تولید نازل

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

علی نیکونسبتی-پژوهشگر اقتصاد 

رضا محمدیان-پژوهشگر اقتصاد 

گردش مالی محصولات شیمیایی در جهان در سال 2004 برابر با 1460 میلیارد یورو بود، در سال 2024 حدودا 2.5 برابر شده و به 5031 میلیارد یورو رسیده است (شورای صنایع شیمیایی اروپا، 2025، 10) پیش‌بینی می‌شود گردش مالی این صنعت تا سال 2030 از هفت هزار میلیارد یورو فراتر رود. ظرفیت تولید محصولات پایه پتروشیمی نیز از 600 2 میلیون تن در سال 2023 فراتر رفته است. در این میان حجم بازار محصولات پتروشیمی پایه نیز رشد قابل توجهی را تجربه کرده و ارزش آن به بیش از 650 میلیارد دلار در سال 2025 رسیده است.

با وجود رشد سریع صنعت پتروشیمی در جهان، این صنعت به ویژه در سطح تولید محصولات پایه پتروشیمی با چالش‌های اساسی روبه‌روست. در این میان سرمایه‌گذاری بسیاری از کشورها در صنعت پتروشیمی به ویژه چین باعث شده است این صنعت با مازاد عرضه روبه‌رو شود.

خدمات مستقل هوشمند کالا

ظرفیت مازاد در نقاط مختلف جهان وجود دارد هرچند بخش عمده‌ای از این مازاد به کشور چین اختصاص دارد. مازاد عرضه منجر به کاهش ضریب بهره‌برداری و به تبع آن کاهش سودآوری در این صنعت شده است. همچنین میانگین ضریب بهره‌برداری در کل صنعت به کمتر از 70 درصد رسیده است. نرخ رشد مرکب سالانه در صنعت پتروشیمی از ۱۷.۲ در خلال سال‌های 2000 الی 2010 به 2/ 4 در خلال سال‌های 2010 الی 2020 کاهش یافته است (مک‌کنزی، 2023). در نهایت مازاد عرضه باعث کاهش قیمت نیز شده است.

نکته قابل تأمل این است که مازاد ظرفیت در بخش‌های مختلف باعث شده است تکمیل زنجیره ارزش در برخی موارد باعث کاهش اسپرد شود. این وضعیت نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری‌های آتی در این صنعت باید با هوشمندی بیشتری انجام شود.

صنعت پتروشیمی در ایران

صنعت پتروشیمی ایران نیز از نظر افزایش ظرفیت اسمی و میزان تولید رشد قابل توجهی در خلال دو دهه اخیر داشته است. بر اساس طرح جهش سوم صنعت پتروشیمی مقرر شده است تا پایان سال 1404 ظرفیت تولید اسمی در کشور به 133 میلیون تن برسد. اما در پایان سال 1403 این ظرفیت معادل ۹۶.۶ میلیون تن بوده است که فاصله بسیار زیادی با اهداف طرح جهش سوم دارد. از سوی دیگر اهداف تعیین‌شده برای برنامه هفتم و هشتم نشان می‌دهد اهداف کمی مورد نظر در برنامه هشتم مورد تجدید نظر قرار گرفته است.

تجدید نظر در ایجاد ظرفیت جدید در صنعت پتروشیمی بی‌شک اقدام درستی است، اما برای بهبود شرایط باید اقدامات دیگری هم صورت گیرد. درواقع، از بحث توسعه کمی آنچه در این صنعت باید مورد توجه ویژه قرار گیرد توسعه کیفی و پروژه‌های آتی سرمایه‌گذاری است. توسعه زیر هدفمند صنعت پتروشیمی و تأکید بر محصولات مبتنی بر خوراک گاز و در ابتدای زنجیره ارزش باعث شده ارزش افزوده ایجادشده در این صنعت وضعیت مناسبی نداشته است. بررسی ترکیب محصولات پتروشیمی‌های پایه در ایران و جهان نشان می‌دهد که سهم متانول در صنعت پتروشمی ایران بسیار زیاد است. این امر در حالی است که متانول ارزش افزوده بسیار پایینی دارد. درواقع در مقطعی از سال 2025 اسپرد متانول در بازارهای آسیایی منفی نیز شد. با این حال اصرار بر توسعه شدید ظرفیت تولید متانول در کشور با زمان بهره‌برداری در سال‌های 1408 و 1409 مسئله بسیار قابل تأملی است.

تأکید بر توسعه کمی بدون توجه به مباحث زنجیره ارزش به‌خوبی در کاهش ارزش محصولات صادراتی قابل مشاهده است. ارزش هر تن محصول پتروشیمیایی صادراتی روند کاهشی داشته و از 528 دلار هر تن در سال 1396 (722 دلار در هر تن در سال 1392)، به عدد 362 دلار در سال 1399یعنی به معادل 70 درصد از ارزش سال 1396 (47 درصد ارزش 1392) رسیده است.

این در حالی است که هر تن محصول پتروشیمی وارداتی به کشور ارزشی حدود 1600 دلار دارد. (مرکز پژوهش‌های مجلس، 1400). در سال 1402 نیز میانگین ارزش هر تن محصول پتروشیمیایی صادراتی 428 بوده، درحالی‌که ارزش واردات 2151 دلار بوده است (کتاب سال پتروشیمی 1402).

نکته مهم دیگر مقاصد صادراتی محصولات پتروشیمی کشور است. چین در حال حاضر مهم‌ترین مقصد صادراتی محصولات پتروشیمی کشور محسوب می‌شود. اما این کشور در خلال سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری بسیار زیادی در تولید محصولات پتروشیمی انجام داده و نه‌تنها از واردات بی‌نیاز شده، بلکه به صادرکننده محصولات پتروشیمی بدل شده است.

مازاد ظرفیت در تولید اتیلن و پروپیلن در چین

با وجود این تحولات همچنان صنعت پتروشیمی در کشور مطابق برنامه‌های ازپیش‌تعیین‌شده در حال گسترش است که ایجاد ظرفیت جدید در تولید متانول در کشور از جمله این اقدامات است. در نهایت تعریف طرح‌های توسعه بدون توجه به منابع مالی از دیگر چالش‌های صنعت پتروشیمی است. به عنوان مثال طرح PDH سلمان فارسی در سال 1389 آغاز شد و تا سال 1403 مجوز 17 واحد PDH در کشور صادر شد، اما حتی یک طرح به بهره‌برداری نرسیده است. درواقع اگر منابع به جای آنکه صرف 17 طرح شود، در دو الی سه طرح متمرکز می‌شد تاکنون آن طرح‌ها به نتیجه رسیده بود.

مجموع تحولات فوق نشان می‌دهد صنعت پتروشیمی کشور نیازمند تجدید نظر در طرح‌های توسعه به ویژه با توجه به تحولات جهانی است. دیگر نمی‌توان با عبارات کلی مانند تکمیل زنجیره ارزش برای این صنعت طرح توسعه تدوین کرد. کمتربودن اسپرد پروپروپیلن از پروپیلن در بازارهای آسیایی و منفی‌شدن اسپرد متانول در سال 2025 نشان از تحولات جدی در این صنعت دارد. تبدیل‌شدن چین به صادرکننده محصولات پتروشیمی نیز باید در سرمایه‌گذاری‌های آتی صنعت پتروشیمی کشور مورد توجه قرار گیرد.

آخرین اخبار ویژه نامه را از طریق این لینک پیگیری کنید.