چرا دریاچه ارومیه به ثبات نمیرسد؟
تا نیمه دیماه ۱۴۰۴، سامانه بارشی اخیر که از ابتدای دیماه آغاز شد، اثرهای مثبتی بر حوضه آبریز دریاچه ارومیه داشته است. البته فرایند تبدیل «بارش» به «ذخیره آبی» در دریاچه به دلیل خشکی شدید بستر، زمانبر است.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
تا نیمه دیماه ۱۴۰۴، سامانه بارشی اخیر که از ابتدای دیماه آغاز شد، اثرهای مثبتی بر حوضه آبریز دریاچه ارومیه داشته است. البته فرایند تبدیل «بارش» به «ذخیره آبی» در دریاچه به دلیل خشکی شدید بستر، زمانبر است. در هفته دوم دیماه، با فعالشدن جریانات رودخانهای (مانند زرینهرود، سیمینهرود و گدار) بخشهایی از دریاچه با لایه از آب پوشیده شد و انتظار میرود با تداوم بارشها و رهاسازیهای برنامهریزیشده در ماههای پیشرو، حدود دو تا ۲.۵ میلیارد مترمکعب آب به حجم دریاچه اضافه شود.
بارشهای نیمه دوم آذر تا نیمه دیماه ۱۴۰۴ باعث شده تراز آب دریاچه نسبت به پایینترین سطح خود در مهرماه، حدود ۴۰ سانتیمتر در محل پل بزرگراه شهید کلانتری بالاتر گزارش شود. در هفته اول دی ۱۴۰۴، حوضه آبریز دریاچه ارومیه با میانگین بارش حدود ۳۵.۱ میلیمتر و بیشینه بارش نقطهای ۲۱۴.۴ میلیمتر، یکی از پربارشترین مناطق کشور بوده است. به دلیل خشکی ۹۵ تا ۹۸درصدی دریاچه در پایان تابستان ۱۴۰۴، بخش قابل توجهی از اولین بارشها صرف مرطوبکردن بستر رودخانهها و نفوذ در خاک شده و هنوز این بارشها به صورت آب سطحی در بدنه دریاچه دیده نمیشود. خوشبختانه میزان پوشش برف در ارتفاعات حوضه نسبت به سال گذشته حدود ۳۰ درصد افزایش داشته که این موضوع «ذخیره راهبردی» دریاچه برای فصل بهار محسوب میشود. اگرچه بارشهای اول تا ۱۴ دی بسیار امیدوارکننده بوده و تراز را به سمت بالا برده است، اما برای جبران عقبماندگیهای سالهای اخیر، دریاچه همچنان به تداوم این بارشها در زمستان نیاز دارد.
تخلیه بیرویه آبهای زیرزمینی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه از چاهها در حوضه آبریز دریاچه ارومیه ادامه دارد. تعداد چاههای مجاز و غیرمجاز طی سه دهه گذشته، انفجاری رشد کرده است. تعداد کل چاهها حدود 116 هزار حلقه چاه در کل حوضه و چاههای غیرمجاز بین 73 هزار تا 75 هزار حلقه چاه تخمین زده میشود. میزان آب استخراجشده از این چاهها بیش از چهار برابر حجم فعلی آب موجود در خود دریاچه ارومیه برآورد شده است. سالانه حدود ۲.۵ تا سه میلیارد مترمکعب آب از زیر زمین در این حوضه پمپاژ میشود. با در نظر گرفتن نرخ رشد چاهها، تخمین زده میشود در نیمقرن اخیر، بیش از ۸۰ تا ۱۰۰ میلیارد مترمکعب آب از آبخوانهای اطراف دریاچه استخراج شده باشد. بنابراین این حجم عظیم، تقریبا معادل سه تا چهار برابر کل گنجایش دریاچه ارومیه در دوران پرآبی -حدود ۳۰ میلیارد مترمکعب- است. توجه کنیم که تغییرات تعداد چاهها نشاندهنده فشار بیسابقهای است که به زمین وارد شده است. در دهه 50 شمسی از حدود 10 هزار حلقه در دهه ۷۰، حدود 40 هزار حلقه و در سال ۱۴۰۴ به بیش از ۱۱۵ هزار حلقه رسیده است. بین «آب پمپاژشده» و «کسری مخزن» تفاوت است. بخشی از آب پمپاژشده دوباره به زمین نفوذ میکند، اما بخشی که هرگز جایگزین نمیشود -کسری مخزن- نگرانکننده است. براساس گزارشهای سال ۱۴۰۴، فقط در دو استان آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی، کسری مخزن تجمعی آبخوانهای این حوضه به بیش از ۵.۵ میلیارد مترمکعب رسیده است. این یعنی سفرههای زیرزمینی عملا خالی شدهاند و زمین در مناطقی مثل دشت شبستر و سلماس دچار مرگ فیزیولوژیک نشست و از بین رفتن فضای ذخیره آب شده است.
۵۰ سال پیش، آبهای زیرزمینی مانند رگهای مخفی، دریاچه را تغذیه میکردند و جریان از دشت به دریاچه برقرار بود، اما امروزه به دلیل پمپاژ جریان معکوس شده است. سطح آب زیرزمینی در دشتها پایینتر از سطح دریاچه قرار گرفته و اکنون آب شور دریاچه یا آب رودخانهها به سمت سفرههای خالی پمپاژشده حرکت میکند. این پدیده باعث شورشدن چاههای کشاورزی در حاشیه دریاچه شده است. تخلیه آبهای زیرزمینی فقط باعث خشکشدن چاهها نمیشود، بلکه تأثیر مستقیم بر پیکره دریاچه دارد. با خالیشدن سفرههای زیرزمینی در اطراف دریاچه، سطح ایستابی افت کرده و آب موجود در دریاچه یا آبی که از طریق رودخانهها وارد میشود بهجای ماندن روی سطح، به سمت لایههای زیرین زمین «مکیده» میشود تا خلأ سفرههای زیرزمینی را پر کند.
در دشتهایی مانند سلماس، خوی و کهریز، تخلیه آب به قدری زیاد بوده که دشتها به وضعیت «بحرانی و فوقبحرانی» رسیده و زمین در حال نشستکردن است. این نشست باعث از بین رفتن تخلخل خاک شده و حتی در صورت بارش زیاد، زمین دیگر قدرت جذب و ذخیره آب را نخواهد داشت.
بیش از ۹۰ درصد آبهای زیرزمینی پمپاژشده صرف کشاورزی میشود. تبدیل زمینهای دیم به آبی و کاشت محصولات پرآببر (مانند سیب و یونجه) در ارتفاعات و دامنهها، نیاز به پمپاژ را بهشدت افزایش داده است. حتی اگر پروژههای انتقال آب سالانه ۶۰۰ میلیون مترمکعب آب وارد دریاچه کنند، تا زمانی که پمپاژ مجاز و غیرمجاز آبهای زیرزمینی که چندین برابر این مقدار است کنترل نشود، دریاچه ارومیه به ثبات نخواهد رسید. در واقع، آبهای انتقالی صرفا جای خالی آب پمپاژشده از طریق چاهها را در زیر زمین پر میکنند.
آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.
