دفاع سایبری؛ چالش جدید سیستم غذا

حملات گسترده سایبری هفته‌های اخیر به سامانه‌های سردخانه‌ای و تجهیزات کنترل دمای فروشگاه‌های زنجیره‌ای در فرانسه و چند کشور اروپایی، که به اتلاف مقادیر قابل‌توجهی از مواد غذایی فاسدشدنی انجامید، زنگ خطر تازه‌ای را برای متولیان صنعت غذا و سیاست‌گذاران امنیت غذایی جهان به صدا درآورد.

این حملات نشان دادند که در جهان امروز، برای مختل‌کردن دسترسی میلیون‌ها نفر به غذا، دیگر نیازی به بمباران مزارع، تخریب انبارها یا محاصره بنادر و مرزها نیست؛ گاهی نفوذ به یک سامانه دیجیتال کنترل دما می‌تواند به اندازه یک عملیات نظامی، زنجیره تأمین و توزیع غذا را مختل کند. استفاده ابزاری از غذا به‌عنوان سلاح  (Food Weaponization)، محروم‌کردن جمعیت‌های غیرنظامی از آب و غذا و به‌کارگیری محاصره غذایی در منازعات، پدیده تازه‌ای در تاریخ جنگ‌های بشر نیست. غذا همواره یکی از ابزارهای اعمال قدرت، فشار سیاسی و نظامی و تحمیل اراده بر طرف مقابل بوده است. با این حال، تحولات بنیادین فناوری، ارتباطات، تجارت و حمل‌ونقل در دهه اخیر، چهره‌ای جدید، پیچیده‌تر و به‌مراتب ناشناخته‌تر از این پدیده را پدید آورده است. تجربه جنگ غزه و استفاده از محدودیت دسترسی به غذا و آب به‌عنوان ابزار فشار بر جمعیت غیرنظامی، جنگ اوکراین و پیامدهای گسترده آن بر بازارهای جهانی غلات، نهاده‌های کشاورزی و تجارت مواد غذایی، و تحولات اخیر جنگ در خلیج فارس و اختلال در تردد از تنگه هرمز و دسترسی به نهاده‌های حیاتی صنعت غذا، به‌ویژه کودهای شیمیایی، تنها نمونه‌هایی از گسترش این روند هستند. وزیر خارجه آمریکا نیز در توییت اخیر (۱۰ نوامبر) خود و در توجیه تشدید محاصره غذایی، با بیان این نکته که «بالاخره باید غذا خورد»، ایران را به جنگ غذا تهدید کرد.  اما در جهان امروز، جنگ غذا دیگر صرفا به معنای محاصره، تخریب منابع تولید یا جلوگیری از ورود مواد غذایی به یک کشور نیست؛ بلکه کنترل کل مسیرهای تجاری، اختلال در تأمین انرژی و نهاده‌ها، دستکاری بازارها، حمله به زیرساخت‌های لجستیکی و حتی نفوذ به سامانه‌های دیجیتال تولید، نگهداری و توزیع غذا نیز به ابزارهای جدید جنگ و اعمال قدرت تبدیل شده‌اند.

جنگ سایبری علیه سیستم غذا

حملات اخیر به سامانه‌های سردخانه‌ای فروشگاه‌های زنجیره‌ای در فرانسه، فصل جدید و نمونه روشنی از ورود جنگ غذا به مرحله‌ای جدید است. در این حملات، مهاجمان به‌سادگی با نفوذ به سامانه‌های متصل به اینترنت و کنترل از راه دور تجهیزات سرمایشی، تنظیمات دما و چرخه یخ‌زدایی را تغییر دادند و در نتیجه، مقادیر زیادی از محصولات غذایی منجمد و فاسدشدنی غیرقابل استفاده شد. صرف‌نظر از نتیجه نهایی تحقیقات درباره عاملان این حملات و گمانه‌زنی‌های سیاسی، اهمیت راهبردی این رویداد در آشکارشدن آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی سیستم غذاست. نکته مهم این است که این آسیب‌پذیری صرفا به فروشگاه‌های زنجیره‌ای محدود نمی‌شود. کشاورزی هوشمند، سامانه‌های آبیاری خودکار، دامداری‌های صنعتی، تجهیزات شیردوشی رباتیک، کارخانه‌های فراوری مواد غذایی، انبارهای سرد، سیستم‌های حمل‌ونقل یخچال‌دار، بنادر و مراکز توزیع، همگی به‌تدریج به شبکه‌های دیجیتال و سامانه‌های کنترل از راه دور وابسته شده‌اند. به بیان دیگر، همان فناوری‌هایی که بهره‌وری، سرعت و کارایی سیستم غذا را افزایش داده‌اند، در صورت فقدان حفاظت مناسب، می‌توانند به نقاط آسیب‌پذیر و ابزارهای بالقوه تخریب آن تبدیل شوند.

