آیا المالکی قربانی معاملات پشت پرده می‌شود؟

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

 درست زمانی که نوری‌ المالکی خود را آماده می‌کرد تا به کاخ نخست‌وزیری در منطقه سبز بغداد بازگردد، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، با انتشار پستی در شبکه‌های اجتماعی، عراق را وارد دور تازه‌ای از بی‌ثباتی سیاسی کرد. بی‌ثباتی‌ای که با تحقیری عمیق علیه عراقی‌ها همراه شد تا خشم آنها را از دخالت‌های خارجی در امور این کشور برانگیزد و تشکیل دولت را به تعویق بیندازد.

در روزهای اخیر، برخی از منابع مدعی شده‌اند که واشنگتن به مقام‌های عراقی گفته است اگر نوری المالکی که از نگاه آمریکا بیش از حد به ایران نزدیک است، به ‌عنوان نخست‌وزیر منصوب شود، ایالات متحده دسترسی عراق به درآمدهای حاصل از صادرات نفت را کاهش خواهد داد. این افراد که نخواستند نام‌شان فاش شود، گفته‌اند این هشدار در جریان گفت‌وگوهای خصوصی مطرح شده است. بنابراین حالا دیگر می‌توان گفت که دولت دونالد ترامپ کمپینی همه‌جانبه را علیه نامزد مورد توافق گروه‌های سیاسی برای نخست‌وزیری عراق آغاز کرده است و قصد عقب‌نشینی ندارد.

نوری‌ المالکی پا پس نمی‌کشد، اما...

از همان نخستین ساعات پس از انتشار توییت ترامپ علیه نخست‌وزیری احتمالی، نوری‌ المالکی، این سیاست‌مدار پیشین عراقی اعلام کرد قصد ندارد از میدان سیاست پا پس بکشد. سپس نوری المالکی در مصاحبه‌ای با شبکه خبری عراقی الشرقیه گفت معتقد است ترامپ درباره وضعیت عراق گمراه شده و اطلاعات نادرست دریافت کرده است. المالکی همچنین تمایل خود را برای همکاری با واشنگتن نشان داد. با این حال، هم‌زمان موضعی سرسختانه اتخاذ و تأکید کرد هر تصمیمی که درمورد نامزد‌شدن او برای سمت نخست‌وزیری گرفته شود، بر‌عهده شورایی از رهبران عالی‌رتبه شیعه عراق است که ماه گذشته نامزدی او را مطرح کردند. المالکی در همین مصاحبه گفت اگر قرار باشد نامزدی‌ پست نخست‌وزیری‌اش لغو شود، فقط همان شوراست که صلاحیت گرفتن چنین تصمیمی را دارد.

هم‌زمان که گروه‌های نزدیک به ایران و بخش بزرگی از سیاست‌مداران شیعه، نوری‌ المالکی را به ماندن بر سر مواضع و عدم کناره‌گیری برای مقابله با نفوذ واشنگتن تشویق می‌کنند، گروه‌های دیگر سیاسی معتقدند ایالات متحده در‌صورتی‌که به تهدیدهای خود عمل کند، ثبات را در عراق بیش‌از‌پیش تحت تأثیر قرار می‌دهد. این هشدار که در بغداد به‌خوبی شنیده شده است، پرده از واقعیت سیاست در عراق برمی‌دارد؛ واقعیتی که نشان می‌دهد هرچند بغداد و تهران روابط بسیار نزدیکی داشته و بر یکدیگر اثرگذارند، اما چرخ اقتصاد وابسته به نفت عراق بدون همراهی با ایالات متحده و هماهنگی نسبی با کاخ سفید، نخواهد چرخید.

می‌توان گفت چارچوب هماهنگی هرچند اجتماع مهم‌ترین گروه‌های شیعی عراقی است، اما نیروی لازم برای قد علم‌کردن در مقابل ایالات متحده را ندارد و خطر انزوای سیاسی، بدنامی و حتی تحریم را پشت گوش خود احساس می‌کند.

