پیامدهای منطقه‌ای سوریه در پرتو تحولات مسائل کردها و کشور عراق

تحولات شمال شرق سوریه طی سه هفته درگیری از ششم تا بیست‌ویکم ژانویه 2026 میان نیروهای سوریه دموکراتیک (قسد) با نیروهای دولت سوریه، به تضعیف قسد انجامید و دولت سوریه توانست قسد را از استان حلب بیرون براند و سپس با تحریک عشایر عرب، دو منطقه الرقه و دیرالزور را تصرف کند. به این ترتیب، مرزهای سوریه با کشور عراق نیز به دست نیروهای دولتی سوریه افتاد.

هم‌زمان با عقب‌نشینی‌های قسد، احمد الشرع، رئیس دولت سوریه، به‌صورت هوشمندانه‌ای فرمانی صادر کرد که در آن بر حفظ حقوق شهروندی کردهای سوریه تأکید داشت و فرهنگ و زبان کردی و نیز مراسم نوروز را به رسمیت شناخت.

نیروهای قسد پس از عقب‌نشینی بدون هماهنگی با آمریکا و ائتلاف بین‌المللی، زندان الشدادی در منطقه حسکه را رها کردند و در نتیجه صدها زندانی داعش آزاد شد. البته برخی از این فراریان پس از استقرار دولت سوریه در منطقه و به‌دست‌گیری کنترل زندان، مجدد‌ دستگیر شدند.

در 17 ژانویه، تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا در اربیل، با میزبانی مسعود بارزانی با مظلوم عبدی، رهبر قسد، دیدار کرد. در این دیدار، به گفته برخی منابع الجزیره، باراک‌ با انتقاد از مظلوم عبدی، او را متهم به همکاری با ایران و مسئول تحریک اسرائیل برای کشاندن این رژیم به مسئله کردها و نیز افزایش تنش اسرائیل علیه ترکیه کرد. او به عبدی گفته است «تو مرا فریب دادی و با فرارهای مکرر از اجرای توافق 10 مارس، رئیس‌جمهور سوریه را هم فریب دادی». باراک در این دیدار اعلام کرد که قسد از نظر آمریکا دیگر تمام شده است و دلیلی برای ادامه فعالیت ندارد و سپس دستورالعمل‌های گسترده‌ای را برای پایان‌دادن به خشونت‌ها در سوریه به او ابلاغ می‌کند.

روز بعد در 18 ژانویه احمد الشرع در یک تماس تلفنی با مسعود بارزانی به او نسبت به مواضع جدید دولت سوریه در رابطه با کردها اطمینان می‌دهد و در عصر همان روز تام باراک در دیدار با الشرع، الحاقیه‌ای را به توافق 10 مارس اضافه می‌کند که در آن کلا موضوع خودمختاری مورد درخواست قسد در استان‌های الرقه و دیرالزور منتفی شده و بر بازگشت دوایر دولتی به استان حسکه تأکید می‌شود. الحاقیه توسط احمد الشرع امضا شده و ظاهرا مظلوم عبدی که از سفر به دمشق برای شرکت در این جلسه بهانه آورده است، از راه دور و با امضای مجازی آن الحاقیه را تأیید می‌کند. در این الحاقیه همچنین ذکر شده بود که همه پایگاه‌های نظامی قسد در کوبانی (عین‌العرب) باید تخلیه شده و هم‌زمان جنگجویان قسد در این استان نیز باید در نهادهای نظامی سوریه به‌صورت انفرادی و نه به‌صورت واحدهای نظامی، ادغام شوند.

مظلوم عبدی در 19 ژانویه، روز بعد از این توافق بر سر الحاقیه، به دمشق می‌رود و بیش از پنج ساعت با احمد الشرع گفت‌وگو می‌کند. در این دیدار، الشرع از عبدی خواستار اجرای فوری الحاقیه 18 ژانویه می‌شود و به او پیشنهاد می‌کند‌ یا معاون وزیر دفاع سوریه شود یا استانداری حسکه را بپذیرد. عبدی در این دیدار ظاهرا پیشنهاد را نمی‌پذیرد و همچنان بر خودمختاری استان حسکه اصرار می‌کند.

