکال، پروژههای مشترک پتروپالایش اجرا کرده و به توسعه ظرفیتهای فناورانه و تحقیقاتی پرداخته است. این اقدامات باعث شده عربستان به رقیب جدی ایران در منطقه در صنعت پتروشیمی تبدیل شود و حدود ۶۱ درصد صادرات غیرنفتی کشور را صنعت پتروشیمی به خود اختصاص دهد.
درواقع صنعت پتروشیمی عربستان امروز نهتنها بر تولید مواد پایه تمرکز دارد، بلکه با توسعه محصولات پاییندست و شیمیایی تخصصی و ایجاد خوشههای صنعتی، به دنبال ارزش افزوده بالا و کاهش وابستگی به صادرات مواد خام است. شهرهای صنعتی جبیل، ینبع، رابغ و جازان همچنان محور توسعه و جذب سرمایه داخلی و خارجی خواهند بود و برنامههای ملی و چشمانداز ۲۰۳۰ مسیر رشد این صنعت را تقویت میکند.
سنگاپور شگفتآور
سنگاپور، کشوری کوچک در جنوب شرقی آسیا، نه منابع نفت دارد و نه گاز طبیعی، اما توانسته خود را به عنوان پنجمین قطب پالایش نفت و دهمین صادرکننده محصولات پتروشیمی جهان مطرح کند. ارزش تولید پتروشیمی این کشور در سال ۲۰۲۱ بالغ بر ۲۷ میلیارد دلار بوده است. این عملکرد درخشان باعث شده سنگاپور حتی از برخی کشورهای دارای منابع غنی نفت و گاز مانند ایران پیشی بگیرد، با اینکه ایران چهارمین ذخایر نفت و دومین ذخایر گاز جهان را در اختیار دارد.
مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی به بررسی تجربه سنگاپور پرداخته و پنج عامل اصلی موفقیت این کشور در صنعت پتروشیمی را شناسایی کرده است:
فضای اقتصادی پایدار و جذاب برای سرمایهگذاران: دولت با ارائه مشوقهای مالی، سیاستهای تشویقی و قوانین شفاف، اعتماد سرمایهگذاران داخلی و خارجی را جلب کرده است.
ایجاد نهادهای تسهیلگر و رگولاتوری متمرکز: نهادهایی مانند شورای صنعت سنگاپور و شرکت توسعه صنعتی جورانگ (JTC) نقش میانجی بین دولت و صنعت را ایفا کردهاند و هماهنگی توسعه زیرساختها و جذب سرمایهگذاری را برعهده دارند.
تأمین پایدار خوراک: سنگاپور نفت و گاز خود را عمدتا از امارات، عربستان و قطر و گاز طبیعی را از اندونزی و مالزی وارد میکند و با قراردادهای بلندمدت، امنیت تأمین مواد اولیه پتروشیمی را تضمین کرده است.
توسعه زیرساختها و خوشهسازی صنعتی: جزایر جنوبی سنگاپور با سرمایهگذاری هفت میلیارد دلاری به هم متصل شدند و جزیره جورانگ به مرکز یکپارچه پتروشیمی تبدیل شد؛ این جزیره اکنون دارای پالایشگاهها، پایانههای نفتی، شبکههای انتقال گاز و واحدهای پتروشیمی یکپارچه است.
سرمایهگذاری در نیروی انسانی و فناوری: دولت با تأسیس مراکز آموزشی، بورسهای تحصیلی، برنامههای آموزش دانشجویان و تکنسینها و ایجاد کمیتههای راهبری، نیروی انسانی متخصص مورد نیاز صنعت پتروشیمی را پرورش داده است.
در ادامه باید اشاره کرد که سنگاپور توسعه پتروشیمی را در پنج مرحله اصلی دنبال کرده است:
۱۹۶۰ تا ۱۹۷۰: شروع پالایشگاهها و تمرکز بر اشتغال و جذب شرکتهای چندملیتی
۱۹۷۰ تا ۱۹۸۰: شکلگیری صنعت پتروشیمی با ورود شرکتهایی مانند اکسونموبیل و شل
۱۹۸۰ تا ۱۹۹۰: تمرکز بر صنایع پاییندست و تولید محصولات میاندستی مانند پلیاتیلن و پلیپروپیلن
۱۹۹۰ تا ۲۰۰۰: خوشهسازی و توسعه جزایر جنوبی، ایجاد جزیره جورانگ به مرکز صنعتی یکپارچه
۲۰۰۰ تا اکنون: تمرکز بر تحقیق و توسعه، جذب سرمایهگذاری خارجی و ایجاد ارزش افزوده از محصولات پتروشیمی.
