فردوسِ کویر

حمیدرضا محمدی: این‌بار خیلی نمی‌خواهیم از تهران دور شویم. مقصد و مقصودمان، بخش ییلاقی استان قم است؛ روستاهای «کَهَک». این بخش که البته شامل محدوده شهرستان قم نمی‌شود، در 30 کیلومتری مرکز استان قرار دارد. اما آنچه آن را شاخص کرده، آب و هوای خوشش است. روستاهایی عموما ییلاقی که می‌تواند خنکای خوبی را در آغاز فصل گرما، تقدیم‌تان کند. کهک که از حدود 80 سال پیش به این سو، به شکل بخش اداره می‌شود، یکی از مهم‌ترین خانه‌های ایران را میزبانی می‌کند؛ خانه ملاصدرای شیرازی (حکیم‌باشی). این خانه در منتهی‌الیه غرب کهک در محله چال حمام واقع شده و نزدیک به سه دهه است که مرمت شده است. در همین محله البته مسجد جامع و آب‌انبار کهک هم وجود دارد که هر دو از آن دوره صفویان هستند. بخش کهك شامل روستاهای دستگرد، امامزاده اسماعیل، میم، وشنوه، تیره، خاوه، فردو، ویریج، صرم، خورآباد، ونارج، سیرو، شاهزاده ابراهیم، قبادزن، ابرجس، ورجان، بیدهند و کرمجگان می‌شود که برخی از آنها چون صرم، تپه‌ای باستانی و سیرو، قلعه‌ای از زمان ساسانیان دارند. اگرچه روستاهای این بخش، مرزی میان قم و کاشان است، اما در تقسیمات سیاسی در زمره استان قم محسوب می‌شوند. اگرچه باقی روستاها هم به یقین، جذابیت‌هایی دارند اما ما بنا داریم دو روستای مهم این مجموعه؛ «وشنوه» و «فردو» را برایتان معرفی کنیم.
«فردو»
می‌گویند که نام «فُردو» از فردوس آمده به معنای بهشت که در گذر ایام، به شکل کنونی درآمده است. دلیلش را هم واقع‌شدن این روستا در منطقه معتدلِ کوهستانی به ارتفاع 2070 متر از سطح دریا دانسته‌اند که به‌ویژه در فصول بهار و تابستان و البته اوایل پاییز، هوایی دلپذیر و دلچسب دارد و هر از راه کویررسیده‌ای را تاب و توانی دوباره برای طی مسیر می‌دهد. فردو که در محدوده جنوب شرقی منطقه کهک واقع است، از جنوب غربی به کوه چال، از جنوب شرقی به کوه عبدالوهاب و از شرق به کوه سلطان سعید شاه محدود می‌شود.
فردو که در دهستان فردو واقع در بخش کهک (نوفل لوشاتو) شهرستان قم واقع شده و بر مبنای سرشماری سال 1390، 667 نفر هم جمعیت دارد، برای گردشگران کم جاذبه ندارد. هم غاری در حوالی‌اش قرار گرفته است و هم آبشاری. غار فردو که به نام غار «سالمستان» هم شناخته می‌شود، در هشت کیلومتریِ شمال روستا واقع شده اما برای صعود، به دلیل آنکه از نوع رسوبیِ آهکی است، لازم است تجهیزات غارنوردی همراه داشته باشید؛ زیرا ورودی آن، کمتر از یک متر است و قندیل‌های متعدد آهکی و بلوری دارد. اما آبشار فصلی فردو که عمر و حجم آبدهی‌اش به بارش سالانه بستگی دارد، جایی در ارتفاعات این روستا واقع است و به سبب قرارگرفتن میان فردو و خاوه، گاهی از آن به آبشار خاوه هم نام برده می‌شود. هرچند اگر می‌خواهید که این آبشار و خنکایش، صورتتان را نوازش دهد، زودتر عزم سفر کنید که معمولا آبشارها در پاییز و زمستان، به کمترین میزان آبدهی خود می‌رسند. از دیگر جاذبه‌های طبیعی این نگین کویر، می‌توان به چشمه‌های آن اشاره کرد که در کنار مزارع و مراتع فردو، تا شعاع 10 کیلومتری اکناف روستا را به خود اختصاص داده‌اند.
