در دنیای دیجیتال

محمد آقاسی-جامعه‌شناس و پژوهشگر حوزه افکارعمومی:  رفاه یعنی چه؟ تا همین چند سال پیش بیشتر آدم‌ها و حتی دولت‌ها فکر می‌کردند جواب این سؤال روشن است: پول بیشتر، درآمد بالاتر و رشد اقتصادی. هر کشوری که تولید بیشتری داشت و مردمش بیشتر مصرف می‌کردند، موفق‌تر به حساب می‌آمد. اما جهان امروز کم‌کم به این نتیجه رسیده که رفاه فقط با عدد و رقم اقتصادی سنجیده نمی‌شود. ممکن است جامعه‌ای ثروتمند باشد اما مردمش خسته، مضطرب، بی‌اعتماد و تنها باشند. ممکن است درآمد بالا برود اما امید و آرامش پایین بیاید. همین تغییر نگاه باعث شده مفهوم تازه‌ای به نام «رفاه احساسی» جدی‌تر از قبل مطرح شود. رفاه احساسی یعنی مردم یک جامعه در زندگی روزمره چه حسی دارند. آیا احساس امنیت می‌کنند؟ آیا به دیگران اعتماد دارند؟ آیا امید و تعلق اجتماعی دارند یا مدام احساس تنهایی و فرسودگی می‌کنند؟ این احساسات فقط موضوع روان‌شناسی فردی نیستند. جامعه، سیاست، رسانه، خانواده و کیفیت روابط انسانی در شکل‌گیری آنها نقش دارند. برای همین امروز بسیاری از پژوهشگران معتقدند جامعه را فقط با رشد اقتصادی نمی‌توان فهمید، چون ممکن است اقتصاد رشد کند اما روابط انسانی ضعیف شود. ممکن است مردم امکانات بیشتری داشته باشند اما کمتر بخندند، کمتر به هم اعتماد کنند و بیشتر احساس تنهایی داشته باشند. گزارش شادی جهانی ۲۰۲۵ دقیقا روی همین موضوع دست گذاشته است. این گزارش نشان می‌دهد شادی مردم فقط به پول وابسته نیست. کیفیت رابطه‌های اجتماعی، اعتماد عمومی، رفتارهای نوع‌دوستانه و احساس مراقبت متقابل، نقش بزرگی در احساس رضایت از زندگی دارند. یکی از مهم‌ترین یافته‌های این گزارش آن است که کشورهایی با سرمایه اجتماعی بالاتر، معمولا مردم شادتری هم دارند؛ حتی اگر ثروتمندترین کشورهای جهان نباشند. یعنی گاهی داشتن روابط انسانی سالم از رشد اقتصادی مهم‌تر می‌شود. برای مثال، وقتی مردم به هم اعتماد دارند، زندگی روزمره هم آسان‌تر می‌شود. آدم‌ها راحت‌تر همکاری می‌کنند، کمتر احساس ناامنی دارند و در بحران‌ها بیشتر کنار هم می‌ایستند. اما وقتی اعتماد اجتماعی از بین برود، حتی کارهای ساده هم فرساینده می‌شود. آدم‌ها احساس می‌کنند تنها هستند و نمی‌توانند روی دیگران حساب کنند. گزارش شادی جهانی یک نکته جالب دیگر هم دارد. برخلاف تصور رایج، همه‌گیری کرونا فقط باعث انزوا و خودخواهی نشد. در بسیاری از کشورها رفتارهای کمک‌کننده بیشتر شد. کمک به غریبه‌ها، فعالیت‌های داوطلبانه و حمایت از دیگران بعد از کرونا افزایش پیدا کرد و این روند ادامه یافت. مشابه آنچه در میانه و پس از جنگ 12 روزه و جنگ رمضان، در ایران نیز اتفاق افتاد. این موضوع نشان می‌دهد انسان‌ها در بحران‌ها همیشه فرونمی‌پاشند. گاهی آسیب مشترک باعث می‌شود حس همدلی و همکاری بیشتر شود. در واقع نوع‌دوستی فقط یک فضیلت اخلاقی نیست؛ بلکه بخشی از رفاه اجتماعی است. جامعه‌ای که مردمش به هم کمک می‌کنند، معمولا آرام‌تر و امیدوارتر است. اما گزارش در کنار این نکات امیدوارکننده، هشدار مهمی هم می‌دهد؛ به ویژه درباره جوانان. داده‌ها نشان می‌دهد جوانان ۱۸ تا ۲۹ سال، با وجود حضور گسترده در اینترنت و محیط دیجیتال، بیش از گذشته احساس تنهایی می‌کنند. میزان انزوای اجتماعی این گروه در سال‌های اخیر به شکل قابل توجهی افزایش یافته است. این شاید یکی از عجیب‌ترین تناقض‌های دنیای امروز باشد. انسان‌ها از همیشه بیشتر به هم وصل‌اند، اما بسیاری از آنها از همیشه تنهاتر هستند. ارتباط آنلاین همیشه به معنای رابطه واقعی نیست. ممکن است کسی ساعت‌ها در شبکه‌های اجتماعی فعال باشد، اما وقتی حالش بد شد کسی را نداشته باشد که با او حرف بزند یا کمی کنارش قدم بزند. گزارش نشان می‌دهد فعالیت‌های جمعی واقعی هنوز اهمیت زیادی دارند. کسانی که ورزش گروهی می‌کنند، در کارهای داوطلبانه حضور دارند، با دیگران وقت می‌گذرانند یا در فعالیت‌های حضوری شرکت می‌کنند، معمولا احساس شادی بیشتری دارند. این یافته‌ها فقط توصیه اخلاقی یا حرف‌های انگیزشی نیستند، پیام اصلی آنها سیاسی و اجتماعی است. اگر جامعه‌ای بخواهد پایدار و آرام بماند، فقط نباید به اقتصاد فکر کند. اعتماد عمومی، کاهش تنهایی، تقویت رابطه‌های انسانی و احساس مراقبت متقابل هم بخشی از توسعه واقعی‌اند. به همین دلیل امروز مفهوم پیشرفت در حال تغییر است. دیگر فقط تولید ناخالص داخلی و رشد اقتصادی معیار موفقیت نیست. کیفیت زندگی اجتماعی هم اهمیت پیدا کرده است. جامعه‌ای که مردمش مدام مضطرب، خشمگین و منزوی باشند، حتی اگر ثروتمند باشد، از درون فرسوده خواهد شد. شاید مهم‌ترین پیام گزارش شادی جهانی همین باشد: رفاه فقط داشتن پول بیشتر نیست. انسان‌ها به احساس تعلق، اعتماد و رابطه انسانی هم نیاز دارند. جامعه‌ای که این پیوندها را از دست بدهد، حتی در اوج رشد اقتصادی هم ممکن است احساس خوشبختی نکند. این تناقض تلخ دنیای امروز است؛ بشر توانسته در چند ثانیه با آن سوی جهان ارتباط بگیرد، اما هنوز نتوانسته تنهایی خودش را درمان کند.