ثبت؛ از آغاز تاکنون

اولین قانون مرتبط با میراث فرهنگی در ایران با نام قانون عتیقات که توسط مرحوم ذکاءالملک فروغی نوشته شد و در سال 1309 به تصویب مجلس شورای ملی رسید، هنوز هم زیرساخت قوانین فعلی میراث فرهنگی و سند بالادستی تلقی می‌شود.

پس از تصویب این قانون، آندره گدار، معمار مجرب فرانسوی که خود پیش‌تر در سال 1307 با تصویب مجلس شورای ملی به استخدام دولت ایران درآمده بود، در سمت رئیس اداره عتیقات وزارت معارف، مأمور اجرای این قانون و به بیانی مسئول باستان‌شناسی کشور ایران شد. یکی از وظایفی که گدار در این جایگاه بر عهده گرفت، ثبت آثار ملی ایران بود. ثبت‌شدن هر اثر در فهرست آثار ملی آن را تحت حمایت قانون عتیقات قرار می‌داد که بر اساس آن حفاری در آن محوطه‌ها ممنوع و خارج‌کردن اشیای عتیقه از کشور جرم محسوب می‌شد. همچنین آسیب‌رساندن به هر قسم به آثار ملی اعم از رنگ‌کردن یا نوشتن روی آنها و انجام هرگونه عملیات در مجاورت آنها که سبب تزلزل بنیان یا تغییر صورت آنها شود، ممنوع شد. گدار همچنین در محدوده میدان مشق در تهران، موزه ایران باستان را بر اساس طرح ایوان مدائن بنا کرد که مرکز باستان‌شناسی در کنار آن واقع شد. به عبارتی موزه ایران باستان، موزه ملی باستان‌شناسی ایران بود و آنچه مطالعات باستان‌شناسی به آن دست پیدا می‌کرد، گزیده آن به موزه منتقل می‌شد و در معرض دید عمومی قرار می‌گرفت. این ارتباط میان مرکز باستان‌شناسی با موزه ایران باستان تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی برقرار بود، به‌خصوص در بازه زمانی 1351 تا 1357. ریاست این مرکز و موزه ایران باستان را دکتر فیروز باقرزاده بر عهده داشت و هم‌زمان دکتر عزت‌الله نگهبان مدیر گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران بود که این هم‌زمانی و همکاری، این دوره را به دوران طلایی باستان‌شناسی ایران معروف کرد. از درون این دوران نسل برجسته باستان‌شناسان کشور ظهور کردند که مستقیم یا به واسطه شاگردان دکتر نگهبان بودند.

بعد از انقلاب، مرکز باستان‌شناسی به دلیل ماهیت علمی و پژوهشی‌اش، ابتدا زیرمجموعه وزارت علوم قرار گرفت و از وزارت فرهنگ و هنر منفک شد. اوایل دهه ۷۰ در دوره مدیریت مهندس کازرونی در سال 1375، پژوهشگاه میراث فرهنگی شکل گرفت و مرکز باستان‌شناسی به پژوهشکده باستان‌شناسی تبدیل شد، اما ثبت آثار ملی و ثبت جهانی آثار‌ همچنان در حیطه وظایف این مرکز باستان‌شناسی باقی ماند. در دوران مدیریت مهندس بهشتی بر سازمان میراث فرهنگی، دکتر آذرنوش از سال 1379 به ریاست پژوهشکده باستان‌شناسی منصوب شد و دوره طلایی دیگری را در ثبت آثار ملی رقم زد. در گذر نزدیک به یک ‌قرنی که از ثبت آثار ملی ایران استمرار داشته، استقلال نهادی که امر شناسایی و معرفی و ثبت را بر عهده داشته، به رغم هر تغییر ساختاری، از اداره‌ای که مسئولیت آن حفاظت و نگهداری از ابنیه و بافت‌هاست حفظ شده است. اقدام اخیر مبنی بر ادغام این دو حوزه تخصصی مجزا و ایجاد مرکز جدیدی با عنوان مرکز «ثبت، حفظ و احیای میراث فرهنگی و طبیعی» که در راستای سیاست‌های انقباضی دولت روی داده، به نظر بدون صرف دقت نظر بر اهمیت تخصصی مجزای این دو حوزه بوده است. در جلسه کارشناسی که چندی‌پیش با حضور پیش‌کسوتان دو حوزه ثبت و حفاظت برگزار شد، در حضور مقام عالی وزارت هر شش نفر متخصص حاضر در جلسه شامل خانم مهندس بزرگمهری، مهندس درایتی‌مقدم، مهندس ابراهیم حیدری، مهندس محبعلی در کنار دکتر قلی‌نژاد و من که حضور داشتم، اتفاق نظر بر این بود که ثبت، امری پژوهشی است که در صورت نیاز به ادغام، باید به پژوهشکده باستان‌شناسی منتقل شود و حفاظت و احیا نیز ذیل معاونت میراث فرهنگی ابقا شود تا به این ترتیب هم کوچک‌سازی صورت گرفته و هم این تغییر با رفتاری علمی و صحیح انجام شده باشد.