جالب است بدانید که فردو در بخشی از منطقه حفاظت‌شده «پلنگ‌دره» واقع شده است. این منطقه، که در 50 کیلومتری جنوب غرب قم و ناحیه شرقی رودخانه قمرود واقع است، چیزی در حدود 31 هزار و 735 هکتار وسعت دارد و از اراضی کوهستانی و ییلاقی استان قم به حساب می‌آید. این منطقه حفاظت‌شده که نیمی از پرندگان استان قم را در خود گنجانده، به لحاظ جاده‌های دسترسی، تا جای مشخصی از آن، محلی مناسب برای تفرج و طبیعت‌گردی است و بخشی از این مسیر، از کنار قمرود عبور می‌کند. از میان 21 گونه پستاندار، 52 گونه پرنده، 13 گونه خزنده و 2 گونه دوزیست این منطقه، باید قوچ و میش وحشی (از نژاد اصفهانی)، کل و بز، گربه پالاس، گرگ، روباه معمولی، سمور، سنجاب درختی، پایکا، گراز، خارپشت، خفاش بال‌بلند، کفتار، جرد ایرانی و هامستر دم‌دراز(کوچک‌ترین جونده ایران)، مار افعی شاخدار، سوسمار، بزمچه بیابانی، لاک‌پشت و آگامای الیویه، عقاب طلایی، سارگپه، دلیجه، قرقی، کبک، تیهو و کبوتر جنگل، بلدرچین، کبک، سبزه‌قبا، هدهد، جغد، پرستو و چکاوک سر دم سیاه را متذکر شد. هرچند شاید دیگر نتوان پلنگ را بسان آهو (که تا دهه 1350، زیستگاهی امن برای او بود) و این منطقه نام خود را از وجود او وام گرفته است، یافت. چشمه آهو، شمشک، شانیه، پیرسلطان و پلنگ‌دره از جمله 23 چشمه‌های فصلی و دائمی این منطقه هستند که آنجا را تلطیف کرده‌اند.
«وشنوه»
«وِشنوه» روستایی است در دهستان فردو از توابع بخش کهک. اقلیمش کوهستانی است و بی‌جهت هم نیست که از شمال به کوه «قلعه‌دژ» و از شمال غربی به کوه بخاره محدود می‌شود. قلعه‌دژ، کوهستانی است با ارتفاع حداکثریِ 1980 متر که با جهت شمال شرقی-جنوب غربی‌اش، بر این روستا و نواحی اطراف، سایه انداخته است. البته تصور نکنید که وشنوه، روستای کم‌ارتفاعی است؛ بلکه بلندای این روستا، دو هزارمتر از سطح دریا است. به همین سبب هم هست که اواخر بهار تا اوایل پاییز، مأمن و حتی مسکنی برای آنانی می‌شود که در منطقه قم، به دنبال هوای خنک هستند.
یکی از بزرگ‌ترین مناطق کوهستانی قم که پس از قله‌های برف انبار و پلنگابی به‌ عنوان سومین قله مرتفع استان شناخته می‌شود، «الوند»، با ارتفاعی بالغ بر 3100 متر است که البته به الوندِ وشنوه هم شهره است و با واقع‌شدن در جنوبی‌ترین نقطه استان قم -ارتفاعات روستای وشنوه-، خود را به شمال استان مرکزی چسبانده است و در فصول سرد، سرمای خود را هم، هدیه اهالی وشنوه می‌کند. اخیرا (27 مرداد سال جاری) هم گروهی از هیئت کوهنوردی استان قم، موفق به صعود دو جبهه‌ای به الوند شدند. چراکه به سبب ناشناخته‌بودن، تاکنون تنها صعود از جبهه شرقی ممکن بود که در این صعود، مسیر صعود از یال غربی هم مهیا شد.
آب گوارا، هوای پاکیزه و خنک، و محیط سرسبز و کوهستانی، عواملی هستند که دست به دست هم دادند تا وشنوه را از جمله مناطق ییلاقی اطراف قم بدانند. بی‌جهت هم نبوده که در فصل تابستان برخی علمای قم همچون مؤسس حوزه علمیه قم آیت‌الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری به آنجا سفر می‌کردند. مرحوم آیت‌الله العظمی بروجردی در دوره مرجعیت مطلقه‌ خود، یازده تابستان را با اصحاب و خواصِ شاگردان در آنجا گذراند.

