دفتر ششم از تصحیح انتقادی شاهنامه
شرق: بیش از دو دهه است که مهری بهفر مشغول تصحیح انتقادی «شاهنامه» فردوسی است و به تازگی دفتر ششم از تصحیح انتقادی و شرح یکایک ابیات «شاهنامه» توسط او در نشر نو منتشر شده است. این مجموعه تصحیح تازهای است از «شاهنامه» بر اساس مهمترین نسخههای موجود، همچون دستنویس موزه بریتانیا، فلورانس و...؛ و همچنین نسخه سنژوزف که بهتازگی در بیروت یافت شده و تصحیح حمدالله مستوفی نیز برای نخستینبار در این تصحیح انتقادی بررسی شدهاند. كار بهفر روی «شاهنامه» چند ویژگی مهم و قابلتوجه دارد كه این تصحیح را به اثری متمایز از دیگر تصحیحهای موجود بدل میكند. تصحیح بهفر تصحیحی علمی و انتقادی است همراه با شرح واژگان و ابیات شاهنامه و ریشهشناسی دقیق واژگان متن. تصحیح انتقادی بهفر از شاهنامه در واقع روایتی تازه از این اثر كلاسیك فارسی است و دقت و گستره وسیع كار او در این اثر میتواند امكانهای تازهای پیشروی پژوهش و نقد «شاهنامه» قرار دهد. تصحیحهای انتقادی از آثار كلاسیك اگرچه گامهای مهمی در پیشبرد تصحیح این متون هستند اما میتوان گفت كه هیچیك حرف آخر را نمیزنند و حتی به اعتقاد برخی هیچ حرف آخری در این عرصه وجود ندارد. در
تصحیح انتقادی بهفر، شرح یکایک ابیات و در زیرمجموعه آن ریشهشناسی، لغتشناسی، شرح تعابیر کنایی و مجازی و...، و همچنین بررسی درونمایهها و نقشمایهها و شخصیتهای اساطیری و حماسی در متن «شاهنامه» دیده میشود و اینها در روشنکردن بافتار متن و مقایسه مضامین و شخصیتهای اساطیری و حماسی با متون همزمان و ناهمزمان با شاهنامه كمك زیادی میكنند. بهفر در ابتدا و در سال 1380 شرح یکایک ابیات شاهنامه بر اساس چاپ مسکو را منتشر كرد اما پس از آن و بنا به دلایلی که در مقدمه كتاب توضیح داده، دفتر یکم از شرح یکایک ابیات شاهنامه را پیشآغاز پروژه تصحیح انتقادی و شرح یکایک ابیات شاهنامه فرض کرده و دوباره به بیت نخست شاهنامه و دفتر یکم بازگشته است. او در مقدمهاش توضیح داده كه مجبور بوده یادداشتهای مطول در ذیل هر بیت بنویسد تا روشن کند چرا تصحیح مسکو را مبنا گرفته اما آن را نادرست میداند و مدام از آن عدول میکند. ازاینرو از سال 1380 شرح یکایک ابیات را بنا بر تصحیح انتقادی که بر پایه دستنویسهای متعدد صورت داده پیش برده است.
بهفر در یادداشت ابتدایی دفتر ششم به بارها بازنویسی کتاب اشاره کرده و درواقع این یکی از دلایل فاصله چندساله میان انتشار دفتر پنجم و ششم کار اوست. او در بخشی از مقدمه کتاب نوشته: «فارغ از نتیجه و ارزیابیهای بعدی خودم و دیگران، و فارغ از خوب و بد و ضعف و قوت و نتیجه کار، بهجرئت میتوانم بگویم هیچگاه بر روی جزءبهجزء این متن و همزمان بر پیوستگی اجزاء و کوچکترین ساختهای آن، با نگاه به کلیت روایت، به منظور بهدستدادن شرحی که تا به این مرحله برسد بارها و بارها از نابسندگی خطخورده و بازنویسی و زیر و زبر شده کسی زمان نگذاشته است. برای پیشگیری از برداشت نادرست و وضوح بیشتر مطلب تأکید میکنم، گفته شد به منظور نوشتن و به دست دادن شرح یکیک ابیات کسی تا این حد بر جزءجزء متن با نگاه همزمان به کلیت آن وقت نگذاشته و آن را نکاویده است. البته که محققان حتما و حقا بیش از نگارنده درباره متن اندیشیده و از سویههای مختلف آن را واکاویدهاند. نکته در تلاش برای نوشتن و به دست دادن شرح بر یکایک ابیات از ابتدا تا انتهاست. چون وقتی تحقیقها و واکاویدنها و اندیشیدنها، نه بر چند ده یا چند صد بیت منتخب، که بر یکایک ابیات
متن به عبارت درمیآید و در قالب کلام مینشیند، بخیههای تصحیح و شرح به روی کار میافتد و نابسندگیها و نارساییها در شرح یک بیت منفرد از سویی و گسستگی و عدم پیوند شرح هر بیت با بیتهای پیشین و پسین رخ مینماید و آنچه در بازنویسی قبلی موجه و متین و معقول و حتی هوشمندانه و باریکبینانه به نظر میآمد، لغوگویی و بیربطنویسی و حتی مضحک جلوه میکند و آن شرحی که در دور پیشین چون تیری به هدف درنشسته قطعی و حتمی مینمود، اکنون مشکوک، دورافتاده و پرت دیده میشود. این است که دورهای پیاپی بافتنها و شکافتنهای متن و شرح، این دو خواهر توأمان که یکی میبافد و یکی میشکافد، از پی هم شکل میگیرد. این است که حجم دورریز شرح یکیک ابیات شاهنامه چندین برابر برونداد آن است».
