شکست سیاستهای اقتصادی بدون اقناع افکار عمومی
گاهی برخی افراد در جامعه به خریدهایی روی میآورند که هیچ نیازی به آن ندارند. مثلا فرد لاستیک میخرد و آن را انبار میکند یا برخی به سمت خرید وانت و خودروهای کسبوکار سوق پیدا میکنند. این موارد در چارچوب «اصل بقا» و اقتصاد رفتاری تحلیل میشود. رفتارهایی برای حفظ یا بهترکردن زندگی!
به گزارش گروه رسانهای شرق،
طهحسین مدنی-رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند : گاهی برخی افراد در جامعه به خریدهایی روی میآورند که هیچ نیازی به آن ندارند. مثلا فرد لاستیک میخرد و آن را انبار میکند یا برخی به سمت خرید وانت و خودروهای کسبوکار سوق پیدا میکنند. این موارد در چارچوب «اصل بقا» و اقتصاد رفتاری تحلیل میشود. رفتارهایی برای حفظ یا بهترکردن زندگی!
اقتصاد رفتاری بهعنوان یک شاخه از علم اقتصاد، اثر عوامل روانی، هیجانی و اجتماعی در تصمیمگیری اقتصادی افراد جامعه را بررسی میکند و میتواند بسیاری از همین رفتارها و جهتگیریهای اقتصادی افراد در پسانداز، خرید، سرمایهگذاری و... را تحلیل کند.
این مفهوم در پی بحران اقتصادی و رکود گسترده و جهانی دهه 1930 و تورم افسارگسیخته دهه 1970 از سوی چند روانشناس و ریاضیدان، وارد ادبیات اقتصادی جهان شد. نظریهپردازان اقتصاد رفتاری برخلاف تئوریهای کلاسیک، معتقد بودند افراد عمدتا تحت تأثیر احساسات و محدودیتهای شناختی، جهتگیری اقتصادی دارند و مانند آنچه در نظریات کلاسیک گفته شده، قابل پیشبینی با عدم قطعیت پایین نیستند.
نخستین نظریهپردازان و مبدعان ادبیات اقتصاد رفتاری که عمدتا آمریکایی و ساکن اسرائیل بودند، با بررسی شرایط مختلف به معرفی یکسری رفتارهای نامشهود، حذفناشدنی ولی مدیریتپذیر رسیدند. بهعنوان مثال، در دهه 1970 بسیاری از مردم و بنگاههای اقتصادی در کشورهای مختلف به این نتیجه رسیده بودند که دولتها قدرت کافی برای کنترل این وضعیت را ندارند و در ذهنیت آنان یک انتظار تورمی عمیق ایجاد شده بود. طبق نظریه اقتصاد رفتاری، در این شرایط، انتظار تورمی یک رویه نامشهود و حذفناشدنی ولی مدیریتپذیر است که اگرچه در اقتصاد کلاسیک به آن نگاه منفی وجود دارد، اما میتوان با نگاه مثبت و با یکسری ابزارها و عملکردها آن را به سمت درست هدایت کرد. با توجه به اینکه عمده نظریهپردازان اقتصاد رفتاری در اسرائیل سکونت داشتند، سعی کردند در چارچوب همین نظریه و با توجه به شرایطی که در دنیا وجود داشت، سرزمینهای اشغالی را جزیره ثبات و مکانی امن برای سرمایهگذاری معرفی کنند. سرازیرشدن سرمایه در آن دوران و ساخت شهرکهای متعدد فناوری، نتیجه همین نظریهپردازی بود. از سوی دیگر تلاش شد تا از این مفهوم اقتصادی برای مهندسی افکار عمومی در راستای مثبت یا منفی در سرزمینهای دیگر نیز بهره ببرند؛ که البته تا حدود بسیار زیادی در یک برهه زمانی موفق بودند.
اقتصاد رفتاری معتقد است رفتارهای نامشهود با یکسری ابزار مدیریتپذیر است. مقوله فرهنگ و رسانه یکی از مهمترین ابزارهایی است که در اقتصاد رفتاری به آن توجه میشود. نوع نگاه اقتصاد رفتاری به رسانه، بهعنوان ابزاری است که بتواند بر ذهن و سپس رفتار مردم برای حرکت در مسیری که تعریف شده، اثرگذار باشد. این ابزار میتواند در قالب یک فیلم سرگرمکننده اما دارای فحوای اقتصادی، یک سریال جذاب با پیامهای خاص، کتاب، مجله، عکس، آهنگ، پادکست، شبکه اجتماعی، دستیارهای هوش مصنوعی و حتی موتور جستوجو تعریف شود. با این نگاه، اقتصاد رفتاری میتواند به پیشرانی برای بهبود کسبوکارها و شرایط اقتصادی تبدیل شود.
بازیوارهها (gamification) هم میتوانند در اقتصاد رفتاری بهعنوان ابزاری مفید برای پیشبرد اهداف، سیاستها یا اصلاحات اقتصادی باشند. این بازیوارهها براساس گرایشهای اقتصادی، تمایلات، سلایق و علایق افراد جامعه طراحی میشوند. مثلا افراد زیادی در جامعه هستند که قرعهکشی و بختآزمایی را دوست دارند. دولت براساس این علایق میتواند سیاستها، اهداف و اصلاحات اقتصادی خود را در جامعه پیش ببرد. بهعنوان نمونه میتواند مشارکت این افراد برای صرفهجویی در مصرف انرژی را جلب و بخشی از منابع حاصل از صرفهجویی را طی قرعهکشی به این جامعه هدف بازگرداند. میتوان بازیوارههای مشابه و متعدد زیادی بر پایه تشویق، تنبیه، حمایت و اصلاح در چارچوب اقتصاد رفتاری شناسایی، برنامهریزی و اجرا کرد.
علاوه بر ابزار که اقتصاد رفتاری بر استفاده درست و اصولی از آن تأکید دارد، رفتارهای گذشته دولتها و اعتماد یا عدم اعتماد به تصمیمات هم در این چارچوب قابل طرح است. در این زمینه و طبق دستهبندی میتوان دو عامل «تکنیکی و درونزا» و «رفتاری و برونزا» را در رویههای اثرگذار بر اقتصاد احصا کرد. عوامل تکنیکی و درونزا به سیاستهای ارزی، تعرفهای، پولی، سرمایهای و... اشاره دارد که دولتها سعی میکنند با استفاده از آنها، در رویههای اقتصادی نقشآفرینی کنند. عوامل رفتاری و برونزا هم به رفتار جامعه در قبال تصمیمات و نقشآفرینی دولت با توجه به عملکرد گذشته آن، فرهنگ، انگارهها و مسائلی از این دست اشاره دارد.
آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.
