روز معلم در ایران

موسی اکرمی -  استاد فلسفه

مقدمه: بازخوانی روز معلم در بستر چالش‌های نهادی و ملی

در تقویم رسمی ما، دوازدهم اردیبهشت «روز معلم» است. این روز فرصتی برای بازشناسی نقش حیاتی آموزش و قدردانی از تلاش‌های معلمان و استادان دانشگاه است. ولی از دیدگاه جامعه‌شناسی آموزش و تحلیل حکمرانی، این روز بیش از یک مناسبت نمادین، بستری برای طرح پرسش‌های بنیادین در باب شرایط نهادی و حقوقی‌ای است که امکان تحقق رسالت معلم را فراهم می‌آورد. تحلیل جایگاه معلم، به‌ویژه در عصری که جهان با تنش‌های ژئوپلیتیکی، بحران‌های اقتصادی و تغییرات سریع فناورانه مواجه است، مستلزم نگاهی ژرف‌تر به نسبت میان فرد حرفه‌ای (معلم)، ساختار نهادی (نظام آموزشی) و سیاست‌گذاری کلان (دولت/حاکمیت) است. این نسبت، هنگامی که با الزامات و چالش‌های شرایط خاصی همچون جنگ و دفاع ملی گره می‌خورد، ابعادی پیچیده‌تر و حساس‌تر به خود می‌گیرد. در چنین بستری، بازخوانی «روز معلم» ایجاب می‌کند که فراتر از کلیشه‌های تکریم، به شکلی تحلیلی، رابطه میان حقوق معلم (اعم از معیشتی، شغلی و حرفه‌ای)، وظایف نهادی دولت (برای تضمین این حقوق و مدیریت نظام آموزشی) و پاسخ‌گویی متقابل میان معلم و جامعه پرداخته شود. این امر به‌ویژه در شرایطی که تداوم و کیفیت آموزش، خود به عاملی کلیدی در امنیت ملی و سرمایه اجتماعی بدل می‌شود، اهمیتی حیاتی می‌یابد. این نوشتار بر آن است تا با رویکردی تحلیلی و دانشگاهی، ابعاد گوناگون این رابطه را در متن شرایط کنونی ایران، با تأکید بر نقش آموزش در بستر جنگ و دفاع، بررسی کند.

یکم. صورت‌بندی مسئله

«روز معلم» در معنای رسمی آن، فرصتی برای ارج‌نهادن به نقش آموزشی است، ولی در سطح تحلیلی، این روز باید به پرسشی بنیادین پاسخ دهد: چه شرایط حقوقی و نهادی‌ای لازم است تا معلم بتواند رسالت آموزشی و پرورشی خود را با کیفیت و کرامت درخور انجام دهد؟ تکریم نمادین زمانی معنا و اثر دارد که با ضمانت‌های واقعی همراه شود: امنیت حرفه‌ای، ثبات شغلی، تأمین معیشت، امکان مشارکت در تصمیم‌سازی آموزشی و حفاظت حقوقی. در شرایطی که کشور با فشارهای مستمر و نیز وضعیت‌های بحران‌زا -‌از‌جمله جنگ و الزامات دفاعی‌- روبه‌رو است، اهمیت این پرسش چند برابر می‌شود. آموزش در چنین شرایطی نه‌تنها یک فعالیت اجتماعی، بلکه بخشی از ظرفیت حکمرانی برای تداوم سرمایه انسانی و تولید اجتماعی امید، توان یادگیری و انسجام فرهنگی است. بنابراین تحلیل و تبیین روز معلم باید هم‌زمان دو محور را بپوشاند: الف. حقوق و وظایف معلم در سطوح مختلف (از پیش‌دبستان و دبستان تا دانشگاه) و ب. وظایف دولت‌/‌حاکمیت برای تضمین امکان تحقق آن حقوق به‌ویژه در شرایط جنگی.

دوم. معلم در نظام آموزشی: یک نقش یکپارچه با تفاوت‌های نهادی

نظام آموزش رسمی، گرچه از نظر سطوح و کارکردها متنوع است، ولی در منطق تربیتی یک «پیوستار» دارد: الف) در آموزش پایه (دبستان)، معلم نقش کلیدی در شکل‌گیری پایه‌های شناختی، زبان، مهارت‌های اجتماعی و امنیت روانی کودک دارد. ب) در سطوح متوسطه و دبیرستان، معلم علاوه بر انتقال دانش، در پرورش توان تصمیم‌گیری، مهارت‌های فکری و آمادگی برای زندگی نقش دارد. پ) در آموزش عالی (دانشگاه)، استاد دانشگاه صرفا آموزش‌دهنده نیست، بلکه در تولید دانش، تربیت نیروی انسانی متخصص و توسعه روش‌های علمی نقش ایفا می‌کند. با وجود تفاوت‌های ساختاری میان مدرسه و دانشگاه، «کرامت حرفه‌ای» و «امکان انجام وظیفه استاندارد» برای هر دو ضروری است. از منظر حقوق آموزشی، معلم و استاد هر دو باید از شرایطی برخوردار باشند که امکان انجام‌دادن رسالت علمی/‌تربیتی را فراهم کنند؛ در غیر این صورت، فشارهای معیشتی و بی‌ثباتی نهادی کیفیت آموزش را فرسوده می‌کند و به زیان آینده جامعه  تمام می‌شود.

 سوم. حقوق معلم: از ضمانت‌های اخلاقی تا تضمین‌های حقوقی و نهادی

برای تحلیل دقیق، حقوق معلم را می‌توان به چند دسته منسجم بخش کرد:

3-1) حق امنیت حرفه‌ای و شغلی. ثبات شغلی و روشن‌بودن مسیرهای استخدام، ارزیابی، ارتقا و ادامه همکاری، پیش‌شرط برنامه‌ریزی آموزشی است. هنگامی که وضعیت استخدامی مبهم، قراردادها ناپایدار یا سازوکارهای ارزیابی پیش‌بینی‌ناپذیر باشند، معلم از انجام‌دادن مسئولانه وظایف حرفه‌ای دچار فرسودگی می‌شود؛ نتیجه آن کاهش تمرکز، افت کیفیت آموزشی و حتی ترک حرفه است. در سطح دانشگاهی، این مسئله را می‌توان «ریسک نهادی» دانست که به ناکارآمدی تولید خدمات آموزشی می‌انجامد.