ریشههای تاریخی در صنعت هتلداری ایران
میترا اسدنیا.روزنامه نگار
ساخت و احداث کاروانسراها و اقامتگاههای بینراهی در جادههای ایران، به دوران هخامنشی بازمیگردد که طبق گزارش مورخان یونانی، همانند هرودت، در هر پرسنگ یا فرسخ (در تلفظ اعراب) منازل و میهمانخانههای خوبی برپا کرده بودند. طبق گفته همین مورخان در هر 500 کیلومتر 20 کاروانسرا در جادههای ایران وجود داشته که اهمیت بسیاری در حمایت از بازرگانی و رونق تجارت در جادههایی مانند جاده ابریشم داشته است. ساخت کاروانسراها در دوران ساسانیان اهمیت بسیاری داشته و امروزه دیر گچین در امتداد جاده ابریشم از آثار این دوره است. در آغاز بهقدرترسیدن اعراب، کشور رونق بازرگانی خود را از دست داد و راهسازی و ساختمانهای وابسته به آن به دست فراموشی سپرده شد تا اینکه در زمان امرای محلی آلبویه و سامانیان و سلجوقیان راههای جدیدی پدید آمد و برای آسایش کاروانیان، کاروانسراهایی ساخته شد. یکی از مهمترین آنها «رباط چاهه» یا «رباط ماهی» خوانده میشود. رباط ماهی در ۶۶ کیلومتری شرق شهر مشهد واقع شده است و به صورت چهار ایوانی بنا شده و از مهمترین یادگارهای دوره غزنوی است. ازجمله زیباترین کاروانسراهای این دوره، رباط شرف در جاده مشهد سرخس با
پلان چهار ایوانی و تزئینات بسیار زیبای آجرکاری و کاشیکاری و رباطکریم با پلان چهار ایوانی در جاده شهریار است. میتوان پررونقترین دوره احداث و مرمت کاروانسراها را دوره صفویه دانست. شاه طهماسب صفوی در قزوین کاروانسرایی به نام کاروانسرای شاهی بنا کرد که 250 اتاق داشته و محل پذیرایی میهمانهای خارجی بوده است. شاهعباس یکم، با توجه به حسن تدبیری که داشت، برای رونق بازرگانی کشور، تصمیم به بازسازی و احیای جاده ابریشم گرفت و یکی از الزامات این کار را احیای کاروانسراها میدانست. همت او در ساخت کاروانسراها به حدی بود که گفته شده است او 999 کاروانسرا در سراسر ایران ساخت و ازاینروست که امروزه بیشتر کاروانسراها نام کاروانسرای عباسی را بر خود دارد.
صنعت هتلداری مدرن
صنعت هتلداری مدرن در ایران مانند بسیاری دیگر از مؤسسات تمدنی مدرن، تابع شکلگیری و رشد این صنعت در اروپاست. هتل یک واژه فرانسوی است و بنيانگذاري هتلها در جهان مربوط به برپايي مراکزي به نام Inn است.
در سال 1794، سیتیهتل در شهر نيويورک و بعدها در 1892 ميلادي نخستین هتل با تجهيزات و تشکيلات امروزي به نام «تومانت هاس» در ماساچوست (بوستون) ساخته شد.
در ایران نیز در عهد ناصری اولین میهمانخانه به سبک امروزی در شهر قزوین برای اقامت سفرای خارجی و در مسیر تهران احداث شد که تمام وسایل و تجهیزات اقامتی را به سبک اروپایی و رایگان در اختیار میهمانان خارجی قرار میداد. این میهمانخانه علاوهبر ارائه امکاناتی مانند قلم و کاغذ و کفش و شانه و مسواک، تسهیلاتی مثل راهدارخانه و تلگرافخانه و پستخانه نیز داشت.
از کاروانسراهای بینراه که اولین مدل هتل در ایران بودند که بگذریم، گراند هتل تقریبا اولین هتل مدرن ایران است که استانداردهای اروپایی را در پذیرایی رعایت میکرد.
اولین هتل در پایتخت ایران در سال 1261 تأسیس شد که «هتل فرانسه» نام داشت و تزییناتی به سبک هلندی داشت. این هتل را یک خانواده فرانسوی اداره میکرد. در سال 1306 خورشیدی یک مهاجر روس در خیابان نادری تهران ابتدا به کار شیرینیپزی پرداخت و سپس اولین هتل را در کنار کافه نادری به همان نام تأسیس کرد. بهتدریج دیگر میهمانخانههای مدرن نیز در تهران احداث شد؛ همانند هتل فردوسی که در سال 1314 آغازبهکار کرد. این هتل به معنای دقیق کلمه خدمات هتلداری نوین را با سالنهای زیبا و رستورانهای مجلل به میهمانان عرضه میکرد. همزمان هتل دربند در شمال تهران در سال 1316 و نیز هتل یا میهمانخانه گچسر در مسیر چالوس و هتلی نیز در رامسر آغازبهکار کردند. رامسر در سال 1340 دارای هتل مجهز دیگری با 124 اتاق شد که مبنای ساخت هتلهای مجللِ امروزی محسوب میشود.