در این دیدار که تام باراک نیز حضور داشت، پس از اصرار عبدی بر مواضع خود، باراک با عصبانیت جلسه را ترک کرده و موضوع را به اطلاع ترامپ می‌رساند. به گزارش منابع الجزیره، ترامپ در یک تماس تلفنی با احمد الشرع ضمن تأکید بر وحدت سرزمینی و حاکمیت دولت سوریه بر همه مناطق کشور، بر حفظ امنیت زندان‌هایی که داعش در آنها زندانی است، تأکید می‌کند.

تام باراک، نماینده دولت آمریکا، در 20 ژانویه 2026 پایان مأموریت قسد را در مبارزه با داعش از سوی دولت آمریکا اعلام می‌کند و به این ترتیب به مشروعیت سیاسی و پوشش بین‌المللی قسد در به‌کارگیری سلاح در مقابل دولت سوریه پایان می‌دهد و سپس به دولت سوریه برای مبارزه با تروریسم بین‌المللی مشروعیت می‌دهد.

شایان ذکر است که در 19 ژانویه عشایر عرب که از موضع آمریکا مطلع می‌شوند، در دو استان دیرالزور و الرقه با انشعاب از قسد و بیرون‌راندن نیروهای کُرد با خارج‌کردن ده‌ها هزار مسلح عرب‌تبار، امکان پیشروی و سلطه نیروهای دولتی را در این دو استان فراهم می‌آورند.

به این ترتیب، قسد به حجم کردی خود که متشکل از گروه‌هایی نظیر حزب کارگران کردستان سوریه، واحدهای حمایت مردمی و نیز اتحاد دموکراتیک کردستان سوریه است، بازمی‌گردد. از سوی دیگر، دولت سوریه با تسلط بر چاه‌های نفتی الهول، العمر، کونیکو و التنک به دستاورد بزرگی در حوزه نفت و انرژی رسید و چاه‌های نفتی را که حدود 11 سال در اختیار قسد بوده و از طریق آن و با درآمدهای نفتی بیش از یک‌چهارم سرزمین سوریه را اداره می‌کرد‌، دوباره به دست می‌آورد.

نفت سوریه که یا در داخل سوریه یا توسط حزب دموکرات کردستان عراق فروخته می‌شد و سهمی از آن به آمریکایی‌ها هم می‌رسید، اکنون دیگر در اختیار قسد قرار ندارد. همچنین بخش بزرگی از مرزهای سوریه و عراق نیز اینک به دست نیروهای دولتی افتاده و خطوط ارتباطی قسد با کردهای عراق که از طریق دشت سنجار و با حمایت کارگران کردستان ترکیه صورت می‌گرفت، تقریبا از دست قسد خارج شده است.

با کاهش حمایت آمریکا از قسد، اکنون این جریان بر سر دوراهی بزرگی قرار گرفته است؛ یا باید بر اساس توافق 10 مارس و الحاقیه 20 ژانویه کاملا و به‌صورت انفرادی در ارتش سوریه ادغام شود یا آنکه دور جدیدی از درگیری‌ها را که با ریسک بسیار بالایی روبه‌رو است، آغاز کند که البته با توجه به عدم حمایت آمریکا و تضعیف منابع مالی و انسانی آن، احتمال شکست و عقب‌نشینی‌های آن بیشتر و بالاتر خواهد بود.

اگر الگوی ادغام و توافق با دولت سوریه به نتیجه برسد، این امکان وجود دارد که همین الگو در دیگر مناطق سوریه نظیر سویدا، مناطق دروزی‌نشین و علوی‌نشین نیز اجرا شود. تردیدی نیست که موضع آمریکا در عدم حمایت از قسد، باعث تضعیف روحیه جنگجویان قسد و عقب‌نشینی‌های پی‌درپی آنان شد. آنها که در مبارزات قبلی خود علیه داعش با حمایت وسیع آمریکا روبه‌رو بودند، اینک حمایت بین‌المللی خود را تا حدود زیادی از دست داده‌اند. البته دولت فرانسه تلاش‌هایی برای حفظ آنان داشته که تاکنون به نتیجه‌ای نرسیده است. از‌جمله پیامدهای مهم تضعیف قسد، افزایش نفوذ هرچه بیشتر ترکیه در سوریه و نیز حل مشکلات ترکیه در مرزهای کردنشین است. به نظر می‌رسد بخش بزرگی از پیشروی دولت سوریه مرهون دستگاه‌های اطلاعاتی و امنیتی ترکیه و نیز هماهنگی رئیس‌جمهور این کشور با ترامپ است.

