زنگ خطر برای «شی»

مرگ ناگهانی نخست‌وزیر سابق چین می‌تواند آشفتگی‌های بالقوه‌ای را در رده‌های بالای رهبری حزب کمونیست چین به وجود بیاورد. بر اساس آگهی ترحیم منتشر‌شده توسط خبرگزاری رسمی شین‌هوا، لی که‌چیانگ که زمانی مرد شماره دو چین بود، در ۲۶ اکتبر، زمانی که از شانگهای بازدید می‌کرد، دچار «سکته قلبی ناگهانی» شد و پس از «ناکام‌ماندن اقدامات نجات»، دقایقی بعد از نیمه‌شب ۲۷ اکتبر درگذشت.

به گفته تحلیلگران، مرگ ناگهانی لی پس از ناپدید‌شدن مرموز و جایگزینی چند نفر از مقامات ارشد رژیم چین صورت گرفت که به گمانه‌زنی‌ها درباره درگیری‌های سیاسی درون نخبگان حاکم حزب افزوده است. وو زولای، محقق تاریخ چین و مفسر سیاسی ساکن کالیفرنیا، زمان مرگ نخست‌وزیر سابق را «غیرطبیعی» خواند و اشاره کرد که احتمالا بسیاری مرگ او را به جنگ قدرت در رهبری عالی حزب کمونیست چین مرتبط می‌دانند. «وو» گفت نخست‌وزیر سابق چین فقط ۶۸ سال داشت که در مقایسه با سن سایر چهره‌های با‌نفوذ در حزب، «نسبتا جوان» بود. سلف لی، ون جیابائو، ۸۱ساله است؛ در‌حالی‌که ژو رونگجی، نخست‌وزیر اسبق نیز ۹۵ سال دارد. به همین دلیل است که مرگ ناگهانی لی «جای زیادی برای حدس و گمان» باقی گذاشته است. درگذشت لی تنها هفت ماه پس از بازنشستگی او از سمتی که به مدت یک دهه در اختیار داشت، رخ داد. نخست‌وزیر چین معمولا مسئول اقتصاد این کشور است، اما با افزایش تسلط شی جین‌پینگ، رهبر چین، بر این کشور، نفوذ نخست‌وزیر بر سیاست اقتصادی و مالی تضعیف شد.

در سال‌های اخیر، فعالیت لی تحت‌الشعاع اقدامات لیو هه، دست راست سابق شی و مدیر کمیسیون سیاست‌گذاری مالی حزب قرار گرفت. به گفته تحلیلگران، لی با ایده شی که به دنبال افزایش کنترل حزب در همه جنبه‌های زندگی مردم است، مخالف بود.

رژیم چین از سال ۲۰۲۱، مجموعه‌ای از سیاست‌های نظارتی را علیه بخش‌های خصوصی، از تدریس خصوصی گرفته تا فناوری، آغاز کرده است، اما لی به‌عنوان یکی از اعضای کلیدی اتحادیه جوانان کمونیست، از استراتژی سیاسی که به‌عنوان حمایت از آزادسازی بازار شناخته می‌شود، حمایت می‌کرد که در چارچوب سیاست اصلاحاتی است که توسط دنگ شیائوپینگ در سال ۱۹۷۹ ارائه شد.

به گفته سونگ گوئو چنگ، محقق مؤسسه روابط بین‌الملل دانشگاه ملی چنگچی در تایوان، این تفاوت دیدگاه‌ها به این معناست که افزایش قدرت لی به‌عنوان تهدیدی برای شی تلقی می‌شد. سونگ با اشاره به یک اصطلاح چینی باستان، به اپک‌تایمز گفت: «یک کوه نمی‌تواند دو پلنگ را در خود جای دهد». به گفته سونگ، در کنفرانس مطبوعاتی سالانه، لی گفت حدود ۶۰۰ میلیون چینی کمتر از هزار یوان (۱۴۰ دلار) در ماه درآمد دارند؛ به این معنا که اگر شهروندی در یک شهر متوسط زندگی می‌کند، ممکن است قادر به پرداخت هزینه اجاره نباشد. این سخنان پس از آن مطرح شد که شی متعهد شد فقر را تا پایان همان سال ریشه‌کن کند و سخنان نخست‌وزیر سابق «چالشی در برابر اقتدار شی جین‌پینگ» بود.

