۱۵ آذر ۱۴۰۰ ۰۰:۰۰

نشر و کتاب در ترکیه امروز

نادر انتخابی

نشر ترکیه در آینه ارقام

در سال ٢۰۱٩، بر‌اساس داده‌های اتحادیه بین‌المللی ناشران (IAP)، ترکیه جایگاه خود را در مقام ششمین کشور ناشر کتاب در جهان حفظ کرد. در این سال 68‌هزارو 554 عنوان کتاب چاپ نخست در ترکیه انتشار یافت. به گزارش اتحادیه ناشران ترکیه ٩٦/۵۳ درصد آثار انتشار‌یافته کتاب‌های آمادگی کنکورهای دانشگاهی و کتاب‌های کمک‌درسی بوده‌اند. ٩۳/۳۴ درصد آثار منتشر‌شده در سال ٢۰۱٩ را می‌توان در شمار کتاب‌های پژوهشی، ادبیات و کتاب‌های کودکان و نوجوانان رده‌بندی کرد. فروش کتاب نیز در همان سال به نسبت ٢۰۱۸ اندکی افزایش یافت (۱٦/۳ درصد) و ناشران این کشور ۴٢۳ میلیون جلد کتاب فروختند. در مقابل، در چند دهه گذشته شمارگان (تیراژ) کتاب‌ها رو به کاهش رفته است. شمارگان میانگین کتاب در دهه ۱٩۷۰ به پنج هزار نسخه می‌رسید، حال آنکه در ٢۰۱٩ این رقم بین هزار تا هزارو 500 نسخه بود. به نوشته روزنامه «حریت»، حجم بازار خرده‌فروشی کتاب در ٢۰۱٩ به نسبت سال پیش از آن ۷۵/٢۰ درصد افزایش یافت و به ۸۵/۸ میلیارد لیر ترک (٢۷/۱ میلیارد دلار) رسید. در ٢۰۱٩، میزان فروش کتاب‌های دینی ۱۷ درصد کاهش یافت و در مقابل فروش کتاب‌های ادبی افزایشی برابر با ۴۵/۱۰ درصد داشت. با وجود تلاش‌های برخی ناشران ترکیه مانند Everest و YKY که در سال‌های اخیر به نشر کتاب به زبان انگلیسی روی آورده‌اند، در ٢۰۱٩، فقط ٢۵/۱درصد کتاب‌های چاپ ترکیه به کشورهای دیگر صادر شدند. ترجمه در نشر ترکیه نقش مهمی دارد. بنا بر برخی تخمین‌ها بین ۴۰ تا ٦۰ درصد کتاب‌های انتشار‌یافته در ترکیه آثار ترجمه‌شده است. از آنجا که ناشران ترکیه به رعایت حقوق مؤلفان (کپی‌رایت) پایبند هستند، کاهش ارزش لیر ترک از ٢۰۱۸ به این سو، عرصه را بر برخی ناشران در راه خرید حق ترجمه و کاغذ تنگ کرده است. انگلیسی زبان اول ترجمه است. در سال ٢۰۱٢ از هفت‌هزارو 716 کتاب ترجمه‌شده به زبان ترکی، سهم زبان‌های گوناگون به این ترتیب بوده است: انگلیسی (چهار‌هزارو 621)، فرانسوی (۷۰۳)، زبان‌های ترکی کشورهای آسیای میانه (۴۵۷)، عربی (۴٢۸)، ایتالیایی (۳۸٢) و آلمانی (۳۰۵). در مجموع ۸٩ درصد آثار ترجمه‌شده به ترکی از این شش زبان است. در مقابل، ترجمه از زبان ترکی به زبان‌های دیگر چندان زیاد نیست. در فاصله ٢۰۰۸ تا ٢۰۱۳، هزار‌و 500 عنوان کتاب از ترکی به زبان‌های دیگر ترجمه شد. در ٢۰۱٢، ناشران فرانسوی فقط حق ترجمه هشت کتاب را از زبان ترکی خریداری کردند. البته نویسندگانی مانند اورهان پاموک، برنده جایزه نوبل ادبیات در سال ٢۰۰٦، در خارج از کشور خود بلند‌اقبال بوده‌اند. انتشارات گالیمار در فرانسه، ترجمه هفت رمان او را به زبان فرانسوی چاپ کرده است. در ترکیه انتشار کتاب بدون شابک (شماره بین‌المللی استاندارد کتاب ISBN) و هولوگرام (برای مبارزه با نشر غیر‌قانونی و پاسداری حقوق ناشران) ممنوع است. آژانس ترک برای ثبت شابک در سال ٢۰۱۱ آغاز به کار کرد. در ٢۰۱۳، به گزارش آژانس ثبت شابک، ۱٩۷۵ ناشر در ترکیه فعالیت داشته‌اند؛ اما از این تعداد فقط ۴۸۰ ناشر بیش از پنج عنوان کتاب در سال منتشر کردند. این رقم برابر است با شمار ناشرانی که سالانه در نمایشگاه کتاب استانبول (پاییز) شرکت می‌کنند. استانبول همچنان پایتخت نشر ترکیه است: ۸۰ درصد ناشران در استانبول متمرکز شده‌اند و ٢۰ درصد دیگر در آنکارا و ازمیر. بر‌اساس داده‌های ٢۰۱٢، شمار چاپخانه‌های ترکیه هشت‌هزارو 339 واحد است. ۱۵۰ شرکت در عرصه توزیع کتاب فعال‌اند و بیش از شش هزار کتاب‌فروشی در این کشور وجود دارد. بر‌اساس ارزیابی سال ٢۰۱۸، تعداد کتابخانه‌های عمومی در ترکیه هزارو 162 واحد است. یکی از بزرگ‌ترین بخش‌های نشر در ترکیه، بخش تولید کتاب‌های درسی است. ۳۰ درصد کتاب‌های درسی را نهادهای دولتی منتشر می‌کنند و ۷۰ درصد بقیه را ناشران خصوصی از طریق مناقصه و پس از ارزیابی کمیسیون ویژه‌ای به دولت می‌فروشند. در سال ٢۰۱٢، به منظور رواج فناوری‌های جدید در آموزش و پرورش ترکیه طرحی به نام «فاتح» به اجرا درآمد. با کاربست این طرح ۴٢ هزار مدرسه و ۵۷۰ هزار کلاس درس به فناوری‌های جدید انفورماتیک مجهز و به کلاس‌های هوشمند تبدیل شدند. در ترکیه از دیرباز، بازار نشر کتاب‌های کودکان و نو‌جوانان در دست ناشران راست‌گرای دین‌پرور، ناسیونالیست و محافظه‌کار بوده است. از سال ٢۰۰۸ به این سو، شمار ناشرانی با گرایش‌های غیر‌دینی در حوزه کتاب‌های کودکان و نوجوانان افزایش یافته و کیفیت این کتاب‌ها نیز از لحاظ متن، تصویر و صفحه‌آرایی بهبود چشمگیری پیدا کرده است.

