اسکورت؛ یک قدم به جلو برای سینمای ژانر ایران
سینمای ایران سال‌هاست که در حصار محدودیت‌های ژانری گرفتار شده است. اگر نگاهی به تولیدات سینمایی چند دهه اخیر بیندازیم، با انبوهی از فیلم‌های اجتماعی، ملودرام‌های خانوادگی و آثار کمدی مواجه می‌شویم؛ اما سهم ژانرهایی مانند اکشن، وحشت، علمی - تخیلی و حتی تریلر در این میان بسیار ناچیز است.
میثم مزلقانی: سینمای ایران سال‌هاست که در حصار محدودیت‌های ژانری گرفتار شده است. اگر نگاهی به تولیدات سینمایی چند دهه اخیر بیندازیم، با انبوهی از فیلم‌های اجتماعی، ملودرام‌های خانوادگی و آثار کمدی مواجه می‌شویم؛ اما سهم ژانرهایی مانند اکشن، وحشت، علمی - تخیلی و حتی تریلر در این میان بسیار ناچیز است. گویی سینمای ایران به‌تدریج به این باور رسیده که برای روایت قصه‌هایش باید به چند قالب محدود و امتحان‌پس‌داده بسنده کند. در چنین فضایی، فیلم «اسکورت» ساخته یوسف حاتمی‌کیا را می‌توان تجربه‌ای قابل‌توجه و یک قدم جدی در شکستن این چارچوب‌های محدود دانست. اهمیت «اسکورت» در این است که تلاش می‌کند دو قلمرو ظاهرا متفاوت را به یکدیگر پیوند بزند: از یک سو، قصه‌ای با ریشه‌های اجتماعی و عاطفی دارد و از سوی دیگر، در فرم و اجرای تکنیکی به سراغ مؤلفه‌هایی می‌رود که کمتر در سینمای ایران تجربه شده‌اند. فیلم نه از لایه‌های اجتماعی و ملودرام خود دست می‌کشد و نه برای روایت آنها به شیوه‌های متعارف و کم‌هزینه بسنده می‌کند. تعقیب‌وگریزهای پرتحرک، طراحی صحنه‌های اکشن و استفاده از ظرفیت حرکت و هیجان، به فیلم هویتی متفاوت می‌بخشد. این همان نقطه‌ای است که «اسکورت» را از بسیاری از آثار مشابه متمایز می‌کند؛ فیلمی که هم می‌خواهد قصه بگوید و هم می‌خواهد سینما را به معنای واقعی کلمه به حرکت درآورد. برای درک بهتر اهمیت این تجربه، می‌توان به فیلم «دوئل» (Duel) ساخته استیون اسپیلبرگ اشاره کرد؛ اثری که بخش عمده‌ای از قدرت سینمایی خود را از یک تعقیب‌وگریز جاده‌ای و رابطه پرتنش میان انسان و ماشین می‌گیرد. اسپیلبرگ در آن فیلم نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از یک موقعیت به‌ظاهر ساده، تعلیقی نفس‌گیر و سینمایی خلق کرد. در «اسکورت» نیز جاده و خودرو صرفا ابزار جابه‌جایی شخصیت‌ها نیستند، بلکه به بخشی از جهان دراماتیک فیلم تبدیل می‌شوند. البته جنس روایت و فضای دو فیلم یکسان نیست، اما شباهت در استفاده از جاده به‌عنوان بستری برای خلق تعلیق و پیشبرد درام، قابل‌توجه است. از سوی دیگر، در طراحی و اجرای برخی لحظات پرتنش فیلم می‌توان ردپایی از سینمای تعقیب‌وگریز و خودرو‌محور را مشاهده کرد؛ فضایی که مخاطب را به یاد تجربه‌هایی چون
