از زمینلرزه ۱۳۰۹ سلماس تا زمینلرزه ۱۴۰۵ پردیس
زمینلرزه مخرب سلماس در سال ۱۹۳۰ -۱۷ اردیبهشت ۱۳۰۹ شمسی- از زمینلرزههایی است که با گسلش سطحی همراه بود. دشت سلماس، پهنه رومرکزی زمینلرزه، در شمال غرب دریاچه ارومیه در مساحتی در حدود ۳۰۰ کیلومتر مربع محل کهنه شهر بوده که پس از زمینلرزه با تازه شهر -شاپور- جایگزین و بازسازی شد. شهر سلماس یا دیلمغان پس از زمینلرزه شاپور نامیده شد
زمینلرزه مخرب سلماس در سال ۱۹۳۰ -۱۷ اردیبهشت ۱۳۰۹ شمسی- از زمینلرزههایی است که با گسلش سطحی همراه بود. دشت سلماس، پهنه رومرکزی زمینلرزه، در شمال غرب دریاچه ارومیه در مساحتی در حدود ۳۰۰ کیلومتر مربع محل کهنه شهر بوده که پس از زمینلرزه با تازه شهر -شاپور- جایگزین و بازسازی شد. شهر سلماس یا دیلمغان پس از زمینلرزه شاپور نامیده شد. قبل از لرزه اصلی یک پیشلرزه نسبتا قوی با بزرگای ۵.۴، در ششم می ۱۹۳۰ -۱۶ اردیبهشت ۱۳۰۹- ساعت ۱۰:۳۳ صبح به وقت محلی -حدود ۱۵ ساعت قبل از زمینلرزه اصلی- رخ داد. این پیشلرزه در منطقه کوچکی ویرانی و تلفاتی ایجاد کرد. بخش بزرگی از جمعیت منطقه کانونی شب پس از پیشلرزه را در فضای باز سپری کردند و به این ترتیب هنگام وقوع زمینلرزه اصلی نجات یافتند. در خارج از این منطقه و بهویژه در کوهستانهای شمال و غرب، لرزه به قدری خفیف احساس شد که باعث نگرانی مردم نشد و در نتیجه آن شب را در داخل خانه سپری کردند و هنگامی که زمینلرزه اصلی حدود ساعت ۱:۳۰ بامداد به وقت محلی رخ داد، تلفات زیادی متحمل شدند.
اینکه پس از زلزله کوچک -پیشلرزه- سلماس، زلزله مهمی رخ داد و زلزلههای اخیر در پردیس رودهن -۲۸ فروردین و ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ به ترتیب با بزرگاهای ۴.۱ و ۴.۵- این پرسش را مطرح میکند که آیا میتوان مدل رخداده در سلماس را به زلزلههای پردیس تشبیه کرد و به این ترتیب انتظار داشت که زلزله مهمی در پردیس و شرق تهران رخ دهد؟ البته بین پیشلرزه سلماس در ششم می۱۹۳۰ و زلزله اخیر در ۱۲ می ۲۰۲۶ در پردیس از نظر اندازه رخداد میتوان شباهت برقرار کرد، ولی پیشلرزه سلماس (به بزرگی ۵.۴) ویژگیهای بسیار مشخصی داشت. اولا تنها ۱۵.۵ ساعت قبل از زمینلرزه اصلی رخ داد و طی 24 ساعت پس از زلزله ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ زلزله مهمی رخ نداد.
از سوی دیگر، در تهران صدها یا هزاران زمینلرزه کوچک هر سال رخ میدهد. تنها کسر بسیار کوچکی -حدود پنج درصد- از آنها با یک زمینلرزه اصلی بزرگتر دنبال میشود. اکثریت قریب به اتفاق، یا «لرزهخیزی زمینهای» هستند یا بخشی از یک خوشهلرزه که هرگز رویداد بزرگی تولید نمیکند. فرض خودکار اینکه هر لرزه کوچکی یک پیشلرزه است، به هشدارهای کاذب دائمی منجر میشود.
