کتاب و کافی‌شاپ

چند روز پیش گذرم افتاد به یکی از کتاب‌فروشی‌های «شهر کتاب» در تهران. داخل کتاب‌فروشی در گوشه‌ای از آن کافی‌شاپ قرار داشت. تعدادی از جوانان برای صرف چای، قهوه، نسکافه، کیک و... نشسته بودند.

در بخش فروشگاه کتاب تعداد کمی به تماشای کتاب مشغول بودند و کمتر به‌خاطر گرانی کتاب می‌خریدند. مبلغی که برای خوردن و نوشیدن پرداخت می‌شد، شاید یک‌صدم آن برای کتاب داده نمی‌شد. با خود گفتم چرا کشوری که دینش با خواندن‌، نوشتن و کتاب و قلم آغاز شده و صدها شاعر و عارف و نویسنده نامدار تربیت کرده و ادبیاتش این است: «گوهر معرفت آموز که با خود ببری/ که نصیب دگران است نصاب زر و سیم»، در این روزگار به این روز افتاده‌ و از خواندن گریزان؟ چرا کشوری که هر سال هزاران میلیارد تومان بودجه فرهنگی و ارشادی ‌و از این‌گونه مسائل دارد، در تربیت علمی و اخلاقی جوانان ناموفق بوده و کتاب‌خواندن از رونق افتاده است؟ در نظرسنجی آبان ۱۴۰۴، میانگین مطالعه کتاب غیردرسی برای کل پاسخ‌دهندگان در ایران حدود ۱۰ یا ۹ دقیقه در روز و در ژاپن ۹۰ دقیقه در مالزی و ترکیه ۵۵ دقیقه و در آمریکا ۲۰ دقیقه و در انگلستان ۵۵ دقیقه در روز گزارش شده است؛ شگفتا! بنا بود که ایران ژاپن اسلامی شود، چرا چنان نشد و چنین شد؟ علت این شکست از کجا بود؟ مقایسه بفرمایید کتاب‌های علمی و ادبی و میراث کهنی که ۵۰ سال پیش از انقلاب تألیف و تحقیق شده با کارهای علمی‌ای که در این سال‌های اخیر به طبع و نشر رسیده، چه فاصله کیفی و کمی وجود دارد؟ نسل جوان امروز از کتابخانه و کتاب‌خواندن گریزان شده و به کافی‌شاپ و رستوران و با فاصله به سینما و مسابقات ورزشی روی آورده است. صندلی کتابخانه‌ها غالبا خالی است، جز در مواقع امتحان برای آوردن نمره و نه برای تحقیق. 

عواملی که شاید در افت کتابخوانی دخیل باشد:

 ۱- نظام آموزشی ما و از آن مهم‌تر آموزش‌ و پرورش از ضعیف‌ترین نظام‌های آموزشی دنیاست. دانش‌آموز به‌جای لذت تحقیق و اندیشیدن، وقت خود را صرف حفظ‌کردن می‌کند تا در امتحانات‌ رتبه بالا را کسب کند. وزیر محترم به این می‌اندیشد‌ دانش‌آموزان را هرچه بیشتر به تجمعات شبانه ببرد‌. در شگفتم چرا در غالب کابینه‌ها وزیر آموزش و پرورش باید از ضعیف‌ترین‌ها باشد؟ در این دوره نیز چنین است.

۲- شاید از عوامل دیگر رویگردانی از کتاب، وضع معیشتی خانواده‌ها باشد. بخش بزرگی از جامعه درگیر تأمین‌کردن مایحتاج روزانه، اجاره‌بهای مسکن و تشویش گرانی‌هاست. فراغت اوقات برای خواندن کتاب از میان مردم رخت بربسته است. اضطراب گرانی و تورم، مجالی برای خواندن نمی‌گذارد.

۳- در خانه‌ای که پدر و مادر به خواندن‌ کتاب عادت ندارند و درگیر مسائل معیشتی هستند و دو یا سه شیفت باید کار کنند، فرزندانشان نیز به کتاب‌خواندن روی نمی‌آورند. نسل جوان امروز به درس‌های دانشگاهی نیز کمتر علاقه نشان می‌دهد. تحقیقاتی که پیش از دانشگاه‌ها صورت می‌گرفت، در این دوران کمتر مشاهده می‌شود. غالب وزیران در گذشته در بخش‌های فرهنگ صاحب ده‌ها کتاب و مقاله علمی بودند. مجال نام‌بردن نیست. در میان وزیران فرهنگی پس از انقلاب چنین مزیتی مشاهده نمی‌شود. ۴- بی‌اعتمادی و ناامیدی‌های اجتماعی، انگیزه کتابخوانی را از جوانان گرفته است. پرسش جوانان این است: برای چه کتاب بخوانیم؟ امیدی برای فردایم نمانده است. کتاب‌خواندن به معیشت فردای من کمکی نمی‌کند. نان و کتاب در کنار هم معنا پیدا می‌کند. به قول سعدی: غم فرزند و نان و جامه قوت/ بازت آرد ز سیر در ملکوت/ شب که عقد نماز می‌بندم/ چه خورد بامداد فرزندم...؛ این داستان روزگار ماست. از سیر در کتاب و ملکوت و معنا باز‌مانده‌ایم. گذشته‌های فرهنگی ما سنخیتی با وضع فعلی ما ندارد. تیراژ کتاب در گذشته از سه هزار به بالا بود. امروز از این تعداد به کمتر از ۵۰۰ رسیده است. ناشران علاوه بر بی‌اقبالی به کتاب، از گرانی کاغذ، فیلم و زینگ‌ در رنج و عذاب هستند. چرا دولت به‌جای بودجه‌های کلان به‌اصطلاح فرهنگی، یا برای نهادهای به‌اصطلاح فرهنگی، فکری برای کاغذ نمی‌کند؟ یک دانش‌آموز برای خرید یک دفتر صدبرگ‌ چقدر باید پرداخت کند؟ چرا قدرت خرید نوشت‌افزار مدرسه در غالب خانواده‌ها وجود ندارد؟ و صدها چرای دیگر. فرهنگ در جامعه ما به کجا می‌رود؟ فردوسی هزار سال پیش گفت: گهر بی‌هنر خوار زار است و‌ سست/ به فرهنگ‌ باشد روان تندرست/ ز دانا بپرسید پس دادگر/ که: فرهنگ بهتر بوَد یا گهر؟/ چنین داد پاسخ بدو رهنمون‌/ که: فرهنگ باشد ز گوهر فزون/‌ که فرهنگ آرایش جان بود/ ز گوهر سخن‌گفتن آسان بود/ گهر بی‌هنر، زار و خوار است و سست‌/ به فرهنگ باشد روان تندرست‌.