تاکتیکی که از راه خود منحرف شد

نام المالکی در ابتدا فقط به‌ عنوان یک مانور تاکتیکی در بحث‌های مربوط به نخست‌وزیری مطرح شد؛ مانوری که هدفش این بود، هم المالکی و هم نخست‌وزیر فعلی محمد شیاع السودانی، مجبور شوند از رقابت کنار بکشند. اما تلاش المالکی برای نامزدی زمانی جدی‌تر شد که السودانی موافقت کرد از او حمایت کند. برخی گمانه‌زنی کرده‌اند که السودانی این اقدام را انجام داد، زیرا انتظار داشت بازیگران دیگر مانع نامزدی المالکی شوند و در نتیجه، خود او بتواند به ‌عنوان گزینه نهایی چارچوب هماهنگی مطرح شود. گروهی از ناظران معتقدند السودانی برای از میدان به در کردن نوری‌ المالکی و سوزاندن تمام‌ کارت‌های این سیاست‌مدار عراقی، بسیار مشتاق بوده است.

کمی بعد از این اتفاق، چارچوب هماهنگی با وجود تمام اختلافات درون‌گروهی و با وجود اینکه بخش عمده‌ای از عراقی‌ها به دلیل نفوذ داعش در این کشور در سال 2014 از المالکی خشمگین بودند، او را به‌ عنوان نخست‌وزیر کاندیدا اعلام کرد.

با وجود همه اختلافات و هشدارها، گروه‌های سیاسی عراقی در نهایت به این نتیجه رسیدند که نوری‌ المالکی را برای یک دور دیگر به‌ عنوان نخست‌وزیر بپذیرند.

جای خالی واقع‌بینی در بحران عراق

هرچند ایالات متحده تمام تلاش خود را برای کاهش دایره نفوذ تهران در عراق به کار بسته است؛ اما این تلاش‌ها به‌وضوح بی‌فایده‌ به نظر می‌رسند. مشخص است که نوری‌ المالکی به دلیل مخالفت واشنگتن با نخست‌وزیری‌اش شانس بسیار پایینی دارد تا بار دیگر قدرت را در دست بگیرد. با این‌ حال، تقریبا تمام نخست‌وزیران دیگر عراق به دلیل روابط تنگاتنگ دو کشور که نه‌تنها سیاسی،‌ بلکه اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی است، روابط خوب خود را با ایران حفظ کرده‌اند. با اینکه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات‌ متحده، مُصر است ایران را با نفوذ در کشورهای همسایه منزوی کند، درمورد عراق نمی‌تواند به آن نتیجه تمام و کمالی که احتیاج دارد، برسد. در طول سال‌ها، در نظر ایالات متحده نوری‌المالکی سیاست‌مداری دانسته شده است که دستورات تهران را تمام و کمال اجرا می‌کند. این ایده را نمی‌توان دقیق دانست. نوری‌ المالکی که در دوران صدام حسین سال‌ها در سوریه و کردستان عراق زندگی کرد، به ‌عنوان مردی شناخته می‌شود که توان سازمان‌دهی کم‌نظیری دارد. او در طول سال‌های فعالیت سیاسی خود حلقه‌ای از وفاداران را شکل داد که تا امروز جزئی از یاران نزدیکش محسوب می‌شوند که در صورت رسیدن دوباره به مقام نخست‌وزیری، به کمکش خواهند آمد. از سوی دیگر نوری‌ المالکی چنان مرد بلندپروازی است که سال‌ها برای تجمیع قدرت در دستان خود برنامه‌ریزی و تلاش کرده است. فروکاستن کاراکتر نوری‌ المالکی به ‌عنوان سیاست‌مداری که دستوراتش را از تهران یا هر پایتخت دیگری دریافت می‌کند، نادیده‌گرفتن سازوکار و مجموعه‌ای از وفاداران است که او دور خود دارد و در مواقع لزوم از آنها استفاده می‌کند.

سیاست آمریکا در عراق چیست؟

عراق برای ایالات‌ متحده نه‌تنها به‌ خاطر نفت، بلکه به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی‌اش اهمیتی کم‌نظیر دارد. در شرایطی که بحران میان واشنگتن و بغداد به اوج خود رسیده است و دورنمایی مشخص در این زمینه وجود ندارد، دونالد ترامپ ترجیح داده است‌ با ورودی آشکار به سیاست عراق، حلقه محاصره علیه ایران را تنگ‌تر کند. برای ایالات متحده کاهش تبادلات تجاری ایران با عراق، قطع نفوذ سیاسی تهران در بغداد و جایگزین‌کردن سیاست‌مدارانی با رویکردی ضد‌ایرانی اهمیت درخورتوجهی دارد. اما همان‌طور که پیش‌از‌این هم اشاره شد، واشنگتن نمی‌تواند در همه این خواسته‌ها موفق عمل کند. اعمال فشار درمورد نفت عراق، ایجاد خلل در پروسه سیاسی انتخاب نخست‌وزیری و امر و نهی به عراقی‌ها، ممکن است بتوانند نخست‌وزیری نوری‌ المالکی را منتفی کنند، اما نمی‌توانند نحوه سیاست‌ورزی ساکنان منطقه سبز را به‌ طور کامل تغییر دهند.