حمیدرضا محمدی: این‌بار خیلی نمی‌خواهیم از تهران دور شویم. مقصد و مقصودمان، بخش ییلاقی استان قم است؛ روستاهای «کَهَک». این بخش که البته شامل محدوده شهرستان قم نمی‌شود، در 30 کیلومتری مرکز استان قرار دارد. اما آنچه آن را شاخص کرده، آب و هوای خوشش است. روستاهایی عموما ییلاقی که می‌تواند خنکای خوبی را در آغاز فصل گرما، تقدیم‌تان کند. کهک که از حدود 80 سال پیش به این سو، به شکل بخش اداره می‌شود، یکی از مهم‌ترین خانه‌های ایران را میزبانی می‌کند؛ خانه ملاصدرای شیرازی (حکیم‌باشی). این خانه در منتهی‌الیه غرب کهک در محله چال حمام واقع شده و نزدیک به سه دهه است که مرمت شده است. در همین محله البته مسجد جامع و آب‌انبار کهک هم وجود دارد که هر دو از آن دوره صفویان هستند. بخش کهك شامل روستاهای دستگرد، امامزاده اسماعیل، میم، وشنوه، تیره، خاوه، فردو، ویریج، صرم، خورآباد، ونارج، سیرو، شاهزاده ابراهیم، قبادزن، ابرجس، ورجان، بیدهند و کرمجگان می‌شود که برخی از آنها چون صرم، تپه‌ای باستانی و سیرو، قلعه‌ای از زمان ساسانیان دارند. اگرچه روستاهای این بخش، مرزی میان قم و کاشان است، اما در تقسیمات سیاسی در زمره استان قم محسوب می‌شوند. اگرچه باقی روستاها هم به یقین، جذابیت‌هایی دارند اما ما بنا داریم دو روستای مهم این مجموعه؛ «وشنوه» و «فردو» را برایتان معرفی کنیم.
«فردو»
می‌گویند که نام «فُردو» از فردوس آمده به معنای بهشت که در گذر ایام، به شکل کنونی درآمده است. دلیلش را هم واقع‌شدن این روستا در منطقه معتدلِ کوهستانی به ارتفاع 2070 متر از سطح دریا دانسته‌اند که به‌ویژه در فصول بهار و تابستان و البته اوایل پاییز، هوایی دلپذیر و دلچسب دارد و هر از راه کویررسیده‌ای را تاب و توانی دوباره برای طی مسیر می‌دهد. فردو که در محدوده جنوب شرقی منطقه کهک واقع است، از جنوب غربی به کوه چال، از جنوب شرقی به کوه عبدالوهاب و از شرق به کوه سلطان سعید شاه محدود می‌شود.
فردو که در دهستان فردو واقع در بخش کهک (نوفل لوشاتو) شهرستان قم واقع شده و بر مبنای سرشماری سال 1390، 667 نفر هم جمعیت دارد، برای گردشگران کم جاذبه ندارد. هم غاری در حوالی‌اش قرار گرفته است و هم آبشاری. غار فردو که به نام غار «سالمستان» هم شناخته می‌شود، در هشت کیلومتریِ شمال روستا واقع شده اما برای صعود، به دلیل آنکه از نوع رسوبیِ آهکی است، لازم است تجهیزات غارنوردی همراه داشته باشید؛ زیرا ورودی آن، کمتر از یک متر است و قندیل‌های متعدد آهکی و بلوری دارد. اما آبشار فصلی فردو که عمر و حجم آبدهی‌اش به بارش سالانه بستگی دارد، جایی در ارتفاعات این روستا واقع است و به سبب قرارگرفتن میان فردو و خاوه، گاهی از آن به آبشار خاوه هم نام برده می‌شود. هرچند اگر می‌خواهید که این آبشار و خنکایش، صورتتان را نوازش دهد، زودتر عزم سفر کنید که معمولا آبشارها در پاییز و زمستان، به کمترین میزان آبدهی خود می‌رسند. از دیگر جاذبه‌های طبیعی این نگین کویر، می‌توان به چشمه‌های آن اشاره کرد که در کنار مزارع و مراتع فردو، تا شعاع 10 کیلومتری اکناف روستا را به خود اختصاص داده‌اند.
