از بوزار پاریس تا ورزشگاه آزادی

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

 شرق: بخش مهمی از تاریخ معماری معاصر ایران با نام عبدالعزیز فرمانفرماییان گره خورده است؛ معماری که دفتر مهندسی او طی چند دهه به یکی از بزرگ‌ترین مراکز طراحی و مهندسی کشور تبدیل شد و بسیاری از پروژه‌های شاخص شهری، اداری و ورزشی ایران در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ به دست او و همکارانش شکل گرفت. روایت شکل‌گیری این دفتر، رشد آن و پروژه‌هایی که در این سال‌ها اجرا شد، در منابع تخصصی معماری از‌جمله مجله «معمار شماره 15» منتشر شده و تصویری از دوره‌ای ارائه می‌دهد که معماری ایران در حال گذار از ساخت‌وساز سنتی به نظام حرفه‌ای مهندسی مشاور بود.

معمار نسل جدیدی از مهندسان مشاور

عبدالعزیز فرمانفرماییان را بسیاری از پژوهشگران «پدر مهندسی مشاور در ایران» می‌دانند. پیش از شکل‌گیری دفتر او بخش بزرگی از پروژه‌های مهم کشور از طریق شرکت‌های خارجی طراحی می‌شد و معماران ایرانی بیشتر در مقیاس ساختمان‌های کوچک یا پروژه‌های محدود فعالیت داشتند.

فرمانفرماییان پس از تحصیل در مدرسه بوزار پاریس در اوایل دهه ۱۳۳۰ به ایران بازگشت. او در آغاز کار پروژه‌های کوچکی مانند طراحی خانه‌های مسکونی برای دوستان و آشنایان را انجام می‌داد، اما به‌تدریج با گسترش برنامه‌های عمرانی کشور و افزایش پروژه‌های بزرگ دولتی، زمینه برای شکل‌گیری دفاتر حرفه‌ای معماری فراهم شد.

بر‌اساس روایت منتشر‌شده در مجله تخصصی «معمار»، در آن سال‌ها سازمان برنامه به‌ دنبال ایجاد ساختار مهندسی مشاور در کشور بود. تا پیش از آن، معماران اغلب تنها نقشه‌های اولیه را تهیه می‌کردند و اجرای ساختمان‌ها به شیوه‌های سنتی انجام می‌شد. اما پروژه‌های بزرگ دولتی -به‌ویژه در حوزه ساختمان‌های عمومی و زیرساختی- نیازمند طراحی دقیق، نظارت حرفه‌ای و برنامه‌ریزی مهندسی بود.

در چنین فضایی، دفتر فرمانفرماییان شکل گرفت؛ دفتری که به‌سرعت به یکی از مهم‌ترین مراکز طراحی و مدیریت پروژه‌های معماری و عمرانی در کشور تبدیل شد.

شکل‌گیری یک دفتر معماری در مقیاس ملی

در دهه ۱۳۴۰، دفتر فرمانفرماییان به‌سرعت رشد کرد. آنچه در ابتدا یک دفتر معماری کوچک بود، به مجموعه‌ای بزرگ تبدیل شد که ده‌ها معمار، مهندس سازه، متخصص تأسیسات و برنامه‌ریز شهری در آن فعالیت می‌کردند.

طبق گزارشی که در مجله معمار منتشر شده، این دفتر در دوره‌ای از فعالیت خود بیش از ۴۰۰ نفر نیروی متخصص داشت؛ رقمی که در آن زمان برای یک دفتر معماری در ایران کم‌سابقه بود.

در این مجموعه، گروه‌های مختلفی از متخصصان فعالیت می‌کردند؛ از معماران و طراحان شهری گرفته تا مهندسان سازه، تأسیسات مکانیکی و برقی و کارشناسان برنامه‌ریزی پروژه. این ساختار باعث شد دفتر فرمانفرماییان بتواند پروژه‌هایی در مقیاس بسیار بزرگ را طراحی و مدیریت کند.