پاره‌ای ملاحظات کلی درباره نشر ترکیه

یکی از ویژگی‌های مهم صنعت نشر در ترکیه تأثیر‌پذیری و آسیب‌پذیری آن از حال‌و‌هوای سیاسی کشور است. کودتاهای ۱٩٦۰، ۱٩۷۱، ۱٩۸۰، «کودتای پست‌مدرن ۱٩۹۷» که ارتش بدون اقدام نظامی و با فشار پشت پرده دولت اسلام‌گرای نجم‌الدین اربکان را سرنگون کرد و بالاخره کودتای ناکام جولای ٢۰۱٦ دگرگونی‌های پردامنه‌ای در وضعیت نشر این کشور پدید آوردند. یکی از گرایش‌های پایدار در نشر ترکیه کاهش ناگهانی آثار تألیفی و افزایش چشمگیر ترجمه پس از هر کودتاست. ترجمه کتاب‌های اندیشمندان اروپایی از دوره تنظیمات (۱۸۳٩-۱۸۷٦) آغاز شد. از این دوره و تا استقرار نظام جمهوری (۱۹٢۳) بخش عمده ترجمه‌ها در علوم انسانی از آثار اندیشمندان فرانسوی (اگوست کنت، ادموند دمولن، امیل دورکیم، گوستاو لوبن و...) بود. ترجمه این آثار حاصل گزینش و ذوق فردی مترجمان بود. در ۱۹۴۰ وزارت آموزش ملی طرح ترجمه روشمند و رسمی آثار نویسندگان بزرگ غرب (دکارت، ولتر، مونتنی، روسو، گوته و شماری دیگر) را هم‌روند با انتشار نوشته‌های متفکران جهان اسلام (ابن‌عربی، فارابی، عطار، مولوی و...) آغاز کرد.

