تقی ارانی و نخستین دادگاه سیاسی در ایران

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

پیام حیدرقزوینی: سال‌ها پس از تشکیل گروه موسوم به 53 نفر و در حالی که گروهی از جوانان چپ‌گرا با واردشدن به مبارزات مسلحانه وارد فاز تازه‌ای از مبارزه با رژیم شاه شده‌ بودند، بیژن جزنی در «تئوری جمع‌بندی مبارزات 30‌ساله اخیر در ایران»، در مورد ارانی و گروهش نوشت: «سرانجام در سال 1310 حزب کمونیست و اصولا داشتن مرام کمونیستی جرم شناخته شده و مورد تعقیب قرار گرفت. سازمان‌ها و شبکه‌های محدود حزب کمونیست در داخل پراکنده شده و جز عده‌ای مهاجر از آن باقی نماند.

عده‌ای از فعالان حزب، محاکمه و زندانی شدند. هیستری ضدکمونیستی بالا گرفت. مناسبات ایران و شوروی رو به تیرگی می‌رفت، ولی ضرورت اقتصادی باعث ادامه و حتی گسترش این مناسبات در سال‌های بعدی شد. به این ترتیب خلق فاقد هرگونه سازمان پیشرو گردید. در نیمه سال بعد که عده‌ای از محصلین اعزامی به خارج، به ایران بازگشتند، تمایلات مارکسیستی در بین آنها شیوع یافت و سرانجام در میان همین محصلین بود که یک محفل مارکسیستی برای آموزش مارکسیسم و نه دست‌زدن به مبارزه با دیکتاتوری تشکیل شد. تقی ارانی مؤسس و گرداننده این محفل بود که در سال 1316 از جانب پلیس لو رفته و اعضای آن بازداشت شدند. گروه 53 نفر در هنگام بازداشت در مراحل ابتدایی کار خود قرار داشت. اعضای آن شناخت درستی از جامعه خود و تجاربی از جنبش رهایی‌بخش و مبارزه در شرایط سخت نداشتند».

هرچند جزنی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تئوریسین‌های مبارزات چریکی، معتقد بود که ارانی و گروهش شناخت دقیقی از جامعه نداشتند، اما به‌ هر حال اهمیت ارانی و گروه او در تاریخ جنبش چپ ایران غیر قابل انکار است. ارانی در سال 1309 به ایران بازگشت؛ یعنی زمانی که سلطه رضا شاه در اوج خود قرار داشت و روشنفکران زیر بیشترین فشار دیکتاتوری او قرار داشتند. علی‌رغم وجود فضای پلیسی و «هیستری ضدکمونیستی»، ارانی به محض ورود به ایران کوشید تا محفل‌های کوچک مارکسیستی تشکیل دهد و ارتباطاتی را میان روشنفکران برقرار کند. از دل همین ارتباطات بود که مجله «دنیا» در بهمن سال 1312 و در نهمین سالگرد مرگ لنین منتشر شد. نشریه «دنیا» را می‌توان نخستین نشریه تئوریک در تاریخ جنبش چپ ایران به شمار آورد. «دنیا» در 12 شماره از بهمن 1312 تا خرداد 1314 در تهران منتشر شد و از آنجا که به صورت علنی چاپ می‌شد، به‌‌طور آشکار به ترویج کمونیسم نمی‌پرداخت اما مباحث تئوریک مربوط به مارکسیسم را منتشر می‌کرد. می‌توان مقالات این نشریه را در موضوعات علمی، صنعتی، فلسفی و اجتماعی دسته‌بندی کرد که در کنار آنها، سرمقاله هر شماره هم تحت عنوان «منظره دنیا»، مسائل اقتصادی و سیاسی جهانی را مورد بررسی قرار می‌داد. نویسندگان ثابت نشریه، تقی ارانی با نام مستعار احمد قاضی، ایرج اسکندری با نام مستعار 

