شیوه‌های استفاده مجدد از بناهای تاریخی

دو هفته پیش، در دانشگاه هنر‌ در جلسه بسیار خوبی تحت عنوان «دیالکتیک خلاقیت و انطباق تاریخی در احیای میراث معماری مدرن» شرکت کردم که برای معماران، شهرسازان و دوستداران هنر و میراث فرهنگی برگزار می‌شد.

سخنران اصلی، دکتر سعید ایزدی، پژوهشگر فعال حوزه شهر و معماری، صاحب سال‌ها تجربه در مقامات بالای وزارت راه و شهرسازی بود که پاورپوینتی غنی را پایه بحث در پنلی با شرکت منوچهر معظمی، رئیس دانشگاه و یاسر جعفری، مدیر‌کل معماری در شهرداری تهران قرار داد. جمعیت دانشجو در سالن موج می­‌زد؛ همه آمده بودند درباره شیوه‌­ها، اصول و زمینه­‌های استفاده مجدد از ساختمان‌های قدیمی و ارزشمند بشنوند. استفاده مجدد از ساختمان‌های تاریخی و قدیمی (reuse) سال‌هاست در ادبیات تخصصی جهانی، به‌خصوص در سنت شهرهای اروپایی جا افتاده؛ با این حال متأسفانه در کشور ما این ایده آن‌طور که باید در سطح عمومی و به صورت همه‌گیر مورد استقبال قرار نگرفته است. اگرچه در این چند دهه برخی معماران تلاش کرده‌اند بناهایی را از زیر دندان‌های تخریب نجات دهند، اما در ایجاد یک نحله فکری و‌ روش رایج و قطعی برای آن موفق نبوده‌اند.

ایزدی به‌ صراحت گفت که در کشور ما‌ هنوز بهره‌برداری مجدد -که با عناوین مختلفی مانند باززنده‌سازی، زندگی جدید/ کالبد قدیم، احیا و...‌ نیز خوانده می­‌شود-‌ جرم محسوب می­‌شود. استفاده مجدد که در دنیا بیش از پنج دهه است به یک پیش‌فرض و روش‌ عادی تبدیل شده‌ و آغاز پرداختن به آن در اروپا از قرن نوزدهم شروع شده است (یعنی ویوله لو دوک و ویلیام موریس و تأکیدشان بر احیای ارزش‌ها)، هنوز در ایران طرفدار زیادی ندارد. او با اشاره به چارت یا منشور آتن سال 1931 و گنگره سیام و سپس به چارت 1964 ونیز‌ که در تمام آنها واژه انطباق به‌عنوان یک سیاست پذیرفته‌شده‌ قبول می‌شود، گفت‌ چگونه این طراحی جدید باید حتما adaptive باشد؛ یعنی با ساختار کهن انطباق داشته باشد. در واقع، استفاده مجدد برای بزرگان متفکر تاریخ معماری صرفا یک استراتژی طراحی نیست، بلکه ‌نوعی فلسفه است که در آن روح جدیدی به ساختمان قدیمی دمیده می­‌شود. معتقدند‌ این فلسفه گذشته بنا را تغییر می­‌دهد و آن را برای یک زندگی آینده آماده می­‌کند.

از ونیز به بعد اما چالشی شروع می‌­شود؛ حفاظت به مدیریتِ تغییر تعبیر می­‌شود، نه در قالب مرمت صرف. تغییری قابل مدیریت که طیفی گسترده را در بر می­‌گیرد. در واقع طیفی از حفاظت تا تغییر اساسی. سعید ایزدی شرح می‌دهد چگونه از دهه 1980 به بعد، این چالش شروع می­‌شود. بدیهی است طراحان و معماران در این عرصه جدید به دنبال خلاقیت هم هستند. بنابراین، چالشی بین این دو رویکرد رخ می­‌دهد؛ یعنی بین حفاظت (conservation) و مرمت عین‌به‌عین‌ و استفاده مجدد خلاق و انطباقی‌ (Adaptive and creative reuse). در نتیجه دنبال تعادلی می‌­گردند بین آنچه در عرصه عملکردی به آن نیاز داریم و آنچه باید از هویت و اثر بنای قدیمی حتما باقی بماند. اگرچه در عمل همه‌جا این اتفاق نیفتاده، به هر حال معماران با‌سلیقه و هنرمند کار خود را کرده‌اند.

