چالشها و عوامل تهدید امنیت غذایی در جهان
سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (FAO) هرساله گزارشی از آخرین وضعیت امنیت غذایی جهان منتشر میکند تا ضمن ترسیم تصویری روشن از شرایط موجود، مهمترین چالشها، تهدیدها و توصیههای سیاستی را در اختیار کشورهای عضو قرار دهد.
سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (FAO) هرساله گزارشی از آخرین وضعیت امنیت غذایی جهان منتشر میکند تا ضمن ترسیم تصویری روشن از شرایط موجود، مهمترین چالشها، تهدیدها و توصیههای سیاستی را در اختیار کشورهای عضو قرار دهد. این گزارشها درواقع آینهای از وضعیت امنیت غذایی جهان هستند که فاصله میان شرایط موجود و اهداف توسعه پایدار، بهویژه هدف «ریشهکنی گرسنگی تا سال ۲۰۳۰» را نشان میدهند و فرصتها و الزامات پیشروی کشورها را تبیین میکنند. شورای ۱۸۱ فائو که در خرداد ۱۴۰۵ (ژوئن ۲۰۲۶) در شهر رم برگزار شد، گزارشی جامع با عنوان «چالشها و عوامل محرک امنیت غذایی جهانی» ارائه کرد. تصویری که این گزارش از وضعیت جهان ترسیم میکند، حاکی از آن است که جامعه جهانی همچنان فاصله درخور توجهی با دستیابی به امنیت غذایی پایدار دارد. گزارش حاضر ضمن بررسی وضعیت موجود، به ریشهیابی بحرانهای غذایی، تحلیل عوامل تهدیدکننده و ارائه راهکارهای سیاستی پرداخته است. از نکات شایان توجه این گزارش، بررسی آثار بحران خاورمیانه و خلیج فارس و پیامدهای ناشی از تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران بر بازارهای جهانی غذا، انرژی و نهادههای کشاورزی است که آگاهی از آن برای سیاستگذاران و صاحبنظران اهمیت ویژهای دارد.
وضعیت کنونی امنیت غذایی جهان
براساس ارزیابی فائو، اگرچه پس از شوک ناشی از همهگیری کووید۱۹ روند گرسنگی جهانی تا حدودی بهبود یافته است، اما همچنان حدود ۶۷۳ میلیون نفر در جهان از گرسنگی مزمن رنج میبرند. همچنین نزدیک به ۲٫۳ میلیارد نفر با درجاتی از ناامنی غذایی متوسط یا شدید مواجهاند. قاره آفریقا همچنان بحرانیترین منطقه جهان از منظر امنیت غذایی محسوب میشود و بیش از ۲۰ درصد جمعیت آن با گرسنگی مزمن روبهرو هستند. از سوی دیگر، حدود ۲٫۶ میلیارد نفر در جهان توانایی تأمین یک رژیم غذایی سالم و مغذی را ندارند. این وضعیت بهویژه در کشورهای کمدرآمد و در حال توسعه نگرانکننده است و نشان میدهد که مشکل امنیت غذایی صرفا به کمبود تولید محدود نمیشود، بلکه دسترسی اقتصادی به غذا نیز به یکی از چالشهای اصلی تبدیل شده است.
گسترش بحرانهای غذایی حاد
گزارش شورای ۱۸۱ فائو نشان میدهد که در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۶۶ میلیون نفر در ۴۷ کشور و منطقه جهان با ناامنی غذایی حاد مواجه بودهاند و نیاز فوری به کمکهای بشردوستانه داشتهاند. برای نخستین بار از زمان آغاز نظامهای بینالمللی پایش قحطی، وقوع قحطی در بخشهایی از غزه و سودان بهطور رسمی تأیید شده است. همچنین بیش از ۳۵ میلیون کودک در کشورهای بحرانزده دچار سوءتغذیه حاد شدهاند که زنگ خطری جدی برای آینده توسعه انسانی در این کشورها به شمار میرود.
عوامل اصلی تهدیدکننده امنیت غذایی
فائو چهار عامل اصلی را بهعنوان محرکهای بنیادین ناامنی غذایی جهانی معرفی میکند:
۱- درگیریها و جنگها که امروزه مهمترین عامل بروز بحرانهای غذایی حاد محسوب میشوند. جنگها با تخریب زیرساختهای تولید، اختلال در تجارت، جابهجایی جمعیت و محدودسازی کمکهای انسانی، دسترسی مردم به غذا را بهشدت کاهش میدهند. تحولات دهه گذشته نشان میدهد نقش منازعات و جنگها به مهمترین عامل اختلال در سیستم غذا و امنیت غذایی در جهان تبدیل شده و این در شرایطی است که دیگر عوامل زیر نیز روند تصاعدی گرفته است.
۲- تغییرات اقلیمی و رخدادهای شدید آبوهوایی مانند خشکسالی، سیلاب و توفانها که هرساله بخش مهمی از تولید کشاورزی جهان را تحت تأثیر قرار دادهاند و روند آن نیز افزایشی است.
۳- شوکهای اقتصادی، تورم، کاهش ارزش پول ملی و بدهیهای فزاینده دولتها که قدرت خرید خانوارها را کاهش داده و توان سرمایهگذاری دولتها در بخش کشاورزی را محدود میکند.