کشورهای پیشرفته‌تر؛ آسیب‌پذیرترند 

یکی از درس‌های مهم این حوادث، آسیب‌پذیری ساختاری کشورهای پیشرفته و برخوردار از فناوری‌های پیچیده است. برخلاف تصور رایج، برخورداری از فناوری پیشرفته لزوما به معنای برخورداری از امنیت بیشتر نیست. هرچه زنجیره تأمین و ارزش غذا دیجیتالی‌تر، متمرکزتر و به‌هم‌پیوسته‌تر باشد، احتمال بروز اختلالات زنجیره‌ای و پیامدهای فراگیر آن نیز افزایش می‌یابد. مطالعات اخیر در کانادا نشان می‌دهد که بخش کشاورزی و صنایع غذایی، با وجود وابستگی فزاینده به فناوری‌های دیجیتال، از نظر آمادگی و بلوغ امنیت سایبری با عقب‌ماندگی جدی مواجه است. پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ درباره امنیت سایبری بخش کشاورزی و غذای کانادا منتشر شد، براساس مصاحبه با کشاورزان و متخصصان و نظرسنجی ملی از تولیدکنندگان نشان داد که کشاورزان معمولا امنیت سایبری را در اولویت‌های اصلی خود قرار نمی‌دهند؛ در حالی که متخصصان، تهدیدهای سایبری علیه این بخش را جدی و رو به افزایش ارزیابی می‌کنند.

در ایالات متحده نیز پژوهش منتشرشده در اکتبر ۲۰۲۶ در نشریه معتبر Nature Food، با مشارکت بیش از ۱۵۰ ذی‌نفع و متخصص، بر افزایش تهدیدهای سایبری علیه بخش کشاورزی و غذا تأکید کرده و ایجاد سازوکارهای تخصصی برای پایش، شناسایی و مقابله با این تهدیدها را ضروری دانسته است. همچنین در پنجم نوامبر ۲۰۲۶، نهادهای فدرال آمریکا از جمله FBI و CISA همراه با وزارتخانه‌های کشاورزی، بهداشت و حمل‌ونقل، درباره تهدیدهای جاری علیه سامانه‌های صنعتی سرمایش و زنجیره سرد هشدار مشترکی صادر کردند. این هشدار نشان می‌دهد که موضوع دیگر یک احتمال نظری یا تهدیدی مربوط به آینده نیست، بلکه به مسئله‌ای بالفعل در امنیت زیرساخت‌های حیاتی تبدیل شده است. این شواهد یک واقعیت مهم را آشکار می‌کنند: در بسیاری از کشورهای پیشرفته، سرعت دیجیتالی‌شدن سیستم غذا از سرعت توسعه سازوکارهای حفاظتی آن بیشتر بوده است. به‌ویژه بنگاه‌های کوچک و متوسط کشاورزی و غذایی، که بخش بزرگی از تولید و فراوری غذا را بر عهده دارند، معمولا از منابع مالی، نیروی انسانی متخصص و زیرساخت‌های لازم برای دفاع سایبری برخوردار نیستند.

دفاع سایبری؛ تنها یک روی سکه

با توجه به تحولات فوق، ضروری است مفهوم امنیت غذایی را از چارچوب سنتی آن، که عمدتا بر تولید، واردات، ذخایر و دسترسی اقتصادی به غذا متمرکز است، فراتر ببریم. امنیت غذایی در جهان امروز، علاوه بر تأمین پایدار غذا، مستلزم حفاظت از تمام زیرساخت‌ها و حلقه‌های زنجیره طولانی تولید تا مصرف است؛ زنجیره‌ای که از منابع آب، خاک، انرژی، بذر و نهاده‌های کشاورزی آغاز می‌شود و تا تولید، فراوری، بسته‌بندی، انبارداری، حمل‌ونقل، توزیع و دسترسی مصرف‌کننده ادامه می‌یابد. در این چارچوب، دفاع سایبری تنها یکی از اجزای یک نظام دفاع جامع و چندلایه است. این نظام باید دربرگیرنده حفاظت فیزیکی از زیرساخت‌ها، امنیت فناوری اطلاعات و سامانه‌های کنترل صنعتی، حفاظت از شبکه‌های لجستیکی، امنیت داده‌ها، تداوم فعالیت بنگاه‌ها و آمادگی برای مقابله با بحران‌های هم‌زمان باشد.

