پیشران توسعه

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

شرکت‌های پتروشیمی تأمین‌کننده مواد اولیه برای حدود ۱۵ هزار بنگاه کوچک و متوسط در کشور هستند. در سال 1402، این صنعت حدود 6.4 میلیون تن انواع محصولات پلیمری و شیمیایی را از طریق بورس کالا به صنایع پایین‌دستی عرضه کرد که ارزشی معادل 6.7 میلیارد دلار داشته است. اگر صنعت پتروشیمی در کشور توسعه نمی‌یافت، این حجم از صنایع پایین‌دستی نیز شکل نمی‌گرفت و حتی در صورت ایجاد، برای تأمین نیازهای خود ملزم به تأمین 6.7 میلیارد دلاری نیاز خود از طریق واردات بودند. علاوه بر این، بخش کشاورزی نیز سالانه به 1.8 میلیون تن کود شیمیایی به ارزش 5۰۰ میلیون دلار وابسته است که توسط صنایع پتروشیمی تأمین می‌شود. در نتیجه زنجیره ارزش گسترده‌ای در پایین‌دست صنعت پتروشیمی شکل گرفته که سهم قابل‌ توجهی در اقتصاد و اشتغال کشور دارد. در صورت کاهش تولید در صنعت پتروشیمی، برخی از شرکت‌های پایین‌دستی از چرخه اقتصادی حذف و بخشی از نیازهای این بخش نیز از محل ارز صادراتی، صرف خرید خارجی مواد اولیه خواهد شد. در دولت سیزدهم، از مجموع ۱۰ میلیارد دلار خرید کالا و تجهیزات شرکت‌های پتروشیمی، حدود هشت میلیارد دلار از تأمین‌کنندگان داخلی تأمین شده است. به عبارتی، این صنعت به‌طور متوسط سالانه حدود چهار میلیارد دلار کالا و تجهیزات از شرکت‌های داخلی خریداری می‌کند. بنابراین، بخش قابل‌ توجهی از هزینه‌های صنعت پتروشیمی، علاوه بر خرید خوراک و سوخت از دولت، به تأمین کالا و تجهیزات از تولیدکنندگان داخلی اختصاص دارد. در نتیجه، هرگونه کاهش در فعالیت‌های صنعت پتروشیمی می‌تواند کل زنجیره تأمین کالا و تجهیزات داخلی مرتبط با آن را با چالش مواجه کند. طبق آمار کارگاه‌های صنعتی با بیش از 10 نفر کارکن مرکز آمار، در سال 1400 سهم ارزش افزوده صنعتی تولید مواد شیمیایی و فرآورده‌های شیمیایی (کد فعالیت 20) در کل کشور با نرخ ارز 23.67 هزار تومانی، برابر با 335.7 هزار میلیارد تومان (14.2 میلیارد دلار) بوده است و معادل 21 درصد از 1602 هزار میلیارد تومان (67.7 میلیارد دلار) ارزش افزوده صنعتی کل کشور است.

این مقدار نشان‌دهنده جایگاه و اثرگذاری قابل توجه این بخش در ساختار اقتصادی و صنعتی کشور ایران است. کد فعالیت‌های زیرمجموعه این گروه، شامل 201 (با عنوان تولید مواد شیمیایی اساسی، کودها و ترکیبات نیتروژن، پلاستیک و لاستیک مصنوعی در شکل نخستین)، 202 (تولید سایر فراورده‌های شیمیایی) و 203 (تولید الیاف مصنوعی) است که بیشترین سهم مربوط به کد 201 با مقدار ارزش افزوده 297.2 هزار میلیارد تومان (12.6 میلیارد دلار)، معادل 18.6درصد از ارزش افزوده صنعتی کل کشور است که صنایع پتروشیمی نیز ذیل همین کد قرار می‌گیرد. همچنین سهم ارزش مالیات غیرمستقیم و عوارض مربوط به کدهای 20 و 201 به ترتیب برابر با 6.67 و 5.25 هزار میلیارد تومان (به ترتیب 0.3 و 0.2 میلیارد دلار) معادل 16.4درصد و 12.9 درصد از کل 40.6 هزار میلیارد تومان (1.7 میلیارد دلار) کل کشور است.

