پیشنهاد دو‌روزه؛ آیا دروازه توافق میان واشینگتن و تهران را باز می‌کند؟
روابط میان ایالات متحده و ایران در مرحله حساسی قرار دارد که در آن توازن شکننده‌ای میان فشارهای نظامی و مذاکرات غیرمستقیم حاکم است. این وضعیت بیش از هشت ماه پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ ادامه دارد.
محمدصالح صدقیان
روابط میان ایالات متحده و ایران در مرحله حساسی قرار دارد که در آن توازن شکننده‌ای میان فشارهای نظامی و مذاکرات غیرمستقیم حاکم است. این وضعیت بیش از هشت ماه پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ ادامه دارد.
شکست حزب جمهوری‌خواه در انتخابات میان‌دوره‌ای، فشارهای داخلی بر رئیس‌جمهور دونالد ترامپ را افزایش داده است. او لحن خود را در قبال تهران ملایم‌تر کرده، اما گزینه نظامی همچنان روی میز باقی مانده است. در مقابل، ایران بر شروط پیشینی خود پیش از ارائه هرگونه امتیاز اساسی پافشاری می‌کند، در حالی که میانجیگری قطر و پاکستان ادامه داشته و شکاف‌های گسترده‌ای ناشی از بحران اعتماد متقابل میان دو طرف وجود دارد. این صحنه تحت فشار، در را برای یک توافق مرحله‌ای یا تشدید نظامی محدود باز نگه داشته است؛ دو احتمالی که هر دو پیامدهای مستقیمی بر امنیت انرژی، اقتصاد جهانی و ثبات منطقه‌ای دارند. هفت تحول، صحنه را از زمان ناکامی در اجرای یادداشت‌تفاهم امضاشده میان طرف‌های ایرانی و آمریکایی در اسلام‌آباد در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶ و فروپاشی بعدی تفاهم در آگوست، تحت تأثیر قرار داده است. صحنه عملیات همچنان تقریبا روزانه در معرض خطر تشدید و عملیات نظامی محدود قرار داشته است. تنگه هرمز و اطراف آن شاهد حملاتی به نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری بوده و رسانه‌های ایرانی از حملات آمریکایی به اهداف ایرانی، به‌ویژه جزیره قشم، خبر داده‌اند. در این فضای پرتنش که به حالتی تقریبا روزانه و قابل انتظار تبدیل شده، هفت تحول اصلی برجسته شده است:
اول، نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا: شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای در سوم نوامبر، در حالی رخ داد که محبوبیت جنگ کاهش یافته، قیمت انرژی افزایش یافته و نارضایتی رأی‌دهنده آمریکایی از تأثیرات رویارویی با ایران بر زندگی روزمره‌اش بیشتر شده است. این فضا ترامپ را به ملایم‌‌کردن لحن خود واداشت. او در مصاحبه‌ای با شبکه سی‌ان‌ان در یکشنبه هشتم نوامبر گفت ازسرگیری حملات نظامی بزرگ علیه ایران «بسیار بعید» است، اگر مذاکرات بر سر برنامه هسته‌ای و بازگشایی تنگه هرمز پیشرفت کند. ترامپ روز دوشنبه نیز در پلتفرم «تروث‌سوشال» نوشت: «ما شتاب مثبتی را به سوی پایان‌دادن به این مناقشه می‌بینیم و اطمینان حاصل خواهیم کرد که منافع ایالات متحده در تمام مدت محافظت شود». او تأیید کرد که «گفت‌وگویی عالی» با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر، در مورد ایران داشته است. سپس در اظهاراتی از کاخ سفید، تأکید کرد واشینگتن «راه‌حلی بلندمدت با ایران می‌خواهد» و اشاره کرد که اگر تغییری در خاورمیانه رخ دهد، کشورش کاملا آماده اقدام (نظامی) است؛ اما حملات جدید را «تا حد زیادی» بعید دانست و گفت اقدام نظامی «در این مرحله» ضروری به نظر نمی‌رسد.