فنگ چونگی، استاد مطالعات چین در دانشگاه فناوری سیدنی، گفت: اگرچه ممکن است لی از شی یا خط‌مشی او راضی نبوده باشد، اما هیچ «اقدام مؤثری» علیه شی انجام نداد. فنگ با اشاره به اینکه بیشتر اظهارات نخست‌وزیر پیشین در حمایت از حکومت شی بود، افزود: «او خواستار اتحاد حول کمیته مرکزی حزب به ریاست شی جین‌پینگ بود».

 لحظه حساس

لی یادآور مرگ هو یائوبانگ، اصلاح‌طلب لیبرالی بود که در سال ۱۹۸۹، دو سال پس از استعفای اجباری از سمت ارشد حزب کمونیست چین، بر اثر حمله قلبی درگذشت. مرگ او باعث انفجار خشم عمومی شد که به بزرگ‌ترین اعتراضات دانشجویی طرفدار دموکراسی در کشور تبدیل شد. به گفته سونگ، برخلاف دهه ۱۹۸۰، حزب کمونیست چین یک دولت نظارتی ایجاد کرده است و مردم این کشور تحت نظارت دائمی میلیون‌ها دوربین مداربسته مجهز به فناوری تشخیص چهره هستند و بنابراین تقریبا غیرممکن است یک تجمع بزرگ برای گرامیداشت یاد لی برگزار شود. او افزود: اما اندوه عمومی ممکن است به بی‌اعتمادی به شی دامن بزند. همچنین سو تزو یون، تحلیلگر ارشد مؤسسه تحقیقات دفاع ملی و امنیت تایوان، گفت: فهرست مرگ‌های مرموز نخبگان برجسته حزب از زمان روی کار آمدن شی همچنان در حال افزایش است. سو گفت که مرگ مقامات ارشد رژیم نشان می‌دهد آشفتگی سیاسی در حزب کمونیست چین همچنان ادامه دارد. وانگ هی، مفسر چین نیز معتقد است وضعیت سیاسی کنونی «حساس‌تر» از وضعیت سال ۱۹۸۹ است.

وانگ به اپک‌تایمز گفت که شی «تضاد بزرگی» با افراد در لایه‌های بالای حزب دارد و مخالفان او ممکن است از مرگ لی برای مخالفت با رهبری او استفاده کنند. وانگ گفت با وجود اینکه اکثر آنها یک اپوزیسیون ساکت هستند و به‌طور علنی با شی مخالفت نمی‌کنند، اما اغلب آنها احتمالا توضیح رسمی مرگ نخست‌وزیر سابق را قبول نخواهند کرد. برخی احتمالا به این نتیجه می‌رسند که لی «در جریان یک ترور» کشته شده است؛ در‌حالی‌که دیگران تمایل دارند مرگ او را به ناامیدی مداوم از شی ربط دهند. او افزود: «از منظر سیاسی، جایگاه شی به یک نخ بند است».