براساس آمار جهانی، با رخداد یک زمینلرزه در حدود بزرگای ۵ در پردیس احتمال اینکه این زمینلرزه، پیشلرزهای برای یک زمینلرزه اصلی بزرگتر در سه روز آینده باشد، حداکثر در حدود پنج تا ۱۰ درصد است. احتمال اینکه پیشلرزه نباشد -یعنی خودش زمینلرزه اصلی باشد یا پسلرزه رویداد کوچکتری باشد- حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد است.
یک «خوشه» لرزهای بهعنوان دنبالهای از چندین زمینلرزه در یک مکان مشابه و در بازهای زمانی کوتاه تعریف میشود. تنها ۱۵ تا ۴۳ درصد از زمینلرزههای اصلی بزرگ (با بزرگی ۷.۰ و بالاتر) دارای پیشلرزه هستند. این به آن معناست که برای اکثریت زمینلرزههای بزرگ، اصلا پیشلرزههای درخور توجهی وجود ندارد؛ بنابراین قریب به اتفاق زمینلرزههای متوسط (مانند یک زمینلرزه ۴.۱ ریشتری) پیشلرزه نیستند. این رویدادهای پردیس به احتمال بسیار زیاد یا بخشی از لرزهخیزی زمینهای هستند یا خود زمینلرزه اصلی یک توالی کوچکتر محسوب میشود.
برای اینکه یک خوشه لرزهای ایجاد شود، بسامد این رویدادهای کوچک باید در طول ساعات یا روزها بهطور تصاعدی افزایش یابد. البته زمینلرزه ۲۸ فروردین با بزرگای ۴.۱ و زلزله ۲۲ اردیبهشت با بزرگای ۴.۶ رخ داد؛ بنابراین زمینلرزههای پردیس در ۱۹ آوریل و ۱۲ می ۲۰۲۶ را میتوان بخشی از یک خوشهلرزه در حال تکامل در نظر گرفت. دنباله لرزشها، بهویژه ۹ رویداد ثبتشده در 24 ساعت بعد از رخداد شامگاه ۲۲ اردیبهشت در پردیس نیز باعث شده که بتوان این فعالیت را بهعنوان یک خوشه بالقوه تحلیل کنیم. این توالی لرزهای میتواند یکی از دو حالت زیر باشد:
- آزادسازی انرژی انباشتهشده با خوشه زمینلرزهها که بهتدریج فشار زمینساختی را آزاد کند که این امر درواقع میتواند خطر یک زمینلرزه بزرگتر را در آینده نزدیک کاهش دهد.
- از سوی دیگر این رخدادها نشانه هشدار هم میتوانند باشند؛ به آن معنی که در یک دنباله پیشلرزه، یک زمینلرزه اصلی بزرگتر در همان سامانه گسلی در حال تحریکشدن است.
این فعالیت در نزدیکی گسل مشا، یکی از فعالترین زونهای لرزهخیز ایران است که تقریبا در ۴۰کیلومتری تهران رخ میدهد.
محتاطانهترین رویکرد این است که اذعان کنیم درحالیکه نمیتوان یک زمینلرزه بزرگ را پیشبینی کرد، موقعیت تهران در نزدیکی گسلهای فعال، صرفنظر از فعالیت لرزهای کنونی، آمادگی را ضروری میکند؛ بهویژه آنکه تقاطع زونهای گسل فعال در نزدیکی پردیس، منطقهای حیاتی برای ارزیابی خطر زمینلرزه در آینده محسوب میشود. منطقه کلان در یک پهنه برخورد زمینساختی -گسل شمال تهران و گسل مشا- در ۱۰کیلومتری شمال شهر جدید پردیس است؛ بنابراین پهنه کاندیدا برای رخداد بزرگ بعدی در فاصله بسیار نزدیک با شهر پردیس واقع است. پهنههای تلاقی گسلها محدوده «رویدادهای لرزهای شدید تا اصلی بعدی» هستند.
