پتروشیمی؛ از تولد تا بالندگی

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

صنعت پتروشیمی ایران، که پیش از انقلاب اسلامی با هدف تأمین نیازهای داخلی آغاز شد، طی بیش از چهار دهه به یکی از ستون‌های اصلی اقتصاد کشور تبدیل شده است. از تأسیس مجتمع‌هایی مانند رازی، آبادان و شیراز در دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، تا گسترش ظرفیت تولید به بیش از ۹۶ میلیون تن در سال و سهم ۳۰ درصدی از صادرات غیرنفتی، پتروشیمی نقش کلیدی در توسعه اقتصادی و خودکفایی صنعتی ایران ایفا کرده است.

‌بنگاه کود شیمیایی شیراز؛ سرآغاز صنعت پتروشیمی در ایران

اندیشه تشکیل نخستین پتروشیمی در ایران، در سال ۱۳۳۷ شمسی شکل گرفت. در آن زمان وزارت صنایع مأمور شد اولین واحد پتروشیمی کشور را که وظیفه‌اش تولید کود شیمیایی بود، تأسیس کند. به این ترتیب نخستین کارخانه پتروشیمی ایرانی در سال ۱۳۴۲ شمسی با نام «بنگاه کود شیمیایی شیراز» در منطقه مرودشت استان فارس احداث شد. بنگاه کود شیمیایی شیراز را که هم‌اکنون «مجتمع پتروشیمی شیراز» نام دارد، می‌توان مادر صنایع پتروشیمی در ایران دانست؛ زیرا هم اولین کارخانه در ایران بود و هم زمینه را برای تأسیس شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران فراهم کرد.

شرکت پتروشیمی شیراز به‌عنوان نخستین واحد تولیدی صنعت پتروشیمی ایران، فعالیت خود را در سال ۱۳۴۲ با هدف تولید کودهای ازته آغاز کرد.

این شرکت در فاصله ۴۵ کیلومتری شهر شیراز، در مجاورت رودخانه کر و در نزدیکی مرودشت واقع شده بود. مساحت کل شرکت ۶۹۲ هکتار بود که از این میزان، ۲۰۲ هکتار به بخش‌های صنعتی اختصاص دارد. ارتفاع محل استقرار مجتمع حدود ۱۶۰۰ متر از سطح دریا است.

فعالیت شرکت با بهره‌برداری از چهار واحد تولیدی آمونیاک، اوره، اسید نیتریک و نیترات آمونیوم به همراه واحد تأمین سرویس‌های جانبی شامل آب، برق، بخار و هوای فشرده آغاز شد. پس از آن، متناسب با نیازهای کشور، طرح‌های توسعه متعددی در این مجتمع به اجرا درآمد.

نخستین طرح توسعه شرکت در سال ۱۳۵۲ اجرا شد و در ادامه، در سال ۱۳۵۵ روند توسعه با احداث واحدهای STPP و DAP ادامه یافت. یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های توسعه‌ای شرکت در سال ۲۰۱۴ میلادی به مرحله بهره‌برداری رسید.

در قالب این پروژه، واحدهای جدید تولید آمونیاک، اوره، اسید نیتریک و نیترات آمونیوم با ظرفیتی معادل ۱۰ برابر واحدهای قدیمی، به همراه واحدهای کلر-آلکالی، متانول، پرکلرین و آرگون به‌ترتیب در سال‌های ۱۳۶۷، ۱۳۶۹، ۱۳۷۲ و ۱۳۷۳ به بهره‌برداری رسیدند.

با تداوم روند توسعه و در پی خروج واحدهای قدیمی از چرخه تولید، پروژه سوم اوره و آمونیاک پتروشیمی شیراز در سال ۲۰۱۵ میلادی به بهره‌برداری رسید.

در نتیجه اجرای این طرح، سالانه ۶۷۷ هزار تن آمونیاک و یک میلیون و ۷۳ هزار تن اوره تولید می‌شود که نقش مهمی در تأمین نیازهای داخلی کشور و همچنین عرضه به بازارهای جهانی ایفا می‌کند.