«دث پروف» کوئنتین تارانتینو می‌اندازد. در چنین آثاری، خودرو از یک وسیله نقلیه فراتر می‌رود و به عنصری برای خلق هیجان، خطر و حتی شخصیت‌پردازی تبدیل می‌شود. اهمیت این مقایسه در شباهت کامل دو اثر نیست، بلکه در جسارت ورود به قلمرویی است که سینمای ایران کمتر به آن پرداخته است. اما امتیاز مهم «اسکورت» فقط در جنبه‌های فنی و اکشن آن خلاصه نمی‌شود. حاتمی‌کیا تلاش کرده است این هیجان را در دل یک مسئله اجتماعی قرار دهد. موضوع خودروهای شوتی، یکی از واقعیت‌های کمتر دیده‌شده جامعه امروز ایران است؛ خودروهایی که برای گروهی از افراد، به‌ویژه در مناطق محروم و مرزی، وسیله‌ای برای امرار معاش و تأمین زندگی هستند، اما فعالیتشان در سوی دیگر قانون قرار می‌گیرد. اینجا با یک تناقض اجتماعی مواجهیم: شغلی که برای عده‌ای از سر ناچاری و نیاز اقتصادی شکل گرفته، در عین حال در چارچوب قانون، فعالیتی غیرمجاز محسوب می‌شود. همین تناقض، ظرفیت دراماتیک قابل‌توجهی دارد و فیلم با قراردادن شخصیت‌هایش در چنین موقعیتی، تلاش می‌کند از یک ماجرای اکشن فراتر برود و به لایه‌های انسانی و اجتماعی آن نزدیک شود. این انتخاب اهمیت زیادی دارد؛ چراکه در بسیاری از نمونه‌های سینمای اکشن ایران، هیجان و تعقیب‌وگریز بیشتر در خدمت روایت‌های سیاسی و امنیتی قرار داشته است. در دهه‌های 60 و 70، بخشی از سینمای اکشن کشور با حضور بازیگرانی مانند جمشید هاشم‌پور شکل گرفت که عمدتا بر مبارزه با گروهک‌های ضد انقلاب، تعقیب مجرمان و روایت‌های مرتبط با فضای سیاسی آن دوران متمرکز بود. این آثار در زمان خود مخاطبان قابل‌توجهی داشتند، اما سینمای اکشن ایران کمتر توانست از آن الگوها عبور کند و به قلمروهای متنوع‌تری وارد شود.
تفاوت رویکرد حاتمی‌کیا در همین نقطه آشکار می‌شود. او اکشن را نه در خدمت یک روایت صرفا سیاسی و امنیتی، بلکه در دل قصه‌ای عاطفی و اجتماعی قرار می‌دهد.
در واقع، تعقیب‌وگریزها قرار نیست صرفا مخاطب را سرگرم کنند؛ آنها بخشی از موقعیت دراماتیک شخصیت‌ها هستند و به پیشبرد قصه کمک می‌کنند. این پیوند میان هیجان، عشق، معیشت و انتخاب‌های دشوار انسانی، امکان تازه‌ای برای سینمای ایران ایجاد می‌کند. البته نمی‌توان از یک فیلم انتظار داشت که به‌تنهایی تمام ضعف‌های ساختاری سینمای ژانر ایران را برطرف کند. «اسکورت» نیز می‌تواند در بخش‌هایی جای کار بیشتری داشته باشد و تجربه‌های بعدی کارگردان می‌توانند از نظر فیلم‌نامه، شخصیت‌پردازی و انسجام روایی به پختگی بیشتری برسند. اما ارزش یک تجربه تازه را نباید صرفا با معیار بی‌نقص‌بودن سنجید. گاهی اهمیت یک فیلم در این است که مسیری را باز می‌کند که پیش از آن کمتر کسی با این جسارت به سراغش رفته است.
یوسف حاتمی‌کیا با «اسکورت» نشان داده که به ظرفیت‌های کمتر تجربه‌شده سینمای ایران علاقه‌مند است و می‌خواهد از محدوده‌های آشنای روایت فراتر برود. برای فیلمی که دومین تجربه بلند سینمایی یک کارگردان است، این میزان از جسارت در انتخاب موضوع و تجربه‌گرایی در اجرا، امیدوارکننده است. حالا باید منتظر ماند و دید او در فیلم بعدی تا چه اندازه می‌تواند این مسیر را ادامه دهد و به بلوغ بیشتری برساند. آنچه مسلم است، سینمای ایران به فیلم‌هایی از این دست نیاز دارد؛ آثاری که هم قصه داشته باشند، هم مخاطب را درگیر کنند و هم از تجربه‌کردن نترسند. «اسکورت» شاید آغاز یک مسیر باشد؛ مسیری که امیدواریم در ادامه، به شکل‌گیری سینمای ژانر متنوع‌تر و جسورانه‌تری در ایران منتهی شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