در غرب بسیاری از کارخانه­‌ها یا نیروگاه‌­های برق با فضاهای بزرگ و فراخ به موزه و فضای فرهنگی تبدیل شده‌اند. تجربه‌های جدیدی مانند تغییر ساختار موزه لوور در فرانسه یا کار نورمن فاستر در بریتیش میوزیوم لندن، همه حیرت‌انگیز بودند. نگاه خلاقانه پوشش بنا در این موزه، در کنار سیستم تأسیساتی بی‌­نظیر آن، نشانه‌ای از هماهنگی خلاق طراحان بوده است. یا سال 2000 که یک سیلوی متروکه در نیوکاسل به یک گالری تبدیل شده بود. ایزدی با صداقت اعتراف می­‌کند‌ ابتدا تا وقتی به این مکان‌ها سر نزده بوده، در قضاوت درباره آنها دودل بوده است؛ خلاقیت و انطباق‌ و چگونگی تلفیق آنها با هم‌. گاه می‌‌شود در یک محوطه کهن‌، سازه‌ای کاملا مدرن و حتی قابل برچیدن را طراحی کرد که حداکثر استفاده از سایت را ممکن کند. من شخصا بارها با بناهایی که دکتر ایزدی تصاویرشان را نشان می­‌دادند، مواجه شده‌ام و به این ترکیب و تلفیق متناسب آفرین گفته­‌ام. بعد از جنگ جهانی دوم تخریب‌­ها آن‌قدر زیاد است که تا سال‌ها بعضی بناهای تاریخی به حال خود رها می‌­شوند. با این حال، بعد از 30، 40 ‌سال پرداختن به آنها آغاز می­‌شود. ایزدی نمونه درخشان کاونتری در انگلیس را نشان می‌‌دهد که چطور یک ساختمان جدید می‌­آید و در کمال احترام، در کنار بنای کاتدرال تاریخی قرار می‌­گیرد. البته ایدئال این است که این هم‌جواری نهایت احترام و فاصله را حفظ کند، ولی در ترکیب با بنای قدیم، فضای جدید خودش را نیز خلق کند. مثلا کار شگفت‌انگیزی که فاستر در رایشتاگ، یعنی مجلس برلین انجام داد، این بود که اجازه داد مردم عادی از داخل سقف گنبدی شیشه‌ای مجلس به جلسه مجلس در زیر پایشان نگاه کنند و این به نمادی از شفافیت قانون و ارتباط بین مجلس و مردم تبدیل شود.

این ترکیب‌­های خلاقانه فقط زیبایی‌شناسانه نیستند؛ ‌در هریک از آنها طراحان آن‌قدر با دقت و دانایی در کنار حفاظت، به مسائل عملکردی و فنی بناها در کنار ایده‌پردازی‌های جدید پرداخته‌اند که هم رویکرد نگهداشت حفاظتی پایه قرار گرفته است و هم ویژگی‌های قدیمی و اصالت‌های بنا. البته در کنار بحث فنی، بحث‌های اقتصادی هم تعیین‌کننده هستند.

ما در ایران نیز سابقه طولانی حفاظت خلاق داشته‌ایم و بسیاری از ساختمان‌های بی­‌نظیر اواخر قاجار را هنوز استفاده می­‌کنیم (قانون 1309 انجمن آثار ملی). دو نمونه مهم از این تلفیق، به اعتقاد دکتر ایزدی، هتل عباسی اصفهان و موزه آبگینه هستند. در یادداشت‌های بعدی­‌ بیشتر به موارد ایرانی خواهم پرداخت.