دولت ترکیه در این دوره با نظارت بر کار نشر از چاپ برخی نوشته‌ها توسط ناشران مستقل جلوگیری کرد. با این‌همه و با وجود استقبال اندک عامه از کتاب‌های پژوهشی و تحلیلی در حوزه علوم انسانی، شماری از ناشران در کنار چاپ ادبیات داستانی و شعر، از انتشار کتاب‌های تخصصی در زمینه تاریخ و فلسفه غفلت نکردند. از ۱٩٦۰ تا ۱٩۸۰ آثار اندیشمندان و پژوهشگرانی مانند موریس دوورژه، ایو لاکست، رمون آرون، موریس داب، اریک هابزباوم، ای‌اچ کار و نیز مارکس و دیگر نظریه‌پردازان مارکسیست مانند گرامشی در ترکیه انتشار یافت. کودتای ۱٩٦۰ و قانون اساسی برآمده از آن، از یک سو، دامنه آزادی‌های سیاسی و حقوق اجتماعی مردم ترکیه را افزایش داد و از سوی دیگر، نقش ارتش را در نظام سیاسی نهادینه کرد. از‌این‌رو اندکی پس از کودتا نشر آثار چپ رونق گرفت. کودتای ۱٢ مارس ۱٩۷۱ که پیامد هراس از قدرت‌گرفتن نیروهای چپ، سندیکاها و رسوخ اندیشه‌های چپ‌گرایانه در ارتش بود، با استقرار حکومت نظامی و برقراری ممیزی سخت‌گیرانه ضربه‌ای سنگین به کار ناشران مستقل زد. شماری از نویسندگان، مترجمان و ناشران بازداشت شدند. انبارهای کتاب توقیف و خمیر شد. سخت‌گیری بر کار نشر تا ۱٩۷۴ ادامه یافت. کودتای ۱٢ سپتامبر ۱٩۸۰ بار دیگر کتاب را به کالایی خطرناک تبدیل کرد. کافی است یادآور شویم که دولت برآمده از کودتا حکم بازداشت ٦۵۰ هزار نفر را صادر کرد. شماری از نویسندگان و مترجمان به زندان افتادند. در پی پاک‌سازی نهادهای آموزشی سه‌هزارو 974 دبیر و استاد دانشگاه بازنشسته یا اخراج شدند؛ اما پس از ۱٩۸۳ و کناره‌گیری نظامیان از قدرت، بار دیگر نشر در ترکیه رونق گرفت و هم‌روند با آن دگرگونی‌های مهمی در ساختار نشر این کشور پدید آمد. اتحادیه‌های حرفه‌ای ناشران تأسیس شدند، بنگاه‌های انتشاراتی نوپایی در حوزه ادبیات و علوم انسانی پا گرفتند.