تجربه اخیر نشان می‌دهد که حتی یک اختلال محدود در یک حلقه به‌ظاهر کم‌اهمیت، مانند سامانه کنترل دمای سردخانه، می‌تواند پیامدهایی فراتر از خسارت مستقیم اقتصادی داشته باشد و به اختلال در عرضه، افزایش قیمت‌ها، نگرانی عمومی و کاهش اعتماد اجتماعی منجر شود. بنابراین، دولت‌ها و بخش خصوصی باید امنیت سایبری را از یک موضوع صرفا فنی و مدیریتی به یکی از مؤلفه‌های اصلی سیاست امنیت ملی و امنیت غذایی ارتقا دهند. ایجاد سامانه‌های هشدار سریع، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر، به‌روزرسانی تجهیزات، محدودکردن دسترسی‌های غیرضروری از راه دور، تقویت حفاظت از سامانه‌های کنترل صنعتی، آموزش نیروی انسانی و ایجاد شبکه‌های تبادل اطلاعات درباره تهدیدهای سایبری، از جمله اقداماتی است که باید در دستور کار قرار گیرد.

 جنگ غذا؛ بازی دوسر باخت

استفاده نظامی و ابزاری از غذا، چه از طریق محاصره اقتصادی و تحریم‌های غذایی و چه از طریق حملات سایبری به زیرساخت‌های تولید و توزیع، در دنیای به‌هم‌پیوسته و به‌شدت آسیب‌پذیر امروز، شمشیری دولبه و در نهایت یک بازی باخت-باخت است. پیچیده‌ترشدن فناوری و دیجیتالی‌شدن سیستم غذا، اگرچه کارایی و بهره‌وری بیشتری ایجاد کرده، اما هم‌زمان نقاط آسیب‌پذیر جدیدی را نیز در این سیستم به وجود آورده است. در چنین شرایطی، هیچ کشوری نمی‌تواند اطمینان داشته باشد که با آسیب‌رساندن به زیرساخت‌های غذایی رقیب، خود از پیامدهای آن مصون خواهد ماند. زنجیره‌های جهانی غذا، انرژی، نهاده‌های کشاورزی، حمل‌ونقل و تجارت چنان درهم‌تنیده‌اند که اختلال در یک نقطه می‌تواند آثار آنی یا تأخیری خود را در نقاط دیگر جهان آشکار سازد.

خطر بزرگ‌تر آن است که تشدید پلکانی استفاده از غذا به‌عنوان ابزار جنگ، تحریم و حمله سایبری، عملا جعبه پاندورا را به روی تهدیدهای جدیدی بگشاید که مهار آنها بسیار دشوار خواهد بود. ادامه این روند می‌تواند مرزهای منازعه را به حوزه‌های خطرناک‌تری همچون دستکاری زیستی، آلودگی عمدی منابع تولید و حملات بیولوژیک به زنجیره غذا و امنیت سلامت انسان گسترش دهد؛ حوزه‌هایی که پیامدهای آن ممکن است غیرقابل بازگشت و فراتر از مرزهای جغرافیایی و سیاسی کشورها باشد. 

ازاین‌رو امنیت غذایی دیگر صرفا مسئله‌ای در حوزه کشاورزی، تجارت یا سیاست‌های حمایتی نیست؛ بلکه به‌طور فزاینده‌ای با امنیت ملی، دفاع سایبری، صلح و امنیت بین‌المللی پیوند خورده است. براساس گزارش اخیر سازمان ملل، SOFI 2026، هم‌اکنون با بیش از ۶۰۰ میلیون نفر گرسنه و دو میلیارد و ۶۰۰ میلیون نفر مبتلا به سوءتغذیه در جهان مواجهیم، بنابراین نشانه‌گیری زنجیره غذا و گسترش دامنه حملات به سامانه غذا از سوی سیاست‌مداران، شلیک به کل بشریت است.