دوم، فعال‌سازی میانجیگری قطر: همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، ترامپ با نخست‌وزیر قطر، شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، در چارچوب تلاش‌ها برای آماده‌سازی شرایط ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای، در کاخ سفید دیدار کرد. این تحرک قطری پس از نامه‌ای بود که جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، ارسال کرد. رضایی از تغییر لحن آمریکایی ابراز رضایت کرد و آن را نشانه‌ای از گشایش آمریکا به راه‌حل سیاسی دانست، بدون آنکه جزئیات محتوای نامه را فاش کند. به نظر می‌رسد دوحه تلاش می‌کند از فضای سیاسی جدید آمریکا برای سوق‌دادن دو طرف به سوی تفاهم مرحله‌ای استفاده کند؛ هرچند موانع همچنان بزرگ هستند.
سوم، موضع مارکو روبیو: در مقابل سیگنال‌های صادرشده از ترامپ و ونس، وزیر خارجه آمریکا، مارکو روبیو، موضع سخت‌گیرانه‌تری اتخاذ و تأکید کرد که مذاکرات در آستانه دستیابی به پیشرفت نیستند و برخی از خواسته‌های ایرانی را «غیرقابل قبول» و «غیرواقعی» توصیف کرد. این تفاوت در لحن، پرسش‌هایی را درباره ماهیت موضع آمریکایی برمی‌انگیزد: آیا این توزیع نقش میان ریاست‌جمهوری و دیپلماسی آمریکاست، یا اختلاف در ارزیابی شانس موفقیت مذاکرات؟ تاکنون، قضاوت قطعی در‌این‌باره دشوار است.
چهارم، پیشنهاد دو‌روزه: تهران، از زبان اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، تأیید کرد که فرصت دستیابی به توافق بر اساس پیشنهاد دو‌روزه نباید از دست برود. طبق آنچه از میانجی‌ها نقل شده، تصور مطرح‌شده این است که روز اول با رفع محاصره دریایی آمریکا از ایران، آزادسازی بخشی از دارایی‌های مسدودشده و انجام گام‌های مقدماتی برای ازسرگیری بازرسی‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده آغاز شود. پرونده بازرسی حساسیت خاصی دارد؛ با توجه به توافق قاهره که ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی با میانجیگری مصر در ۹ سپتامبر ۲۰۲۵ در مورد ترتیبات همکاری و نظارت به آن رسیدند. روز دوم نیز باید شاهد بازگشایی تنگه هرمز برای کشتیرانی باشد؛ به‌عنوان مقدمه‌ای برای ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای که شامل فعالیت غنی‌سازی، ذخایر اورانیوم با غنای بالا و تحریم‌های اعمال‌شده بر نفت ایران می‌شود.
پنجم، تشدید فشار نظامی و اقتصادی آمریکا: هم‌زمان با تحرکات دیپلماتیک، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) در هفتم نوامبر از ایجاد نیروی وظیفه جدیدی به نام «دروازه آهنین» (Iron Gate) خبر داد. هدف این نیرو تقویت هماهنگی میان نهادهای آمریکایی مربوطه برای جلوگیری از انتقال سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته، مواد دارای کاربرد دوگانه و کالاهای تحت تحریم از مرزهای زمینی ایران و دریای خزر است. این امر دامنه فشار موجود از طریق محاصره دریایی بنادر ایران را گسترش می‌دهد. این اعلامیه در حالی صورت می‌گیرد که حضور نظامی متراکم آمریکا در منطقه و تنش‌های میدانی ادامه دارد و نشان می‌دهد واشینگتن ابزارهای فشار را به موازات میانجیگری کنار نگذاشته است. ششم، استمرار سخت‌گیری در داخل ایران: در داخل ایران همچنان جریان قدرتمندی وجود دارد که از ارائه امتیاز به ترامپ خودداری می‌کند و او را مسئول جنگ می‌داند. صاحبان این موضع معتقدند واشینگتن جنگ را بدون توجیه قانونی آغاز کرده و باید مسئولیت پایان‌دادن به آن و رسیدگی به پیامدهایش را بر عهده بگیرد، به جای آنکه از ایران خواسته