الف. جمشید و بزرگ علوی با نام مستعار فریدون ناخدا بودند. برخی از مقالات ارانی همچون «مفاهیم ماتریالیستی انسانیت»، «ماتریالیسم تاریخی» و «مبنای ماتریالیستی حیات و تفکر» که در «دنیا» منتشر شدند از یک نظر دارای اهمیت زیادی هستند و آن سویه نظری مقالات در پرداختن به مسائل علوم اجتماعی با رویکرد آکادمیک مارکسیستی‌ است. اهمیت ارانی دقیقا در همین نقطه است که بیش از هر جای دیگر روشن می‌شود: ارانی نه از نسل نخست چپ‌های ایرانی، که از نسل نخست «روشنفکران چپ» ایرانی بود. او آشنایی مناسبی با آثار مارکس، انگلس و لنین داشت و تحت تأثیر جنبش‌های چپ اروپایی بود. از این‌رو می‌توان گفت سال‌ها پیش از شکل‌گیری رسمی جامعه‌شناسی در آکادمی ایران، مباحث این دانش به‌صورت غیررسمی توسط برخی روشنفکران و ازجمله چند نفر از افراد گروه 53 نفر و خاصه تقی ارانی مطرح می‌شد. هرچند ارانی دانش‌آموخته رشته جامعه‌شناسی نبود، اما برخی مفاهیم و نظریه‌های جامعه‌شناسی غربی را برای نقد و تحلیل مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ایران با زبانی سرراست و ساده به کار می‌برد. ارانی در آغاز گرایشات ناسیونالیستی داشت و در برخی مقالات نخستش که در «ایرانشهر» منتشر می‌شد به مباحث مربوط به ایران باستان می‌پرداخت، اما سپس با مطالعه آثار اصلی چپ به مارکسیسم گروید و وقتی هم به ایران بازگشت کوشید تا از طریق ترویج مباحث تئوریک به شکل‌گیری جریانی چپ کمک کند و از این‌رو فعالیت او با فعالیت‌های اعضای حزب کمونیست ایران در دهه 1300 کاملا متفاوت بود.

انترناسیونالیسم ارانی مانند برخی دیگر از چپ‌های آن زمان، در نهایت به شوروی فرونمی‌کاهید؛ او و یارانش برخلاف اعضای حزب کمونیست ایران، در اروپا تحصیل کرده بودند و تحت تأثیر چپ اروپایی بودند. علاوه بر این فعالیت‌های آنها بیشتر آموزشی و نظری بود. حتی یکی از اتهامات اصلی گروه 53 نفر پس از بازداشت در اردیبهشت 1316، ترجمه «رساله‌های الحادی» مثل «کاپیتال» مارکس و «مانیفست» مارکس و انگلس بود. جدا از مباحث سیاسی و اجتماعی، خود ارانی مطالعاتی در حوزه‌های دیگری مثل ادبیات و هنر و تئوری علم داشت و در این موضوعات نیز به نوشتن مقاله می‌پرداخت. به این اعتبار می‌توان ارانی را یک پژوهشگر مارکسیست دانست. نقش ارانی و گروه 53 نفر نه‌تنها در تاریخ چپ ایران بلکه حتی به‌گونه‌ای عام‌تر در تاریخ روشنفکری ایران دارای اهمیت بسیاری است. البته ارانی و گروه 53 نفر از این نظر که در یک شرایط دشوار به مبارزه با استبداد رضا شاه پرداختند، از نظر تاریخی نیز دارای اهمیت خواهند بود. اهمیت ارانی تنها محدود به مباحث نظری نبود بلکه او در عمل نیز به آنها وفادار ماند. او در جلسه محاکمه‌اش در داگاه، پلیس را متهم به اعمال شکنجه کرد و دادگاه را با دادگاه‌های نازی‌ها یکی دانست و با به ‌چالش ‌کشیدن قانون سال 1310، تأکید کرد که هیچ قانون‌گذاری نمی‌تواند جلوی رشد نظریه و تئوری از‌جمله سوسیالیسم را بگیرد. تقی ارانی در سال 1280 در تبریز متولد شد و تا 10‌سالگی در آنجا به سر برد و بعد از آن همراه مادر و دو خواهرش به تهران مهاجرت کرد. هنوز جنگ جهانی اول درنگرفته بود و به غرب ایران به‌ویژه آذربایجان نکشیده بود. ارانی بعد از اتمام دوره دبیرستان وارد مدرسه طب شد که دوره‌ای دو‌ساله بود و بعد از این دوره راهی برلین شد و به مدت شش سال و نیم در برلین ماند. در اوج رونق جمهوری وایمار که پس از فروپاشی سلطنت در آلمان در خاتمه جنگ جهانی اول پایه‌گذاری شده بود، در ایران نیز با سقوط قاجار و ظهور پهلوی تغییرات اساسی در ساختار سیاسی به وجود آمده بود.