 یادآور دوران سیاه مائو

مرگ لی می‌تواند سرآغاز تغییراتی بزرگ باشد مانند رخدادهای پس از مرگ مائو زدونگ یا می‌تواند منجر به ناآرامی سیاسی شود مانند زمانی که سوگواری برای هو یائوبانگ منجر به اعتراض‌های میدان تیان‌آن‌من در سال ۱۹۸۹ شد. از این‌رو است که درگذشت لی که‌چیانگ، نخست‌وزیر سابق، باعث فعال‌شدن اقدامات مختلفی تا‌کنون شده است تا حفظ و استمرار ثبات تضمین شود. محدود‌کردن استفاده از وی‌پی‌ان برای کاهش دسترسی شهروندان چین به بخش‌هایی از اینترنت که در اختیار حزب کمونیست نیست، در حال انجام است. حزب نمی‌خواهد سوگواری برای رهبر سابق شماره دو محبوب و لیبرال این کشور منجر به گسترش انتقاد از دولت فعلی به رهبری شی جین‌پینگ شود. ماجرا فقط این نیست که لی ناگهانی از دنیا رفته است و فقط چند ماه پس از کناره‌گیری دچار سکته قلبی شده، بلکه بحث بر سر این است که او چه چیزی را نمایندگی می‌کرد؛ راهی برای اداره بالقوه چین با اولویت‌هایی متفاوت با اولویت‌های شی جین‌پینگ.

او عمل‌گرایی باهوش بود که چندان دغدغه ایدئولوژی نداشت و این خود یکی از دلایلی است که او در کمیته اجرائی هفت‌‌نفره پولیتبوروی قبلی که قدرتمندترین نهاد تصمیم‌گیری حزب کمونیست حاکم بر چین بود، چهره‌ای به غایت تنها بود. جدا از اینها، ماجرای «شاخص لی که‌چیانگ» نیز در میان بود که محصول یک پیام مشهور وزارت خارجه آمریکا بود و در ویکی‌لیکس افشا شد. گفته می‌شود لی در مقام دبیر وقت حزب استان لیائونینگ، در سال ۲۰۰۷ به سفیر آمریکا گفته بود که آمارهای تولید ناخالص داخلی به‌عنوان راهی برای قضاوت درباره سلامت اقتصادی قابل اعتماد نیستند.

گفته می‌شود او از سه شاخص دیگر برای تحلیل رشد استفاده می‌کرد: حجم انتقال بار راه‌آهن، مصرف برق و میزان اعطای وام بانکی. انتقاد از آمارهای رسمی چین، حتی پشت درهای بسته، نزد آمریکایی‌ها در میان رقبای سیاسی او نمی‌توانسته صورت خوشی داشته باشد.

نخست‌وزیر سابق یکی از باهوش‌ترین چهره‌های سیاسی نسل خود به شمار می‌رفت. او پس از بازگشایی دانشگاه‌ها به دنبال انقلاب فرهنگی فاجعه‌بار مائو که با کشتار میلیون‌ها نفر در چین همراه شد، در دانشکده معتبر حقوق دانشگاه پکن تحصیل کرد.

در حزبی که تحت سلطه مهندسان بود، او اقتصاد‌دانی بود که مشهور بود به اینکه «واقعیت را همان‌طور که هست می‌گوید» و صادقانه و علنی به مشکلات اقتصادی چین به‌عنوان شیوه‌ای برای یافتن راه‌حل آنها اذعان می‌کرد.

 مخالفت با سیاست کووید صفر

در جریان همه‌گیری اخیر، او از صدماتی سخن گفته بود که روش کووید صفر که با دستور شی اجرا شده بود، به اقتصاد کشور و به چینی‌های عادی زده است. طبیعی است که او مستقیما رهبر بزرگ کشور یا خود سیاستش را زیر سؤال نمی‌برد، ولی عواقب برنامه بهبود را هم مثبت وانمود نمی‌کرد. در ماه می ‌۲۰۲۲، در جریان یک جلسه مجازی که گفته می‌شود بیش از صد هزار نماینده دولتی و تجاری در آن شرکت داشتند، او ابتدا از «کار مؤثر» مقامات در مقابله با «چالش‌های دور از انتظار» در طی بحران ستایش کرده و بعد افزوده بود: «مشکلات در بعضی مناطق تا حدودی بسیار بزرگ‌تر از شوک شدید همه‌گیری سال ۲۰۲۰ هستند». او افزوده بود راهی روشن به سوی جلو وجود دارد و گفته بود: «توسعه مبنا و کلید حل همه مشکلات در چین است». باید توجه داشت که او گفته بود توسعه، نه توان ایدئولوژیک. در ماه می‌ سال گذشته که سیاست کووید صفر هنوز برقرار بود، لی بدون ماسک در دانشگاهی در استان یون‌نان ظاهر شد و دانشجویان و مقاماتی که گرداگرد او بودند هیچ‌کدام ماسک نداشتند. این موضوع باعث بحث‌های بسیار داغی در رسانه‌های اجتماعی شد و بعضی‌ها از نخست‌وزیر وقت ستایش کردند.

