چرا به علم اعتماد کنیم؟(6)

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

حسین امیری-پژوهشگر مؤسسه پزشکی هوارد هیوز دانشگاه کالیفرنیا، برکلی:  در بخش‌های گذشته، فرایند علمی و چگونگی تلاش جامعه علمی برای رسیدن به درک بهتر از جهانی را که در آن زندگی می‌کنیم، مرور کردیم. نوشتار حاضر را با پرداختن به این پرسش پایان می‌دهیم که چگونه باید سلامت این فرایند و اعتماد عمومی به آن را تضمین کرد؟ اکنون باید روشن شده باشد که کل فعالیت‌های علمی بر پایه اعتماد بنا شده‌اند. صداقت برای علم چنان ضروری است که آلبرت اینشتین زمانی اظهار کرد: «بیشتر مردم می‌گویند که هوش است که یک دانشمند بزرگ را می‌سازد؛ آنها اشتباه می‌کنند، شخصیت است‌». دانشمندان به یکدیگر اعتماد دارند که به استانداردها و رویه‌هایی که جامعه علمی ایجاد کرده است، پایبند باشند تا همه محققان بتوانند به یافته‌های یکدیگر تکیه و بر‌اساس آنها کار کنند. این اعتماد، جزء اساسی فرایند تکراری تحقیق است که به دانشمندان اجازه می‌دهد به اجماع برسند و دانشی را در اختیار ما قرار دهند که بتوانیم به آن اعتماد کنیم.

در عین حال، دانشمندان وظیفه دارند با همه ما صادق و روراست باشند. بسیاری از تحقیقات معتبری که در اخبار با آنها مواجه می‌شویم، توسط مالیات‌های ما پشتیبانی می‌شوند؛ و زندگی انسان‌ها می‌تواند به این بستگی داشته باشد که آیا مطالعات علمی با دقت انجام شده و به‌طور دقیق ارائه می‌شوند یا خیر. بنابراین، دانشمندان مسئولیت اخلاقی دارند که یافته‌های خود را به شیوه‌ای واضح و سرراست بیان کنند، صادقانه توضیح دهند نتیجه‌گیری‌های آنها به چه معناست (و چه معنایی ندارد) و داده‌های خود را تا حد امکان برای بررسی عمومی در دسترس قرار دهند.

این سیاست گشودگی و شفافیت خود‌به‌خود به وجود نیامده است. نهاد جهانی علم، به‌طور کلی، مدت‌هاست که برای ایجاد سیستمی از ارزش‌ها و انگیزه‌ها تلاش می‌کند که محققان را به‌شدت تشویق می‌کند تا در روش‌شناسی خود دقیق باشند و در به اشتراک گذاشتن نتایج خود وسواس به خرج دهند. بنابراین، جامعه علمی به‌طور فعال اشکال مختلف «رفتار بد»، از‌جمله انتشار داده‌های جعلی یا گمراه‌کننده و ترویج تحقیقات تأیید‌نشده را منع می‌کند. چنین سوءرفتاری می‌تواند منابع گران‌بها و بودجه محدود را هدر دهد، اعتماد عمومی را از بین ببرد، سد راه کشف شود، ما را از حقیقت دورتر کند ‌و باعث تضعیف هدف اصلی تحقیقات علمی شود.

حفظ ارزش‌های فرهنگی علم، نیازمند صرف انرژی و توجه مداوم است. آکادمی‌های علمی معتبر، از‌جمله انجمن سلطنتی در بریتانیا (تأسیس در سال ۱۶۶۰)، آکادمی ملی علوم ایالات متحده (که توسط رئیس‌جمهور آبراهام لینکلن تأسیس شد) و آکادمی جهانی علوم (یک آکادمی علمی جهانی مستقر در تریسته، ایتالیا که برای پیشرفت علم و مهندسی برای رفاه پایدار در کشورهای در‌حال‌توسعه تلاش می‌کند)، در این مسیر پیشرو هستند. مؤسساتی مانند این، با آموزش نسل‌های آینده دانشمندان و القای ارزش‌ها و رویه‌های اجتماعی که برای سالم ماندن علم لازم است، ستون‌های علم را تقویت می‌کنند.

این مؤسسات با توصیف واضح چگونگی عملکرد مسئولانه و اخلاقی محققان و تشریح برخی از مشکلاتی که دانشمندان در حال آموزش ممکن است با آن مواجه شوند، عمل به علم صحیح را تشویق کرده و به ریشه‌کن‌کردن قصور علمی کمک می‌کنند. برای مثال، نشریه «درباره دانشمند‌بودن» را در نظر بگیرید؛ این راهنما با ارائه مثال‌هایی مبتنی بر تجربیات دنیای واقعی، به دانشجویان این امکان را می‌دهد تا از طریق مطالعات موردی که منعکس‌کننده معضلاتی است که ممکن است در حرفه خود با آنها روبه‌رو شوند، فکر کنند و آنها را در معرض مسائلی قرار می‌دهد که برای حفظ استانداردها و شیوه‌های حرفه علمی محوری هستند.