شود پیش از هر چیز امتیاز دهد. این موضع نشان‌دهنده استمرار بی‌اعتمادی به دولت آمریکا و نگرانی از آن است که مذاکرات به‌عنوان پوششی برای اعمال فشارهای بیشتر مورد استفاده قرار گیرد. هفتم، میانجیگری قطر و پاکستان: کانال‌های قطری و پاکستانی همچنان از برجسته‌ترین مسیرهای ارتباط غیرمستقیم هستند که تهران از آنها حمایت می‌کند؛ در شرایطی که اعتماد به دولت ترامپ تقریبا صفر است. ایران از تکرار سناریوی آغاز عملیات نظامی در حین وجود مسیر مذاکره، مانند آنچه در ژوئن ۲۰۲۵ و فوریه ۲۰۲۶ رخ داد، نگران است. در مقابل، واشینگتن خواسته‌های ایرانی را اغراق‌آمیز می‌داند و آنها را پایه قابل قبولی برای توافق سریع نمی‌بیند. به این ترتیب، تماس‌های دیپلماتیک ادامه دارد، در حالی که هر دو طرف برای احتمال شکست آنها آماده می‌شوند. در پرتو این تحولات، چهار سناریوی احتمالی برای آینده رابطه میان تهران و واشینگتن قابل شناسایی است: سناریوی اول، توافق مرحله‌ای بر اساس پیشنهاد قطری: بر اساس موفقیت میانجی قطری، با حمایت پاکستان، در متقاعد‌کردن ترامپ به موافقت با چارچوب تفاهم پیشنهادی. این امر امکان پایان‌دادن به محاصره دریایی و بازگشایی تنگه هرمز را فراهم می‌کند و مقدمه‌ای برای انتقال به مذاکرات هسته‌ای خواهد بود. ترامپ ممکن است در این گزینه فرصتی برای خروج از بحرانی بیابد که اعتبار سیاسی و اقتصادی او را تحلیل می‌برد؛ به‌ویژه پس از شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان و افزایش نظارت دموکراتیک مورد انتظار بر سیاست‌های او.
سناریوی دوم، بازگشت به جنگ جامع: این احتمال شامل حملات گسترده به زیرساخت‌های ایرانی، پایگاه‌های نظامی و امنیتی و احتمالا شخصیت‌های ملی است؛ با هدف افزایش هزینه رویارویی بر تهران و وادار‌کردن آن به تعدیل مواضعش. با این حال، این سناریو در شرایط کنونی بعید به نظر می‌رسد؛ با وجود ادامه تهدید به آن، به دلیل هزینه نظامی، اقتصادی و سیاسی و احتمال گسترش دامنه جنگ در سطح منطقه‌ای.
سناریوی سوم، تشدید نظامی محدود: بر اساس اجرای عملیات محاسبه‌شده از نظر اهداف و مدت زمان. ترامپ ممکن است از این طریق به دنبال ثبت دستاورد نظامی یا بهبود موقعیت مذاکراتی خود باشد، در برابر انتقادات داخلی که او را به ناتوانی در پایان‌دادن به جنگ یا دستیابی به اهداف آن متهم می‌کنند. اما خطر این گزینه در امکان خروج تشدید محدود از کنترل است، اگر ایران به‌گونه‌ای پاسخ دهد که منجر به گسترش رویارویی شود.
سناریوی چهارم، استمرار وضعیت نه صلح و نه جنگ: در این حالت، اوضاع نزدیک به وضعیت کنونی باقی می‌ماند؛ بدون جنگ جامع یا پیشرفت مذاکراتی قاطع، با ادامه تماس‌های غیرمستقیم و تشدید محاصره اقتصادی از طریق تحریم‌ها، محاصره دریایی و اقدامات مرتبط با نیروی «دروازه آهنین». این سناریو ممکن است پایدارترین باشد، اگر دو طرف نتوانند بر سر ترتیب گام‌های متقابل توافق کنند، بدون آنکه هیچ‌یک مایل به تحمل هزینه تشدید جامع باشد. در نتیجه‌گیری، میانجیگری قطر با آزمونی واقعی روبه‌رو است: آیا دوحه می‌تواند عقب‌نشینی نسبی در شدت گفتمان آمریکایی را به گام‌های متقابل و قابل اجرا تبدیل کند، یا دو طرف به استفاده از مذاکرات برای بهبود مواضع خود ادامه خواهند داد و در انتظار شرایط مناسب‌تری خواهند ماند؟ زمانی که ممکن است به دیپلماسی فرصت موفقیت بدهد، می‌تواند در مقابل به عاملی اضافی در تعمیق بحران تبدیل شود، اگر هر گامی مشروط به امتیاز پیشینی از طرف مقابل باقی بماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