‌دهه چهل خورشیدی دهه طلایی پتروشیمی

پس از آن شرکت پتروشیمی خارک با عنوان شرکت سهامی شیمیایی خارک در بوشهر بنا شد. این پتروشیمی مأموریت داشت پروپان، بوتان، نفتا و گوگرد را از گازهای استحصالی چاه‌های حوزه نفتی فلات قاره ایران بازیافت کند و با مشارکت پنجاه-پنجاه بین شرکت ملی صنایع پتروشیمی و شرکت آمریکایی AMOCO و با سرمایه‌ای معادل 900 میلیون ریال در سال ۱۳۴۴ تأسیس و در سال ۱۳۴۸ به بهره‌برداری رسید.

به عبارت دیگر باید گفت که پتروشیمی خارک به‌منظور استحصال و تبدیل گازهای همراه نفت به محصولات با کاربرد صنعتی و تجاری طراحی شد. این گازها که در چاه‌های نفت به‌صورت همراه استخراج می‌شوند، در نبود کاربرد صنعتی پیش‌تر می‌سوختند یا هدر می‌رفتند. بهره‌برداری از آنها در پتروشیمی خارک به‌منظور کاهش آلودگی، ارزش‌بخشی و بهره‌وری اقتصادی انجام گرفت. خوراک مجتمع عبارت بود از گازهای ترش همراه تولید نفت که پس از پالایش و جداسازی، به محصولات مختلف تبدیل می‌شدند.

درواقع باید گفت که دهه ۱۳۴۰ شمسی به نام «دهه طلایی صنعت پتروشیمی در ایران» شناخته می‌شود. در آن زمان پنج واحد پتروشیمی دیگر در کشور احداث شد؛ پتروشیمی خارک، پتروشیمی آبادان، پتروشیمی اهواز، پتروشیمی فارابی، پتروشیمی بندر امام.

درمجموع تا زمان انقلاب، صنعت پتروشیمی ایران حدود ۱۵ سال سن داشت و تمرکز اصلی آن تأمین نیاز داخلی کودهای شیمیایی و مواد پایه پتروشیمی بود.

مجتمع‌های مهمی مانند رازی (شاهپور)، آبادان، پازارگاد، کربن اهواز، خارک، فارابی (ایران-نیپون) و بخش‌هایی از پتروشیمی شیراز و بندر امام ایجاد شده بودند.

تا سال ۱۳۵۶، ظرفیت تولید این صنعت به حدود سه میلیون تن محصولات میانی و نهایی رسید و کل سرمایه‌گذاری در شرکت ملی صنایع پتروشیمی (NPC) حدود ۱۱۰ میلیارد ریال بود.

از انقلاب تا نیمه ۱۳۶۷، فعالیت‌های NPC عمدتا روی حمایت از جنگ متمرکز بود و در کنار آن طراحی و آماده‌سازی مجتمع‌های اراک و اصفهان انجام شد.

تنها پروژه بزرگ تکمیل‌شده در این دوره، توسعه مجتمع پتروشیمی شیراز بود. پس از پذیرش قطع‌نامه ۵۹۸ سازمان ملل در ۱۳۶۷، NPC بازسازی و نوسازی تأسیسات خود را آغاز کرد. سرمایه‌گذاری‌ها در این دوره به ۴۲۰ میلیارد ریال رسید و امکان تکمیل مجتمع پتروشیمی شیراز (آمونیاک و اوره۲) و پروژه کلر-آلکالی فراهم شد و هم‌زمان پروژه‌های متانول شیراز، پتروشیمی اراک و فسفات دی‌آمونیم را آغاز کرد. تا سال ۱۳۶۷، مجتمع پتروشیمی شیراز به بالاترین سطح تولید خود پس از انقلاب رسید؛ با تولید کل ۸۸۰ هزار تن، شامل ۲۷۰ هزار تن صادرات گوگرد به ارزش ۲۶ میلیون دلار و فروش داخلی ۴۳۰ هزار تن به ارزش پنج میلیارد ریال.

پس از آن پروژه‌هایی مانند اراک، اصفهان و بندر امام تکمیل و وارد مدار شدند و ظرفیت تولید کشور در این دوره افزایش یافت و نقش پتروشیمی در اقتصاد ملی پررنگ‌تر شد.