چه سناریوهایی مطرح است؟

بغداد حالا به‌خوبی فهمیده است که کاخ سفید از هر زمان دیگری تهاجمی‌تر عمل می‌کند. مخالفت با نوری‌ المالکی می‌توانست خیلی زودتر و در زمانی که هنوز کاندیداتوری او در هاله‌ای از ابهام بود، صورت بگیرد. با‌این‌همه دونالد ترامپ با تعلل فراوان تصمیم گرفت با لحنی تهدیدآمیز و سرشار از توهین تصمیم عراقی‌ها را زیر سؤال ببرد. سیاست‌مداران شیعه، سنی و کرد عراقی، حالا راهی ندارند‌ به‌جز اینکه واقعیات جدید را پذیرفته و دنبال راه‌حلی برای آبروی سیاسی از دست رفته باشند.

باید اعتراض کرد که مخالفت علنی ترامپ با المالکی روند تشکیل دولت را به هم ریخته و موجب تحقیر المالکی و چارچوب هماهنگی شده است.

اکنون چارچوب هماهنگی با انتخابی دشوار روبه‌رو‌ست: یا راهی پیدا کرده تا از تصمیم قبلی خود عقب‌نشینی کند‌ یا اینکه خطر پیامدهای سیاسی و اقتصادی دولت ترامپ را بپذیرد.

المالکی در واکنش، در ۲۸ ژانویه با لحنی چالش‌برانگیز در شبکه ایکس پاسخ داد، دخالت آمریکا در امور داخلی عراق را رد و خود را مدافع حاکمیت عراق معرفی کرد. دست‌کم در عرصه عمومی، همکاران او در چارچوب هماهنگی هم این موضع را تکرار و در ۳۰ ژانویه حمایت خود را از نامزدی المالکی مجددا تأیید کردند.

با این حال، نشانه‌هایی وجود دارد که مذاکرات پشت پرده همچنان ادامه دارد؛ مذاکراتی که می‌تواند به‌شدت به ضرر نوری المالکی تمام شود.

جلسه مجلس نمایندگان عراق که برای اول فوریه برنامه‌ریزی شده بود، ظاهرا به دلیل نبود توافق میان حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان بر سر ریاست‌جمهوری به تعویق افتاد.

این تأخیر را می‌توان به فال نیک گرفت؛ چرا‌که به چارچوب هماهنگی زمان بیشتری می‌دهد تا مذاکرات داخلی خود را ادامه دهد، زیرا طبق قانون اساسی عراق، رئیس‌جمهور وظیفه دارد نامزد نخست‌وزیری را مأمور تشکیل دولت کند.

ساده‌ترین گزینه برای چارچوب هماهنگی این است که المالکی کنار بکشد تا رهبران سیاسی شیعه بتوانند گزینه جدیدی را انتخاب کنند.

هرچند این امر می‌تواند مسیر را برای السودانی باز کند، اما هزینه عقب‌نشینی المالکی ممکن است این باشد که چارچوب هماهنگی مجبور شود از نامزدی حمایت کند که به المالکی نزدیک‌تر باشد.

اگر المالکی از کناررفتن امتناع کند، چارچوب هماهنگی ممکن است به دنبال گزینه‌های جایگزین برای حفظ آبرو باشد یا حتی به پیش‌بردن نامزدی المالکی فکر کند و به این امید ببندد که پارلمان اهل سنت و کردها به او رأی ندهند. اما اتکا به دیگر رهبران برای جلوگیری از نخست‌وزیری المالکی یک رویکرد پرریسک است و تا حدی همان مسیری است که باعث شد نامزدی او در ابتدا تصویب شود، بنابراین اگر عراقی‌ها بخواهند چنین رویکردی را اتخاذ کنند، ریسک سیاسی بزرگی را مرتکب خواهند شد.

آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.