یکی از ویژگی‌های مهم این دفتر، همکاری با شرکت‌ها و مهندسان خارجی بود. در بسیاری از پروژه‌ها، برای طراحی سازه یا تأسیسات از دانش فنی شرکت‌های بین‌المللی استفاده می‌شد. این همکاری‌ها به انتقال دانش مهندسی و استانداردهای حرفه‌ای به ایران کمک کرد.

دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ را می‌توان دوران اوج فعالیت دفتر فرمانفرماییان دانست. در این سال‌ها بسیاری از پروژه‌های شاخص شهری، اداری و صنعتی کشور از طریق این دفتر طراحی یا اجرا شد؛ از‌جمله پروژه‌های مهم می‌توان به ساختمان وزارت کشاورزی، مجموعه‌های بزرگ اداری و برج‌های سازمانی، طرح‌های توسعه شهری در برخی شهرها، پروژه‌های صنعتی و ساختمانی در نقاط مختلف کشور و مهم‌تر از همه مجموعه ورزشی آزادی تهران اشاره کرد.

این پروژه‌ها در دوره‌ای اجرا شدند که تهران به‌سرعت در حال توسعه بود و نیاز به ساختمان‌های اداری بزرگ، زیرساخت‌های جدید و مجموعه‌های ورزشی مدرن افزایش یافته بود.

یکی از مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین پروژه‌های دفتر فرمانفرماییان طراحی مجموعه ورزشگاه آزادی تهران بود. این مجموعه برای میزبانی بازی‌های آسیایی 1972/1351 ساخته شد و در زمان خود یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های ورزشی خاورمیانه به شمار می‌رفت.

طرح این مجموعه شامل بخش‌های مختلفی بود؛ استادیوم صد هزار نفری آزادی، سالن‌های ورزشی، مجموعه‌های تمرینی، دریاچه مصنوعی و فضاهای عمومی و خدماتی. در طراحی سازه این پروژه از همکاری مهندسان بین‌المللی نیز استفاده شد و برخی فناوری‌های جدید مهندسی در ساخت آن به کار گرفته شد.

اجرای چنین پروژه‌ای در آن زمان نشان‌دهنده مرحله تازه‌ای در معماری و مهندسی ایران بود؛ مرحله‌ای که در آن پروژه‌های بزرگ ملی با حضور مهندسان ایرانی و در قالب دفاتر مهندسی مشاور طراحی و مدیریت می‌شدند.

دفتر فرمانفرماییان تنها یک مرکز طراحی پروژه نبود. این مجموعه به نوعی مدرسه حرفه‌ای برای نسل جدید معماران و مهندسان ایرانی تبدیل شد. در این دفتر، مهندسان جوان در کنار متخصصان باتجربه کار می‌کردند و با شیوه‌های نوین طراحی، مدیریت پروژه و برنامه‌ریزی شهری آشنا می‌شدند. بسیاری از معماران و مهندسانی که بعدها در ایران به چهره‌های شناخته‌شده تبدیل شدند، تجربه حرفه‌ای خود را در همین دفتر آغاز کردند.

این ساختار حرفه‌ای باعث شد مفهوم مهندسی مشاور به‌تدریج در ایران تثبیت شود؛ مفهومی که در آن طراحی، محاسبات فنی، برنامه‌ریزی پروژه و نظارت بر اجرا همگی در چارچوب یک مجموعه تخصصی انجام می‌شود.

میراثی که هنوز در شهر دیده می‌شود

امروزه بسیاری از ساختمان‌ها و مجموعه‌هایی که در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ طراحی شدند، همچنان بخشی از سیمای شهر تهران و دیگر شهرهای ایران هستند. برج‌های اداری، ساختمان‌های دولتی و مجموعه‌های ورزشی بزرگی که در آن دوره ساخته شدند، نشانه‌هایی از دوره‌ای هستند که معماری ایران وارد مرحله‌ای جدید از حرفه‌ای‌شدن شد.

آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.