نسل تازه‌ای از پژوهشگران، به‌ویژه در رشته جامعه‌شناسی، در دانشگاه‌ها شکل گرفت. در پهنه علوم اجتماعی، با وجود نظارت شورای آموزش عالی (YÖK)، ناشران دانشگاهی ترکیه از میانه دهه ۱۹۸۰ سخت فعال بوده‌اند. سخت‌گیری‌های شورای آموزش عالی سبب شد که گروهی از استادان دانشگاه‌ها و دانشجویان دوره دکترا که نوشته‌های‌شان با سنجه‌های ایدئولوژی حاکم سازگار نبود یا تاب تحمل نوبت انتظار طولانی ناشران دانشگاهی را نداشتند، کتاب‌ها و رساله‌های خود را به ناشران مستقل بسپارند. در سال ٢۰۱٢، 30 درصد آثاری که این ناشران منتشر کردند، در حوزه علوم اجتماعی بود. گفتنی است که نویسندگان، مترجمان و ناشران حتی در دوره‌های آرامش نسبی در کشور نیز از پیگرد قضایی در امان نبوده‌اند. در سال‌های ٢۰۰٦ و ٢۰۰۷، 43 نویسنده و مترجم و 24 ناشر به دادگاه فراخوانده شدند. کودتای ناکام ٢۰۱٦ نیز، با وجود ناکامی، بر کار ناشران تأثیر گذاشت. فقط در سال ٢۰۱٦ به فرمان دولت، ٢٩ بنگاه نشر به اتهام پیوند یا همدستی با جنبش فتح‌الله گولن نه‌فقط تعطیل شدند؛ بلکه اموال و دارایی‌های‌شان نیز به سود خزانه دولت مصادره شد.

از دهه ۱۹٩۰ به این سو و در پی گسترش چشمگیر بخش خصوصی در اقتصاد ترکیه، سرمایه‌گذاران جدیدی وارد بازار نشر شده‌اند. گروه‌های بزرگ فعال در عرصه رسانه‌ها و شرکت‌های بین‌المللی با سرمایه‌گذاری در حوزه نشر، موقعیت ناشران مستقل را به خطر انداخته‌اند. برای نمونه، هلدینگ دانمارکی اگمونت در سال ٢۰۰۵ نیمی از سهام دوغان کتاب را خرید که یکی از ناشران بزرگ ترکیه است. گروه‌های رسانه‌ای که درآمد اصلی‌شان از طریق فعالیت‌های دیگری مانند صنعت سینما و موسیقی، تلویزیون و بازی‌های ویدئویی تأمین می‌شود، با سرمایه‌گذاری در کار نشر در جست‌و‌جوی گسترش نفوذ و کسب نام و اعتبار برای خود مانند نهادهای فرهنگ‌پرور هستند. گذشته از این گروه‌ها، بانک‌ها نیز به سرمایه‌گذاری در عرصه نشر روی آورده‌اند. حضور بانک‌ها با توان مالی غیر قابل مقایسه با ناشران سنتی و کاربرد سیاست دامپینگ (کاهش مصنوعی بهای کالا به منظور از میدان به‌در‌کردن رقبا) بسیاری از ناشران مستقل را در آستانه ورشکستگی قرار داده است. افزون بر این رقابت نابرابر، یکی از مشکلات اساسی ناشران، نویسندگان و مترجمان ترکیه چاپ یا در واقع تجدید چاپ غیرقانونی کتاب است. بر‌اساس ارزیابی اتحادیه بین‌المللی مالکیت معنوی (IIPA) ترکیه در شمار ٢٢ کشوری است که بالاترین درصد تقلب و دزدی را در عرصه تولید فراورده‌های فرهنگی دارند. نزدیک به ۴۰ درصد کتاب‌های موجود در بازار کتاب ترکیه را همین تجدید چاپ‌های غیر‌قانونی تشکیل می‌دهند.

منابع:

https:/actualite.com/article/9641/distribution/en 2019-le-marché-de-l-edition-en-hausse-en-turquie

http://aujourduilaturquie.com/fr/la-turquie-le-sixieme-pays-qui-publie-le-plus- de-

livres/

https://www.bief.org/fichiers/operation/3703/media/8768/

https://www.academia.edu/9106249/Book Publishing in Turkey an Unattended Field of Cultural Policies

https://www.theguardian.com/books/2016/aug/03/

https://publishingperspectives.com/2011/03/publishing-in-turke-between-east-and-west/