شرق: بیش از دو دهه است که مهری بهفر مشغول تصحیح انتقادی «شاهنامه» فردوسی است و به تازگی دفتر ششم از تصحیح انتقادی و شرح یکایک ابیات «شاهنامه» توسط او در نشر نو منتشر شده است. این مجموعه تصحیح تازهای است از «شاهنامه» بر اساس مهمترین نسخههای موجود، همچون دستنویس موزه بریتانیا، فلورانس و...؛ و همچنین نسخه سنژوزف که بهتازگی در بیروت یافت شده و تصحیح حمدالله مستوفی نیز برای نخستینبار در این تصحیح انتقادی بررسی شدهاند. كار بهفر روی «شاهنامه» چند ویژگی مهم و قابلتوجه دارد كه این تصحیح را به اثری متمایز از دیگر تصحیحهای موجود بدل میكند. تصحیح بهفر تصحیحی علمی و انتقادی است همراه با شرح واژگان و ابیات شاهنامه و ریشهشناسی دقیق واژگان متن. تصحیح انتقادی بهفر از شاهنامه در واقع روایتی تازه از این اثر كلاسیك فارسی است و دقت و گستره وسیع كار او در این اثر میتواند امكانهای تازهای پیشروی پژوهش و نقد «شاهنامه» قرار دهد. تصحیحهای انتقادی از آثار كلاسیك اگرچه گامهای مهمی در پیشبرد تصحیح این متون هستند اما میتوان گفت كه هیچیك حرف آخر را نمیزنند و حتی به اعتقاد برخی هیچ حرف آخری در این عرصه وجود ندارد. در
تصحیح انتقادی بهفر، شرح یکایک ابیات و در زیرمجموعه آن ریشهشناسی، لغتشناسی، شرح تعابیر کنایی و مجازی و...، و همچنین بررسی درونمایهها و نقشمایهها و شخصیتهای اساطیری و حماسی در متن «شاهنامه» دیده میشود و اینها در روشنکردن بافتار متن و مقایسه مضامین و شخصیتهای اساطیری و حماسی با متون همزمان و ناهمزمان با شاهنامه كمك زیادی میكنند. بهفر در ابتدا و در سال 1380 شرح یکایک ابیات شاهنامه بر اساس چاپ مسکو را منتشر كرد اما پس از آن و بنا به دلایلی که در مقدمه كتاب توضیح داده، دفتر یکم از شرح یکایک ابیات شاهنامه را پیشآغاز پروژه تصحیح انتقادی و شرح یکایک ابیات شاهنامه فرض کرده و دوباره به بیت نخست شاهنامه و دفتر یکم بازگشته است. او در مقدمهاش توضیح داده كه مجبور بوده یادداشتهای مطول در ذیل هر بیت بنویسد تا روشن کند چرا تصحیح مسکو را مبنا گرفته اما آن را نادرست میداند و مدام از آن عدول میکند. ازاینرو از سال 1380 شرح یکایک ابیات را بنا بر تصحیح انتقادی که بر پایه دستنویسهای متعدد صورت داده پیش برده است.
بهفر در یادداشت ابتدایی دفتر ششم به بارها بازنویسی کتاب اشاره کرده و درواقع این یکی از دلایل فاصله چندساله میان انتشار دفتر پنجم و ششم کار اوست. او در بخشی از مقدمه کتاب نوشته: «فارغ از نتیجه و ارزیابیهای بعدی خودم و دیگران، و فارغ از خوب و بد و ضعف و قوت و نتیجه کار، بهجرئت میتوانم بگویم هیچگاه بر روی جزءبهجزء این متن و همزمان بر پیوستگی اجزاء و کوچکترین ساختهای آن، با نگاه به کلیت روایت، به منظور بهدستدادن شرحی که تا به این مرحله برسد بارها و بارها از نابسندگی خطخورده و بازنویسی و زیر و زبر شده کسی زمان نگذاشته است. برای پیشگیری از برداشت نادرست و وضوح بیشتر مطلب تأکید میکنم، گفته شد به منظور نوشتن و به دست دادن شرح یکیک ابیات کسی تا این حد بر جزءجزء متن با نگاه همزمان به کلیت آن وقت نگذاشته و آن را نکاویده است. البته که محققان حتما و حقا بیش از نگارنده درباره متن اندیشیده و از سویههای مختلف آن را واکاویدهاند. نکته در تلاش برای نوشتن و به دست دادن شرح بر یکایک ابیات از ابتدا تا انتهاست. چون وقتی تحقیقها و واکاویدنها و اندیشیدنها، نه بر چند ده یا چند صد بیت منتخب، که بر یکایک ابیات
متن به عبارت درمیآید و در قالب کلام مینشیند، بخیههای تصحیح و شرح به روی کار میافتد و نابسندگیها و نارساییها در شرح یک بیت منفرد از سویی و گسستگی و عدم پیوند شرح هر بیت با بیتهای پیشین و پسین رخ مینماید و آنچه در بازنویسی قبلی موجه و متین و معقول و حتی هوشمندانه و باریکبینانه به نظر میآمد، لغوگویی و بیربطنویسی و حتی مضحک جلوه میکند و آن شرحی که در دور پیشین چون تیری به هدف درنشسته قطعی و حتمی مینمود، اکنون مشکوک، دورافتاده و پرت دیده میشود. این است که دورهای پیاپی بافتنها و شکافتنهای متن و شرح، این دو خواهر توأمان که یکی میبافد و یکی میشکافد، از پی هم شکل میگیرد. این است که حجم دورریز شرح یکیک ابیات شاهنامه چندین برابر برونداد آن است».