۴- افزایش قیمت مواد غذایی و نهادههای تولید که مستقیما بر هزینه تولید و مصرف غذا اثر میگذارد.
ویژگی نگرانکننده وضعیت کنونی آن است که این عوامل بهصورت همزمان و در تعامل با یکدیگر عمل میکنند و اثرات افزایشی و متقابل آنها شدت بحران را تصاعدی افزایش میدهد؛ پدیدهای که فائو از آن با عنوان «بحرانهای همپوشان» یاد میکند.
پیامدهای جنگ اوکراین
گزارش فائو تأکید میکند که جنگ اوکراین همچنان یکی از عوامل مؤثر بر امنیت غذایی جهان است. روسیه و اوکراین از تولیدکنندگان اصلی غلات، روغنهای نباتی و کودهای شیمیایی در جهان هستند.
آغاز جنگ موجب اختلال گسترده در صادرات این محصولات، افزایش هزینههای حملونقل و جهش بیسابقه قیمت مواد غذایی در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ شد. اگرچه بازارهای جهانی تا حدی با شرایط جدید سازگار شدهاند، اما این جنگ نشان داد تمرکز تولید و صادرات مواد غذایی در تعداد محدودی از کشورها میتواند آسیبپذیری نظام غذایی جهانی را افزایش دهد.
بحران خاورمیانه و تأثیر آن بر امنیت غذایی جهان
یکی از مهمترین بخشهای گزارش به پیامدهای بحران خاورمیانه و خلیج فارس اختصاص یافته است. فائو هشدار میدهد تشدید درگیریها در منطقه (جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران) و تهدید مسیرهای راهبردی انتقال انرژی، بهویژه تنگه هرمز، میتواند آثار مخرب بلندمدت و گستردهای بر امنیت غذایی جهان داشته باشد. بخش قابل توجهی از تجارت جهانی نفت، گاز طبیعی، آمونیاک، گوگرد و کودهای شیمیایی از طریق این گذرگاه راهبردی انجام میشود. هرگونه اختلال در این مسیر، به افزایش قیمت انرژی و نهادههای کشاورزی منجر خواهد شد. از آنجا که تولید کودهای شیمیایی بهشدت وابسته به گاز طبیعی است، افزایش قیمت انرژی مستقیما هزینه تولید محصولات کشاورزی را افزایش میدهد. فائو پیشبینی میکند تداوم این وضعیت میتواند موجب کاهش مصرف کود، افت عملکرد مزارع، کاهش تولید جهانی محصولات کشاورزی و در نهایت افزایش قیمت مواد غذایی در سالهای آینده شود. کشورهای واردکننده غذا و انرژی، بهویژه در آفریقا، خاورمیانه و برخی کشورهای آسیایی، بیشترین آسیب را از این روند خواهند دید.
توصیههای سیاستی فائو
برای مقابله با این چالشها، فائو مجموعهای از توصیههای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت ارائه کرده است.
۱- در کوتاهمدت، حفظ جریان تجارت جهانی غذا و نهادههای کشاورزی، جلوگیری از اعمال محدودیتهای صادراتی، تقویت کمکهای بشردوستانه و حمایت هدفمند از گروههای آسیبپذیر در اولویت قرار دارد.
۲- در میانمدت، توسعه نظامهای تأمین مالی کشاورزان، حمایت از واردات کالاهای اساسی و نهادههای تولید، بهبود دسترسی کشاورزان به اعتبارات و گسترش سامانههای اطلاعاتی و ثبت کشاورزان مورد تأکید قرار گرفته است.
۳- در بلندمدت نیز سرمایهگذاری در زیرساختهای حملونقل، انبارداری و ذخایر راهبردی، توسعه انرژیهای پاک در بخش کشاورزی، افزایش بهرهوری مصرف کود و آب و تقویت سامانههای هشدارسریع و مدیریت ریسک از مهمترین راهبردهای پیشنهادی محسوب میشوند. آخرین گزارش شورای فائو تصویری هشداردهنده از آینده امنیت غذایی جهان ارائه میکند. اگرچه کل تولید جهانی غذا همچنان توان پاسخگویی به نیازهای بشری را دارد، اما تداوم جنگها، تشدید تنشهای ژئوپلیتیکی، تغییرات اقلیمی، بحران انرژی و اختلال در زنجیرههای تأمین، دسترسی عادلانه و پایدار به غذا را با تهدیدهای جدی مواجه کرده است. هرچند در این گزارش اشارهای به تحریمها و اثرات مخرب آن نشده اما پیام اصلی این گزارش آن است که امنیت غذایی دیگر صرفا یک مسئله کشاورزی نیست، بلکه به موضوعی راهبردی در حوزه امنیت ملی، سیاست خارجی، انرژی، تجارت و توسعه پایدار تبدیل شده است. از این رو کشورها ناگزیرند با رویکردی جامع و جهانشمول به مقوله امنیت غذایی بنگرند و از نگرشهای جزیرهای و کوتاهمدت اجتناب کنند.
* عضو شورای تخصصی کمیته جهانی امنیت غذایی HLPE/FSN