همچنین باید گفت سنگامور در طول سالهای گذشته به صورت جدی خوشهسازی صنعتی را دنبال کرده است. درباره مزایای خوشهسازی صنعتی در پتروشیمی سنگاپور باید گفت که خوشهسازی صنعتی باعث شده شرکتها ۲۰ درصد در هزینههای سرمایهای و عملیاتی صرفهجویی کنند.
همچنین این مسئله باعث شده هزینههای انتقال خوراک کاهش داشته و دسترسی به پالایشگاهها و شبکههای لجستیکی آسان شود. علاوه بر این، تولید محصولات میاندستی و تخصصی با ارزش افزوده بالا افزایش قابل توجه داشته باشند.
صنعت پتروشیمی سنگاپور نمونهای از موفقیت اقتصادی مبتنی بر برنامهریزی دقیق، زیرساختهای مدرن و سیاستهای هوشمندانه دولت است. این کشور نشان داده که حتی بدون منابع طبیعی، میتوان با استراتژیهای بلندمدت، سرمایهگذاری خارجی و توسعه نیروی انسانی، به یکی از هابهای جهانی صنعت پتروشیمی تبدیل شد.
سنگاپور با خوشهسازی، قراردادهای بلندمدت، توسعه زیرساختها و تقویت تعامل بین دولت، صنعت و دانشگاهها، موفق شده یک زنجیره ارزش کامل و پایدار ایجاد کند که الگویی موفق برای سایر کشورهاست.
جادوی توسعه کره جنوبی
ویژگی شاخص صنعت پتروشیمی کره جنوبی این است که این کشور هم بدون برخورداری از منابع نفت و گاز توانسته به یکی از بازیگران مهم جهانی در این صنعت تبدیل شود. کره جنوبی با تکیه بر برنامهریزی دولتی، سیاستهای صنعتی هوشمندانه و جذب سرمایه خارجی، جایگاه رقابتی خود را در صنعت پتروشیمی تثبیت کرده است.
نقطه آغاز توسعه صنایع پتروشیمی در کره جنوبی به دهه ۱۹۶۰ میلادی بازمیگردد؛ زمانی که دولت این کشور ایجاد سه منطقه ویژه پالایش نفت در اولسان، دایسان و یئوسو را در دستور کار قرار داد. هدف از این اقدام، تأمین پایدار خوراک مورد نیاز برای توسعه صنایع پتروشیمی بود. این سیاست از سال ۱۹۶۶ آغاز شد و طی چند برنامه توسعهای به بلوغ رسید. با وجود پیشرفتهای حاصلشده، جذب سرمایه خارجی و توسعه مناطق بزرگتر پتروشیمی همچنان از اولویتهای دولت کره جنوبی باقی مانده است.
نکته جالب اینکه برنامههای توسعهای کره جنوبی بر پایه صنایعی مانند پتروشیمی تدوین شده است.
دولت کره جنوبی یک برنامه مدون هفتمرحلهای برای ارتقای رقابتپذیری صنایع شیمیایی و پتروشیمی تدوین و بهصورت گامبهگام اجرا کرد. در این مسیر، توسعه صنعت پتروشیمی نه بر پایه مزیت خوراک، بلکه بر اساس سیاستگذاری صنعتی، حمایت هدفمند و آزادسازی تدریجی بازار شکل گرفت.
در مراحل ابتدایی، راهبرد توسعه صنعتی کره جنوبی بر واردات مواد اولیه و واسطهای و تمرکز بر تولید کالاهای نهایی استوار بود. در ادامه، با اجرای سیاستهای جایگزینی واردات و افزایش عمق ساخت داخل، نیاز به واردات کاهش یافت. در برنامه اول توسعه پتروشیمی، دولت تولید خوراک، واردات مواد نفتی، تقویت زیرساختهای پشتیبان و تحریک تقاضا در صنایع پاییندستی را مستقیما مدیریت میکرد.