ارزش افزوده صنعتی کل کشور (1602 هزار میلیارد تومان معادل 67.7 میلیارد دلار در سال 1400)

از مجموع 76.8 هزار میلیارد تومان (3.2 میلیارد دلار) خرید یا تحصیل اموال سرمایه‌ای (داخلی و خارجی) بخش ماشین‌آلات کل صنایع کشور در سال 1400 با نرخ ارز 23.67 هزار تومانی، سهم کد فعالیت‌های 20 و 201 به ترتیب برابر با 5.92 و 4.93 هزار میلیارد تومان (به ترتیب 0.3 و 0.2 میلیارد دلار) معادل 7.7 و 6.4 درصد از کل کشور است.

سهم خرید یا تحصیل اموال سرمایه‌ای (داخلی و خارجی) بخش ماشین‌آلات مواد شیمیایی و فرآورده‌های شیمیایی کشور در سال 1400 (میلیون دلار)

از کل ارزش پرداختی خدمات غیرصنعتی کارگاه‌ها در کل کشور به مقدار 135.3 هزار میلیارد تومان (5.7 میلیارد دلار) در سال 1400، مقدار 28.5 هزار میلیارد تومان (1.2 میلیارد دلار) سهم تولید مواد شیمیایی و فراورده‌های شیمیایی (کد 20 با 21 درصد سهم از کل) و مقدار 25.3 هزار میلیارد تومان (1.1 میلیارد دلار) متعلق به زیرمجموعه آن با کد 201 (تولید مواد شیمیایی اساسی، کودها و ترکیبات نیتروژن، پلاستیک و لاستیک مصنوعی در شکل نخستین با 18.7 درصد سهم از کل) است که موارد مشمول آن در شکل زیر نمایش داده شده است.

سهم ارزش پرداختی خدمات غیر صنعتی کارگاه‌ها در بخش تولید مواد شیمیایی و فراورده‌های شیمیایی در سال 1400 (میلیون دلار)

ظرفیت اسمی و تولیدات

صنعت پتروشیمی ایران در سال 1402 حدود 50.96 میلیون تن خوراک و سوخت دریافت کرده است. این مقدار از خوراک و سوخت که از منابع انرژی مانند گاز طبیعی و نفت خام تأمین می‌شود، پایه تولید محصولات پتروشیمی کشور است. ارزش اقتصادی خوراک و سوخت دریافتی معادل 14.3 میلیارد دلار برآورد گشته است. از این مقدار 40.65 میلیون تن در سال متعلق به خوراک از سوی پالایشگاه‌های گاز (27.28 میلیون تن)، واحدهای NGL (10.92 میلیون تن) و پالایشگاه‌های نفت (2.45 میلیون تن) بوده و 10.31 میلیون تن صرف سوخت شده است .

ظرفیت اسمی 72 مجتمع پتروشیمی در مجموع به 96.3 میلیون تن در سال 1402 رسیده است. از این مقدار ظرفیت اسمی، 74.3 میلیون تن فعال بوده است و مابقی به دلایل مختلفی خالی مانده است. متوسط ضریب عملکرد صنایع فرایندی و زنجیره‌ای در جهان حدود 80 درصد است. شکل زیر متوسط نرخ بهره‌برداری، ظرفیت اسمی و تولید مناطق مختلف کشور را نشان می‌دهد.

متوسط نرخ بهره‌برداری، ظرفیت اسمی و تولید مناطق مختلف کشور در سال 1402

بررسی عملکرد مجتمع‌های پتروشیمی به تفکیک مناطق نشان می‌دهد بالاترین نرخ بهره‌برداری به مجتمع‌های منطقه انرژی پارس تعلق دارد و از 45.1 میلیون تن ظرفیت اسمی، تولیدی معادل 37 میلیون تن (82 درصدی ظرفیت اسمی) محقق گشته است. مجتمع‌های مستقر در سایر مناطق با عملکرد 81 درصدی، 18.5 میلیون تن تولید داشته‌اند. واحدهای مستقر در منطقه ماهشهر نیز دارای عملکرد 73 درصدی بوده و از 25.8 میلیون تن ظرفیت نصب شده، 18.8 میلیون تن از آن تحقق یافته است.

