منهای آمایش

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

حسین سرگزی -  کارشناس منابع طبیعی و توسعه پایدار 

آمایش سرزمین، چنان‌که می‌دانیم، ارزیابی نظام‌مند عوامل طبیعی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و... به منظور یافتن راهی برای تشویق و کمک به جامعه در انتخاب گزینه‌هایی مناسب برای افزایش و پایداری توان سرزمینی درراستای برآورد نیازهای جامعه است.

مشکلات فعلی کشور ما که تنش و بحران آب، افزایش آلودگی هوا، آب و خاک، توزیع نامتوازن جمعیت و ورشکستگی صنایع بخشی از آن است، از کج‌کارکردهای آمایش صحیح سرزمین در ایران ناشی می‌شود. مهندسی معکوس تعریف آمایش در سرزمین ما را -با درنظرداشتن مشکلات پیش‌گفته- می‌توان توزیع متوازن و هماهنگ جغرافیایی تمامی فعالیت‌های اقتصادی به گونه‌ای دانست که اجتماعات انسانی را به شکلی در پهنه سرزمین توزیع کند که بروز قابلیت‌ها، پایداری منابع طبیعی و افزایش رفاه و رضایت جوامع انسانی را شاهد باشیم. از مهم‌ترین خصوصیات برنامه آمایش سرزمین، جامع‌نگری، کیفیت و سازماندهی فضایی آن است. 

در تعریفی عملیاتی از آمایش سرزمین می‌توان گفت آمایش سرزمین، برنامه راهبردی سرزمین برای تعادل‌بخشی است که با بازآرایی فعالیت، جمعیت و زیرساخت‌ها و بر پایه توان و استعدادهای سرزمین صورت می‌گیرد. نگاهی به موقعیت و پراکنش فضایی صنایع پتروشیمی در کشور نشان می‌دهد که جانمایی این صنایع آلاینده، بسیار آب‌بر و صادرات‌محور با لحاظ دسترسی به موقعیت منابع مورد استفاده (نفت و گاز، بازارهای صادراتی و مشکلات پسینی ناشی از بهره‌برداری) شکل نگرفته است. برای نمونه در کشوری با ویژگی‌های جغرافیایی ایران درحالی‌که منابع نفت و گاز در پهنه جنوبی سرزمین استقرار داشته، دسترسی به آب و قابلیت کشتیرانی برای صادرات محصول به‌راحتی فراهم است، سوء‌مدیریت آمایشی، تراکمی بی‌دلیل از صنایع را در وسعتی محدود در مرکز کشور فراهم کرده و آلودگی، فرونشست و کمبود منابع آبی را موجب شده است.

محصولات پتروشیمی در صنایع غذایی، دارویی، کشاورزی و تکنولوژی بسیار مفید هستند و برای کشور ما با دارابودن منابع نفت و گاز فراوان امتیازی ویژه به حساب می‌آیند. این محصولات در طیف گسترده‌ای از صنایع مانند پلیمر، فیبرهای مصنوعی، انواع پلاستیک، صابون و انواع شوینده‌ها، حلال‌ها، محصولات دارویی، کودهای شیمیایی، محصولات ضدآفت، مواد منفجره، انواع رنگ، کفپوش و مواد عایق‌کاری مورد استفاده قرار می‌گیرند. بنابراین محصولات پتروشیمی نقش بسیار مهمی در زندگی روزمره ایفا می‌کنند و وجود آنها برای تولید مواد غذایی، پوشاک، پناهگاه و... ضروری است. نیاز کشورهای دیگر به این محصولات موجب توسعه زیاد آن شده و آن را در زمره مهم‌ترین منابع ارزآوری اقتصادی قرار داده است. با این حال این محصولات علی‌رغم مزایای اقتصادی گسترده برای کشور -به دلیل دارابودن ترکیبات آروماتیک (عطری) که درواقع سموم مهلک، بوهای سمی یا مواد قابل احتراق هستند- اثرات نامطلوبی بر محیط زیست مانند هوا، آب و خاک می‌گذارند. همچنین صنعت پتروشیمی یکی از مهم‌ترین منابع تولید گازهای گلخانه‌ای اصلی است که مسئول گرم‌شدن زمین هستند. اثرات دیگری چون ازبین‌رفتن لایه ازن، باران‌های اسیدی، آلودگی هوا و... نیز مرتبط با این صنایع‌اند. در مناطق نزدیک به صنایع پتروشیمی، افزایش سطح صداهای منتشره باعث آلودگی صوتی شده که منجر به مشکلات متعدد می‌شوند. آلودگی خاک با ورود لجن‌های مختلف و ازبین‌رفتن تنوع زیستی و تخریب اکوسیستم از دیگر مخاطرات این صنعت است.

 بخارهای حاصل از صنعت پتروشیمی شامل مقادیر معتنابهی از هیدروکربن‌های حلقوی و آروماتیک، فنول‌ها، مشتقات فلزی و سایر مواد شیمیایی می‌شود که از منابع آلودگی آب به حساب می‌آیند و هم برای زندگی جانوران دریایی، هم برای زندگی انسان بسیار خطرناک هستند. بروز آثار منفی استفاده از محصولات پتروشیمی که ممکن است از طریق پوست جذب یا بلعیده شوند، زندگی انسان را از طریق تجمع در بافت‌ها و ارگان‌ها و ایجاد آسیب مغزی، اعصاب و کبد، نواقص مادرزادی، سرطان، آسم و اختلالات هورمونی تهدید می‌کنند. سوزش پوست، زخم معده، آماس پوست نیز از آثار مزمن این تأثیرات منفی هستند. بر اساس مطالعات انجام‌شده، اقامت در مناطق مسکونی مجاور با صنایع پتروشیمی منجر به افزایش ریسک ابتلا به سرطان کبد، ریه، مغز و خون خواهد شد، به علاوه این آلودگی‌ها می‌تواند به ایجاد مشکلات باروری، سقط و تولد نوزادان دارای نقص ژنتیکی منجر شود.

جمع‌بندی مطلب اینکه نیازهای اقتصادی اگرچه حرکت به سمت اقتصاد آلوده‌کننده را ناگزیر ساخته، اما چنین الگویی با بروز مسائل نوپدید، تغییر اقلیم، گرمایش جهانی، مشکلات شهرنشینی، تغییر سبک زندگی و اینک با کمبود منابع و افزایش خطرات محیطی امکان تاب‌آوری جامعه در مقابل بحران‌ها را کاهش داده و گزینه‌های بقا را محدود به بازآرایی الگوهای آمایشی و انتقال این صنایع به مناطقی کرده که می‌بایست از ابتدا مستقر می‌شدند. امید که واقع‌نگری این روند را شتاب بخشد و این الگو با آینده‌اندیشی و لحاظ عدم قطعیت‌های پیش‌رو به پایداری بیشتر سرزمین بینجامد. 

آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.