اما خواندن گزارش‌های جامع و گسترده در مورد درستکاری علمی کافی نیست. دانشجویان با الگو قرار‌دادن آموزگاران خود، انجام علم خوب را یاد می‌گیرند. همان‌طور که پاول روت ولپ، متخصص اخلاق زیستی می‌نویسد: «اخلاقی رفتار‌کردن، روش اصلی انتقال استانداردهای اخلاقی یک حرفه توسط مربیان به کارآموزان‌شان است. تمام آموزش‌های رسمی اخلاق در جهان نمی‌تواند جبران یک مربی غیراخلاقی را کند». بنابراین، دانشمندان ارشد باید نوع رفتار شرافتمندانه‌ای را که می‌خواهند ترویج دهند، در عمل نشان دهند.

در یک دنیای ایدئال، هیچ دانشمندی هرگز از جست‌وجوی درست حقیقت منحرف نمی‌شود. متأسفانه، دانشمندان -‌مانند همه متخصصان‌- نه‌تنها انسان هستند، بلکه تحت فشار شدیدی برای موفقیت قرار دارند. آنها باید دائما برای کسب اعتبار، کمک‌های مالی تحقیقاتی‌ و کارآموزانی که برای کمک به انجام کارشان به آنها نیاز دارند، رقابت کنند. آنها اغلب باید سریع کار کنند تا «عقب نیفتند» و به دنبال ارائه یافته‌های خود در مجلات پرخواننده هستند (پدیده‌ای که گاهی اوقات از آن به‌ عنوان «منتشر کن یا بمیر» یاد می‌شود). این فشار همیشگی می‌تواند منجر به میان‌برهایی در فرایند علمی شود که توسط ارزیابی همتایان کشف نمی‌شوند؛ مانند دستکاری داده‌ها یا تصاویر توسط یکی از اعضای تیم تحقیقاتی به منظور ایجاد یک انتشار قانع‌کننده‌تر. در تحلیلی که در سال ۲۰۰۹ انجام شد، حدود دو درصد از دانشمندان مورد بررسی حداقل یک بار به جعل، تحریف یا اصلاح داده‌ها اعتراف کردند.

جامعه علمی چگونه می‌تواند از چنین نقض‌های اخلاقی جلوگیری کند؟ بهترین شیوه‌ها و رفتار صحیح باید در تمام سطوح فعالیت‌های علمی -‌از دانشمندان گرفته تا مؤسسات و تأمین‌کنندگان مالی آنها‌‌- تشریح، نمونه‌سازی و اجرا شود. در عین حال، همه این شرکت‌کنندگان باید برای شناسایی و بررسی ادعاهای سوء‌رفتار آماده باشند. فناوری می‌تواند کمک کند؛ به عنوان مثال، برنامه‌های نرم‌افزاری می‌توانند تشخیص ارقام دستکاری‌شده یا متن‌های سرقت ادبی را تسهیل کنند.

تخلفات، در صورت مشاهده، باید منجر به مجازات‌های رسمی شود. این مجازات‌ها می‌تواند شامل بازپس‌گیری نشریات و اصلاح بعدی سوابق علمی، تعلیق یا برکناری عاملان از سمت‌هایشان و لغو بودجه آنها -‌چه به صورت موقت و چه دائم‌- باشد. در مواردی که رفتار نادرست به منزله نقض قانون باشد، فرد حتی ممکن است با حبس روبه‌رو شود. چنین موردی برای یک محقق چینی که از ویرایش ژن برای تغییر برگشت‌ناپذیر جنین‌های انسان استفاده کرد، رخ داد؛ عملی که نه‌تنها غیراخلاقی است، بلکه بر‌اساس اجماع فعلی جامعه علمی -‌در چین و در سراسر جهان‌- غیرقانونی است.

در نهایت، مسئولیت بهبود تصویر عمومی از علم تا حد زیادی بر عهده خود دانشمندان است. تشکیلات جهانی علم فقط با شناسایی و مجازات فعالانه «بازیگران بد» و در عین حال حمایت و پاداش‌دادن به کسانی که منصفانه‌ و با صراحت و صداقت عمل می‌کنند، می‌تواند اطمینان حاصل کند که ما می‌توانیم همچنان به جامعه دانشمندان -‌و به علمی که آنها تولید می‌کنند‌- اعتماد کنیم.

* این بخش پایانی از نوشتاری شش‌قسمتی از بروس آلبرتز، کارن هاپکین و کیث رابرتز برای کمک به گسترش درک عمومی از چگونگی تولید دانش علمی است که نسخه اصل آن به انگلیسی به همراه مجموعه‌ای از منابع آموزشی در تارنمای whytrustscience.org.uk در دسترس است.

آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.