در این دوران ارانی به دستاوردهای چشمگیری در علوم پایه، فیزیک و شیمی، همچنین روان‌شناسی و شرق‌شناسی نائل آمد و با شخصیت‌های برجسته‌ای در این زمینه‌ها آشنا شد. با این حال، او در دی 1307، ناگزیر برلین را ترک کرد، چراکه درگیر فعالیت‌های سیاسی شده بود و به همین علت به اخراج از آلمان تهدید شد. ارانی به ایران بازگشت و برای مدت پنج سال زندگی عادی و آرامی را سپری کرد. تا اینکه یک روز شاهدی از غیب رسید و آرامش او را برهم زد: «محل سکونت او که منزل مادر بود در غرب تهران در محله مقرب‌السلطنه واقع بود، در حدود دو کیلومتری بازارچه شیخ هادی نزدیک حسن‌آباد که موقع ورود به تهران آنجا مستقر شده بودند... دیروقت، حوالی ده شب مأمورین شهربانی با شاهدی به منزل او آمدند که نام ارانی را نمی‌دانست اما مدعی بود که ارانی دکتر را خوب می‌شناسد. او مدعی بود که یک بار که با دکتر به جایی می‌رفتند، اینجا توقف کردند و دکتر و ارانی جلوی او به آلمانی با هم صحبت کردند که او چیزی از صحبت‌های آنها نفهمد. گرچه او نام ارانی را نمی‌دانست اما منزل و قیافه او را خوب به یاد داشت. ارانی تصریح کرد که نه این شخص را می‌شناسد و نه رابطه‌ خاصی با دکتر دارد و آنها از دوران برلین دوست‌های دانشگاهی بودند. با وجود این، مأمورین شهربانی او را با خود بردند». همان شاهد در عصر همان روز مأمورین را تا خانه پزشکی همراهی کرده بود که تحصیل‌کرده برلین بود و مدعی شد که مطبش محل رفت‌وآمد گروهی است که به کار سیاسی زیرزمینی مشغول‌اند. 

پس از آن چهل‌و‌یک نفر دیگر هم دستگیر شدند و آخرین دستگیری در سیزده خرداد اتفاق افتاد. بازداشت‌شدگان از طیف متنوعی بودند: یک معاون وزیر، عده‌ای دانشجو، دو استاد دانشگاه، چند دبیر و مدیر مدرسه، چندین پزشک و وکیل و کارمند دولت، یک بازرگان و یک رمان‌نویس که از راه معلمی امرار معاش می‌کرد، عده‌ای کارگر حروفچین و دو خیاط و یک کارگر نساجی و یک نانوا، یک مکانیک و یک لوکوموتیوران و یک کشاورز و جمعی هم که کار ثابتی نداشتند. مشکل می‌شد بین این جمعِ جورواجور ارتباطی برقرار کرد و آنان را اعضای یک گروه یا دسته سیاسی دانست. بازداشت‌شدگان در شهربانی تحت بازجویی و ارعاب قرار گرفتند. ارانی و دکتر، هر نوع فعالیت سیاسی علنی و غیرعلنی را انکار کردند. با وجود این، خبر دستگیری «دکتر ارانی و حلقه او» خیلی زود همه‌جا پیچید. ارانی شخصیت شناخته‌شده‌ای بود.  او کتاب‌های مهمی در علوم پایه تألیف کرده بود که برخی از آنها کتاب‌های درسی دانشجویان شده بود. در میان روشنفکران و هنرمندان حوزه‌های تئاتر و داستان‌نویسی نیز مطرح بود و در جامعه پزشکان هم نامی آشنا به شمار می‌رفت. از این‌رو ارانی در میان طیف‌های مختلف جامعه شناخته‌شده بود. او حالا بدون مقدمه دستگیر شده بود و در ابتدای امر این بازداشت بیشتر شبیه به توطئه بود. دستگیرشدگان به «گروه 53 نفر» معروف شدند و اولین دادگاه سیاسی را در تاریخ معاصر ایران رقم زدند.

آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.