اهمیت هتلسازی در اصفهان و تغییر کاربری آثار تاریخی
در اسفند 1336 شمسی، طبق قراردادِ منعقدشده بین اوقاف استان اصفهان و متصدی موقوفه از یک طرف و مدیرعامل شرکت بیمه ایران، مقرر شد این شرکت در محل «سرای فتحیه» (آمادگاه سابق)، هتلی مجهز به سبک نوین بنا کند. در آن سالها، اصفهان از نظر داشتنِ میهمانخانه مرتب وضع مطلوبی نداشت و سرانجام طبق نظر باستانشناس فرانسوی، «آندره گدار»، قرار شد هتل موردنظر در محل سرای فتحیه ساخته شود؛ بهنحویکه هیچگونه آسیبی به مدرسه چهارباغ وارد نشود؛ اما همانند امروز، حملاتی به این اقدام صورت گرفت؛ ازجمله از سوی نویسنده کتاب تاریخچه اوقاف اصفهان، «عبدالحسین سپنتا»، که آن را خلاف قوانین عتیقهجات میدانست؛ ولی «رضا گورنگ» چند ماه بعد از مجله ارمغان پاسخ آقای سپنتا را چنین داد که کاروانسرا قبل از اقدام شرکت بیمه «به وضع بسیار اسفناکی افتاده و در اثر مرور زمان و عدممراقبت متصدیان به حال مزبلهدانی افتاده بود. به گفته وی طرز استفاده از این محل، که انبار قند و شکر بود و همهروزه تعداد زیادی کامیونهای سنگین بار خود را در حجرات آن خالی میکردند، بر سرعت تخریب میافزود. سرانجام کار ساخت هتل عباسی در سال 1345 تقریبا به پایان رسید که امروز
نیز از جاذبههای مهم معماری و هنر اصفهان است». در سالهای میانی دوره پهلوی دوم، برخی شرکتهای زنجیرهای هتلداری همانند «هیلتون» و «کنتینانتال» در ایران دست به فعالیتهای گستردهای زدند. بیشتر این هتلها پس از انقلاب به عنوان هتلهای متعلق به دولت، مهمترین خدمات هتلداری استاندارد ایران را عهدهدار بودهاند. امروزه بخش خصوصی در صنعت هتلداری ایران بسیار فعال است که هتل اسپیناس از جدیدترین نمونههای فعال در کشور محسوب میشود.
ساخت و احداث کاروانسراها و اقامتگاههای بینراهی در جادههای ایران، به دوران هخامنشی بازمیگردد که طبق گزارش مورخان یونانی، همانند هرودت، در هر پرسنگ یا فرسخ (در تلفظ اعراب) منازل و میهمانخانههای خوبی برپا کرده بودند. طبق گفته همین مورخان در هر 500 کیلومتر 20 کاروانسرا در جادههای ایران وجود داشته که اهمیت بسیاری در حمایت از بازرگانی و رونق تجارت در جادههایی مانند جاده ابریشم داشته است. ساخت کاروانسراها در دوران ساسانیان اهمیت بسیاری داشته و امروزه دیر گچین در امتداد جاده ابریشم از آثار این دوره است. در آغاز بهقدرترسیدن اعراب، کشور رونق بازرگانی خود را از دست داد و راهسازی و ساختمانهای وابسته به آن به دست فراموشی سپرده شد تا اینکه در زمان امرای محلی آلبویه و سامانیان و سلجوقیان راههای جدیدی پدید آمد و برای آسایش کاروانیان، کاروانسراهایی ساخته شد. یکی از مهمترین آنها «رباط چاهه» یا «رباط ماهی» خوانده میشود. رباط ماهی در ۶۶ کیلومتری شرق شهر مشهد واقع شده است و به صورت چهار ایوانی بنا شده و از مهمترین یادگارهای دوره غزنوی است. ازجمله زیباترین کاروانسراهای این دوره، رباط شرف در جاده مشهد سرخس با
پلان چهار ایوانی و تزئینات بسیار زیبای آجرکاری و کاشیکاری و رباطکریم با پلان چهار ایوانی در جاده شهریار است. میتوان پررونقترین دوره احداث و مرمت کاروانسراها را دوره صفویه دانست. شاه طهماسب صفوی در قزوین کاروانسرایی به نام کاروانسرای شاهی بنا کرد که 250 اتاق داشته و محل پذیرایی میهمانهای خارجی بوده است. شاهعباس یکم، با توجه به حسن تدبیری که داشت، برای رونق بازرگانی کشور، تصمیم به بازسازی و احیای جاده ابریشم گرفت و یکی از الزامات این کار را احیای کاروانسراها میدانست. همت او در ساخت کاروانسراها به حدی بود که گفته شده است او 999 کاروانسرا در سراسر ایران ساخت و ازاینروست که امروزه بیشتر کاروانسراها نام کاروانسرای عباسی را بر خود دارد.