ناگفته پیداست تحکیم پایه‌های دولت در سوریه با پیشینه اسلام‌گرایی سنی با حمایت آمریکا، کشورهای عربی، اروپا و ترکیه، دولت شیعی عراق را نگران می‌کند. عراق در حال حاضر به شیوه‌ای فدرال اداره می‌شود و دولت عراق با گرایش شیعی و حمایت جمهوری اسلامی می‌تواند ایستگاه بعدی زیاده‌خواهی‌های آمریکا، ترکیه و دولت سوریه باشد.

انتقال چند هزار زندانی داعشی به عراق توسط آمریکا توجیهی جز انتقال ناامنی به عراق نمی‌تواند داشته باشد. اگرچه هیئت آزادی شام که احمد الشرع رهبر آن است، از یک گفتمان سلفی جهادی تدریجا به سوی یک گفتمان جهادی محلی گام برمی‌دارد و تلاش دارد با انعطاف‌پذیری به یک گفتمان ملی سوری تبدیل شود. اما این امکان منتفی نیست که این تغییرات احتمالا ناشی از فشار خارجی باشد؛ زیرا در صورت تندروی ممکن است این جریان به سرنوشت القاعده یا داعش مبتلا شود. اندیشه جهادی و به‌ویژه ضدیت علیه شیعیان عراق هنوز در بدنه این جریان وجود دارد و بیم آن می‌رود که ابوبکر بغدادی دیگری در این میان متولد شود.

شایان ذکر است، «ائتلاف چارچوب هماهنگی» در عراق با کاندیداکردن نوری المالکی نگران این‌گونه چالش‌هاست؛ زیرا نخست‌وزیر عراق باید در مقابله با چنین تهدیدهایی از قدرت و پشتیبانی خوبی در میان سازمان‌های شیعی نظیر حشدالشعبی برخوردار باشد تا بتواند در صورت وجود چنین تهدیداتی، انسجام را در عراق حفظ کند.

به نظر می‌رسد جمهوری اسلامی ایران نیز نگران سرایت این جریان سلفی به مناطق سنی‌نشین عراق و ایجاد ناامنی در عراق باشد؛ زیرا نیروهای مقاومت شیعی در عراق همچنان در معرض تهدید هستند. سفر اخیر تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا، در 22 فوریه جاری به عراق که ناظران آن را مرتبط با نامزدی نوری المالکی برای نخست‌وزیری عراق می‌دانند، در همین راستا ارزیابی می‌شود. به گزارش تلویزیون العربی، گویا این سفر بخشی از میانجیگری محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر فعلی دولت پیشبرد امور در عراق است که برای نزدیک‌کردن دیدگاه‌ها انجام می‌شود. البته تلاش آمریکا بر آن است که عراقی‌ها را متقاعد کند ‌نوری المالکی گزینه مطلوبی برای آمریکایی‌ها نیست و در صورت نخست‌وزیرشدن او، عراق باید خود را برای بسیاری از پیامدها و تحریم‌ها آماده کند. باراک تلاش دارد رهبران چارچوب هماهنگی را برای گزینه دیگری متقاعد کند و در این میان احتمالا از هیچ تهدید و ترغیبی فروگذار نخواهد کرد. به نظر می‌رسد انسداد سیاسی بر سر انتخاب رئیس‌جمهور عراق میان دو حزب عمده کردستان عراق، اتحادیه میهنی کردستان عراق و حزب دموکرات کردستان عراق نیز بی‌مناسبت با فشارها نباشد. اگرچه السودانی در آن سطح نیز تلاش دارد دیدگاه کردها برای اجماع بر سر شخص واحد را به هم نزدیک کند، اما گمان می‌رود آن نیز به نوع رفتار آمریکایی‌ها وابسته باشد.

در مجموع با توجه به حضور پررنگ نظامی آمریکا در منطقه، شرایط برای عراق نیز موقعیت‌های دشواری را ایجاد کرده است.

این را که آیا عراق می‌تواند فشارهای آمریکا را برای گزینه‌های ریاست‌جمهوری و نخست‌وزیری کم‌رنگ کند، آینده نزدیک نشان خواهد داد.

* رئیس مرکز پژوهش‌های علمی 

و مطالعات استراتژیک خاورمیانه

آخرین مقالات منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.