همان‌طور که در نمودارهای ارائه‌شده آمده است، از 19.4 میلیون تن عدم تولید در این سال، 36 درصد (7 میلیون تن) به منطقه ماهشهر، 18درصد (3.4 میلیون تن) به سایر مناطق و 4۶ درصد (9 میلیون تن) به منطقه انرژی پارس مرتبط است.

سهم عدم تولید مجتمع‌های پتروشیمی به تفکیک مناطق

صنعت پتروشیمی از جمله صنایع فرایندی زنجیره‌ای محسوب می‎‌شود. همین موضوع سبب می‌شود که محصول نهایی قابل فروش نسبت به ظرفیت اسمی نصب‌شده تفاوت داشته باشد. از طرفی متوسط قیمت هر تن محصول صادراتی و بازار داخل به ترتیب 429 و 843 دلار به ازای هر تن بوده است.

یکی از نکات مهم در صنعت پتروشیمی، وابستگی متقابل مجتمع‌های پتروشیمی به یکدیگر در تأمین خوراک است. این وابستگی به گونه‌ای است که مجتمع‌ها در سراسر زنجیره ارزش، برای تولید محصولات متنوع، خوراک مورد نیاز خود را از یکدیگر تأمین می‌کنند. در سال 1402 به ترتیب 11.2 و 21 میلیون تن نیز صرف فروش بین‌مجتمعی و مصرف درون‌مجتمعی شده است. این مسئله بر اهمیت ایجاد روابط پایدار و بهینه میان مجتمع‌های پتروشیمی تأکید دارد و نقش کلیدی شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران را به‌عنوان نهاد حاکمیتی و تنظیم‌گر این صنعت برجسته می‌سازد.

فروش بین‌مجتمعی به این معناست که مجتمع‌ها برای تولید محصولات دیگر در مراحل بعدی، برخی محصولات مراحل قبلی را به عنوان خوراک از مجتمع‌های دیگر برای خود خریداری می‌کنند تا بتوانند محصولات مراحل بعدی را تولید کنند. همچنین مصرف درون‌مجتمعی نیز به این معناست که مجتمعی ممکن است بخشی از محصول تولیدی خود را به منظور تکمیل زنجیره خود یا تولید محصولات دیگر در همان مجتمع، به عنوان خوراک در مراحل بعدی استفاده کند.

مقادیر و ارزش خوراک و سوخت، ظرفیت اسمی و فروش محصول نهایی مجتمع‌های پتروشیمی ایران

محصولات نهایی تولیدشده صنعت پتروشیمی، به دو دسته اصلی مواد پلیمری و غیرپلیمری تقسیم می‌شوند که مواد پلیمری در 22 نوع و 333 گرید و مواد غیرپلیمری در 87 گرید ارائه می‌شوند. تنوع گسترده محصولات پتروشیمی، نشان‌دهنده توانایی ایران در تولید طیف وسیعی از مواد شیمیایی و محصولات وابسته است که نقش مهمی در توسعه اقتصادی کشور و ایجاد ارزش افزوده ایفا می‌کنند.

فروش محصولات پتروشیمی در بازار داخل و صادرات

همچنین باید گفت که محصولات تولیدی صنعت پتروشیمی در سال 1402 را می‌توان به پنج گروه اصلی تقسیم کرد. مواد شیمیایی با تولید 30.9 میلیون تن بیشترین سهم را به خود اختصاص داده و به ترتیب مواد هیدروکربوری با 24.5 میلیون تن، انواع پلیمرها با 7.9 میلیون تن، کودهای شیمیایی با 7.8 میلیون تن و آروماتیک‌ها با 3.2 میلیون تن در رتبه‌های بعدی قرار می‌گیرند.

محصولات تولیدی صنعت پتروشیمی در سال 1402 (بر اساس درصد میلیون تن)

آخرین اخبار ویژه نامه را از طریق این لینک پیگیری کنید.