تا پیش از برنامه ششم توسعه، حمایتهای دولتی از صنعت پتروشیمی بهتدریج کاهش یافت و در برنامه ششم، حمایتهای مستقیم کنار گذاشته شد. در این مرحله تمرکز بر توسعه نیروی انسانی متخصص، تحقیق و توسعه و آزادسازی بازار محصولات پتروشیمی قرار گرفت. در برنامه هفتم توسعه سیاستهایی مانند ادغام و تملک شرکتها، توسعه عمودی صنایع پاییندستی و ایجاد اتحادهای استراتژیک بین شرکتهای پتروشیمی اجرا شد.
بین سالهای ۱۹۶۶ تا ۱۹۹۷، مناطق ویژه پالایش نفت شکل گرفتند. در فاصله سالهای ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۳، ادغام و تملک در شرکتهای نفتی و پتروشیمی انجام شد. از سال ۲۰۰۴ به بعد، آزادسازی قیمت محصولات شیمیایی، کاهش تعرفهها و آزادسازی واردات مواد میاندستی اجرایی شد. همزمان، دولت با طراحی مشوقهای صادراتی و ارائه آیندهپژوهیهای بازار جهانی، شرکتهای خصوصی را برای افزایش سهم صادراتی هدایت کرد.
سهم پتروشیمی در اقتصاد کره جنوبی
صنعت پتروشیمی نقش بسیار مهمی در اقتصاد کره جنوبی ایفا میکند. این صنعت حدود ۲۱ درصد از ارزش افزوده تولید ناخالص داخلی کشور را به خود اختصاص داده و سهم آن از اشتغال حدود ۱۸.۴ درصد و از صادرات حدود ۱۵.۳ درصد است. این ارقام در شرایطی محقق شده که کره جنوبی واردکننده نفت، گاز و مواد اولیه انرژیبر است و همین موضوع اهمیت موفقیت این کشور را دوچندان میکند.
درمجموع رشد صنعت پتروشیمی کره جنوبی در چهار دوره قابل بررسی است:
دهه ۱۹۷۰ تا اواخر دهه ۱۹۸۰: تمرکز بر تولید مواد مورد نیاز صنعت ساختمان، منسوجات و کفش؛ محصولاتی مانند PVC، الیاف مصنوعی و لاستیک مصنوعی
دهه ۱۹۹۰ تا اواخر دهه ۲۰۰۰: تمرکز بر صنایع خودروسازی و الکترونیک با تولید پلیاتیلن، پلیپروپیلن و لاستیکهای صنعتی
پس از دهه ۲۰۰۰: تولید مواد شیمیایی پیشرفته برای صنایع نیمهرسانا، نمایشگرها و باتریها با فناوری بالا
دوره انقلاب صنعتی چهارم: تمرکز بر مواد سبک چندکاربردی برای صنایعی مانند چاپ سهبعدی، پهپادها و محصولات مبتنی بر هوش مصنوعی.
درباره جایگاه کره جنوبی در بازار جهانی پتروشیمی هم باید اشاره کرد که در بازار جهانی پتروشیمی، کره جنوبی در سال ۲۰۲۰ موفق شد رتبه پنجم فروش محصولات پتروشیمی جهان را به خود اختصاص دهد. در همین سال، چین با سهم حدود ۴۴.۶ درصدی بزرگترین تولیدکننده و فروشنده محصولات پتروشیمی جهان بود. کشورهای بریکس، اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا درمجموع حدود سهچهارم فروش جهانی محصولات پتروشیمی را در اختیار دارند و کشورهای نوظهور آسیایی، از جمله کره جنوبی، نقش فزایندهای در این بازار ایفا میکنند.
تجربه کره جنوبی نشان میدهد که توسعه صنعت پتروشیمی الزاما وابسته به منابع نفت و گاز نیست. برنامهریزی بلندمدت، سیاست صنعتی هوشمند، توسعه خوشههای صنعتی، سرمایهگذاری در نیروی انسانی و پیوند مؤثر با صنایع پاییندستی عواملی هستند که کره جنوبی را به یکی از قطبهای پتروشیمی جهان تبدیل کردهاند. این الگو میتواند برای کشورهای دارای منابع طبیعی فراوان اما فاقد زنجیره ارزش کامل، درسآموز باشد.
آخرین اخبار ویژه نامه را از طریق این لینک پیگیری کنید.