‌برنامه‌های پنج‌ساله توسعه و پتروشیمی

نگاهی به برنامه‌های پنج‌ساله توسعه نشان می‌دهد که برنامه اول که شامل سال‌های (۱۳۶۸-۱۳۷۳) می‌شود، تمرکز بر بازسازی مجتمع‌های آسیب‌دیده جنگ و تکمیل پروژه‌های مهم مانند اصفهان، اراک (فاز یک) و بندر امام بوده است و ظرفیت تولید NPC از ۵.۳ میلیون تن در ۱۳۶۸ به ۱۰.۳ میلیون تن در ۱۳۷۳ افزایش یافت و سرمایه‌گذاری کل ۷۰۸۵ میلیارد ریال بود.

در برنامه دوم (۱۳۷۴-۱۳۷۸) تأکید بر افزایش سودآوری، توسعه صادرات، خصوصی‌سازی و تنوع محصولات پتروشیمی بوده است. تا سال ۱۳۷۸ تولید سالانه به ۱۱ میلیون تن رسید، سرمایه‌گذاری‌ها ۸۱۲۳ میلیارد ریال، فروش داخلی ۳.۸ میلیون تن به ارزش ۴۳۰۰ میلیارد ریال و صادرات ۲.۹ میلیون تن به ارزش ۵۸۰ میلیون دلار بود. همچنین سهم صنعت پتروشیمی از صادرات غیرنفتی به ۱۷.۲ درصد رسید و از صادرات صنعتی ۳۰.۷ درصد را تشکیل داد.

در برنامه سوم (۱۳۷۹-۱۳۸۳) هم بهینه‌سازی ظرفیت‌های موجود، نوسازی واحدهای قدیمی، تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر و گسترش صادرات مورد توجه قرار گرفت. تا ۱۳۸۳ ظرفیت تولید سالانه ۱۸ میلیون تن، صادرات ۵.۲ میلیون تن به ارزش ۱.۷ میلیارد دلار و فروش داخلی ۴.۸ میلیون تن به ارزش ۱۲.۶ هزار میلیارد ریال شد.

در برنامه چهارم (۱۳۸۴-۱۳۸۹) استفاده از هیدروکربن‌های گازی برای توسعه زنجیره ارزش، افزایش ظرفیت تولید و جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی مورد تأکید قرار گرفت و ۴۰ پروژه با ظرفیت کل ۳۴.۳ میلیون تن تکمیل شد.

در برنامه پنجم (۱۳۹۰-۱۳۹۵) رشد سریع صنعت پتروشیمی با اضافه‌شدن ۱۰.۵ میلیون تن ظرفیت تولید از طریق ۲۶ پروژه، عمدتا توسط بخش خصوصی اجرا شد.

در برنامه ششم (۱۳۹۶-۱۴۰۱) تا پایان فروردین ۱۴۰۳ حدود ۲۵ پروژه پتروشیمی با ظرفیت کل ۳۳.۶ میلیون تن عملیاتی شد و ظرفیت کل صنعت به ۹۶.۳ میلیون تن رسید. این صنعت روزانه ۱.۱ میلیون بشکه نفت خام مصرف و ۷۴.۳ میلیون تن محصول تولید کرد و ۲۳.۳ میلیارد دلار درآمد از فروش داخلی و صادرات کسب کرد و در نهایت اینکه در برنامه هفتم (۱۴۰۳-۱۴۰۷) تمرکز بر تکمیل زنجیره ارزش و کاهش فروش مواد اولیه برای ایجاد ارزش افزوده بیشتر است. ۶۷ پروژه با ظرفیت ۳۵.۲ میلیون تن و سرمایه‌گذاری ۲۵ میلیارد دلار برنامه‌ریزی شده که تاکنون ۱۲ میلیارد دلار آن سرمایه‌گذاری شده است.

در حال حاضر صنعت پتروشیمی، با ظرفیت تولید سالانه بیش از ۹۶ میلیون تن فعالیت می‌کند و بیش از ۲۳ میلیارد دلار درآمد دارد. این صنعت حدود ۳۰ درصد از صادرات غیرنفتی ایران را تشکیل می‌دهد.

آخرین اخبار ویژه نامه را از طریق این لینک پیگیری کنید.