جالب است بدانید که فردو در بخشی از منطقه حفاظت‌شده «پلنگ‌دره» واقع شده است. این منطقه، که در 50 کیلومتری جنوب غرب قم و ناحیه شرقی رودخانه قمرود واقع است، چیزی در حدود 31 هزار و 735 هکتار وسعت دارد و از اراضی کوهستانی و ییلاقی استان قم به حساب می‌آید. این منطقه حفاظت‌شده که نیمی از پرندگان استان قم را در خود گنجانده، به لحاظ جاده‌های دسترسی، تا جای مشخصی از آن، محلی مناسب برای تفرج و طبیعت‌گردی است و بخشی از این مسیر، از کنار قمرود عبور می‌کند. از میان 21 گونه پستاندار، 52 گونه پرنده، 13 گونه خزنده و 2 گونه دوزیست این منطقه، باید قوچ و میش وحشی (از نژاد اصفهانی)، کل و بز، گربه پالاس، گرگ، روباه معمولی، سمور، سنجاب درختی، پایکا، گراز، خارپشت، خفاش بال‌بلند، کفتار، جرد ایرانی و هامستر دم‌دراز(کوچک‌ترین جونده ایران)، مار افعی شاخدار، سوسمار، بزمچه بیابانی، لاک‌پشت و آگامای الیویه، عقاب طلایی، سارگپه، دلیجه، قرقی، کبک، تیهو و کبوتر جنگل، بلدرچین، کبک، سبزه‌قبا، هدهد، جغد، پرستو و چکاوک سر دم سیاه را متذکر شد. هرچند شاید دیگر نتوان پلنگ را بسان آهو (که تا دهه 1350، زیستگاهی امن برای او بود) و این منطقه نام خود را از وجود او وام گرفته است، یافت. چشمه آهو، شمشک، شانیه، پیرسلطان و پلنگ‌دره از جمله 23 چشمه‌های فصلی و دائمی این منطقه هستند که آنجا را تلطیف کرده‌اند.
«وشنوه»
«وِشنوه» روستایی است در دهستان فردو از توابع بخش کهک. اقلیمش کوهستانی است و بی‌جهت هم نیست که از شمال به کوه «قلعه‌دژ» و از شمال غربی به کوه بخاره محدود می‌شود. قلعه‌دژ، کوهستانی است با ارتفاع حداکثریِ 1980 متر که با جهت شمال شرقی-جنوب غربی‌اش، بر این روستا و نواحی اطراف، سایه انداخته است. البته تصور نکنید که وشنوه، روستای کم‌ارتفاعی است؛ بلکه بلندای این روستا، دو هزارمتر از سطح دریا است. به همین سبب هم هست که اواخر بهار تا اوایل پاییز، مأمن و حتی مسکنی برای آنانی می‌شود که در منطقه قم، به دنبال هوای خنک هستند.
یکی از بزرگ‌ترین مناطق کوهستانی قم که پس از قله‌های برف انبار و پلنگابی به‌ عنوان سومین قله مرتفع استان شناخته می‌شود، «الوند»، با ارتفاعی بالغ بر 3100 متر است که البته به الوندِ وشنوه هم شهره است و با واقع‌شدن در جنوبی‌ترین نقطه استان قم -ارتفاعات روستای وشنوه-، خود را به شمال استان مرکزی چسبانده است و در فصول سرد، سرمای خود را هم، هدیه اهالی وشنوه می‌کند. اخیرا (27 مرداد سال جاری) هم گروهی از هیئت کوهنوردی استان قم، موفق به صعود دو جبهه‌ای به الوند شدند. چراکه به سبب ناشناخته‌بودن، تاکنون تنها صعود از جبهه شرقی ممکن بود که در این صعود، مسیر صعود از یال غربی هم مهیا شد.
آب گوارا، هوای پاکیزه و خنک، و محیط سرسبز و کوهستانی، عواملی هستند که دست به دست هم دادند تا وشنوه را از جمله مناطق ییلاقی اطراف قم بدانند. بی‌جهت هم نبوده که در فصل تابستان برخی علمای قم همچون مؤسس حوزه علمیه قم آیت‌الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری به آنجا سفر می‌کردند. مرحوم آیت‌الله العظمی بروجردی در دوره مرجعیت مطلقه‌ خود، یازده تابستان را با اصحاب و خواصِ شاگردان در آنجا گذراند.