در سال اول کووید، به‌عنوان کسی که در عمل متصدی اقتصاد بود، لی تصمیم گرفت ظرفیت ایجاد شغل غرفه‌های خیابانی را افزایش دهد و دیده شده بود که در استان شاندونگ به فروشنده‌های خیابانی سر زده بود. کسب‌و‌کار پیش از آن هم در وضعیتی بغرنج قرار داشت و گفته بود این نوع تجارت می‌توان باعث سرزندگی و ایجاد شغل‌های بیشتر شود. تقریبا بلافاصله، فروشندگان خیابانی بعد از سال‌ها ممنوعیت در خیابان‌های پکن ظاهر شدند. اما هرگز قرار نبود این وضعیت مطابق چشم‌اندازی که شی از ظاهر پایتخت چین داشت، ادامه پیدا کند.

طی چند روز پس از به‌اصطلاح فشار لی برای احیای غرفه‌های فروش خیابانی، این اقدام در روزنامه‌ شهرداری پکن متعلق به کمیته حزب، موسوم به پکن دیلی، انتقاد شد. در ستونی در این روزنامه، غرفه‌های خیابانی «غیربهداشتی و غیرمتمدنانه» خوانده شده بودند. رسانه‌های دولتی دیگر نیز با پیام‌هایی مشابه، به آنها پیوستند. اینکه مسئولان شهر توانستند به این سرعت -‌و این‌قدر علنی و مؤثر‌- سیاستی را که نخست‌وزیر کشور پیشنهاد کرده بود، لغو کنند، نشان می‌داد قدرت او چقدر محدود شده است.

در دولت قبلی هو جین‌تائو با رهبری فراگیر و جمعی‌اش چنین اتفاقی امکان نداشت رخ دهد؛ جناح‌های مختلف درون حزب باید متوازن عمل می‌کردند. اما تحت حاکمیت شی یا باید به شیوه شی جین‌پینگ عمل کرد یا آن راه، راه غلطی است. پیش از کناره‌گیری لی در مارس امسال، او آخرین چهره ارشد دولت بود که به شیوه انجام امور در دوره هو نزدیک بود. حضور او، نماینده دوره دیگری بود که رهیافت‌ها کمتر شور و تعصب سیاسی داشت و بیشتر متمرکز بر فعالیت تجاری بود تا شعارزدگی حزبی.

او که به زبان انگیسی بسیار مسلط بود، هنگام دیدار با رهبران خارجی می‌توانست بسیار جذاب باشد. او برای خبرنگارانی که برای فیلم‌گرفتن از جلسات رسمی او جمع می‌شدند، دست تکان می‌داد و به آنها لبخند می‌زد. اینکه مرگ او درست چند ماه پس از عزل بدون توضیح وزرای ارشد خارجه و دفاع رخ داده‌، باعث حساسیت سیاسی بیشتری شده است. مراسم رسمی یادبود او که در پیش است، با دقت بسیار مدیریت خواهد شد تا مبادا نشانی از کمترین همدلی با نخست‌وزیر سابق داشته باشد که بتواند با مسیر دولت فعلی تعارضی ایجاد کند. آنها که رسانه‌های اجتماعی چینی را تماشا می‌کنند، شاهد ابراز اندوه و شوک آنلاین بسیاری از مردم عادی‌اند که به یاد او خواهند بود.