صنعت هتلداری مدرن
صنعت هتلداری مدرن در ایران مانند بسیاری دیگر از مؤسسات تمدنی مدرن، تابع شکلگیری و رشد این صنعت در اروپاست. هتل یک واژه فرانسوی است و بنيانگذاري هتلها در جهان مربوط به برپايي مراکزي به نام Inn است.
در سال 1794، سیتیهتل در شهر نيويورک و بعدها در 1892 ميلادي نخستین هتل با تجهيزات و تشکيلات امروزي به نام «تومانت هاس» در ماساچوست (بوستون) ساخته شد.
در ایران نیز در عهد ناصری اولین میهمانخانه به سبک امروزی در شهر قزوین برای اقامت سفرای خارجی و در مسیر تهران احداث شد که تمام وسایل و تجهیزات اقامتی را به سبک اروپایی و رایگان در اختیار میهمانان خارجی قرار میداد. این میهمانخانه علاوهبر ارائه امکاناتی مانند قلم و کاغذ و کفش و شانه و مسواک، تسهیلاتی مثل راهدارخانه و تلگرافخانه و پستخانه نیز داشت.
از کاروانسراهای بینراه که اولین مدل هتل در ایران بودند که بگذریم، گراند هتل تقریبا اولین هتل مدرن ایران است که استانداردهای اروپایی را در پذیرایی رعایت میکرد.
اولین هتل در پایتخت ایران در سال 1261 تأسیس شد که «هتل فرانسه» نام داشت و تزییناتی به سبک هلندی داشت. این هتل را یک خانواده فرانسوی اداره میکرد. در سال 1306 خورشیدی یک مهاجر روس در خیابان نادری تهران ابتدا به کار شیرینیپزی پرداخت و سپس اولین هتل را در کنار کافه نادری به همان نام تأسیس کرد. بهتدریج دیگر میهمانخانههای مدرن نیز در تهران احداث شد؛ همانند هتل فردوسی که در سال 1314 آغازبهکار کرد. این هتل به معنای دقیق کلمه خدمات هتلداری نوین را با سالنهای زیبا و رستورانهای مجلل به میهمانان عرضه میکرد. همزمان هتل دربند در شمال تهران در سال 1316 و نیز هتل یا میهمانخانه گچسر در مسیر چالوس و هتلی نیز در رامسر آغازبهکار کردند. رامسر در سال 1340 دارای هتل مجهز دیگری با 124 اتاق شد که مبنای ساخت هتلهای مجللِ امروزی محسوب میشود.
اهمیت هتلسازی در اصفهان و تغییر کاربری آثار تاریخی
در اسفند 1336 شمسی، طبق قراردادِ منعقدشده بین اوقاف استان اصفهان و متصدی موقوفه از یک طرف و مدیرعامل شرکت بیمه ایران، مقرر شد این شرکت در محل «سرای فتحیه» (آمادگاه سابق)، هتلی مجهز به سبک نوین بنا کند. در آن سالها، اصفهان از نظر داشتنِ میهمانخانه مرتب وضع مطلوبی نداشت و سرانجام طبق نظر باستانشناس فرانسوی، «آندره گدار»، قرار شد هتل موردنظر در محل سرای فتحیه ساخته شود؛ بهنحویکه هیچگونه آسیبی به مدرسه چهارباغ وارد نشود؛ اما همانند امروز، حملاتی به این اقدام صورت گرفت؛ ازجمله از سوی نویسنده کتاب تاریخچه اوقاف اصفهان، «عبدالحسین سپنتا»، که آن را خلاف قوانین عتیقهجات میدانست؛ ولی «رضا گورنگ» چند ماه بعد از مجله ارمغان پاسخ آقای سپنتا را چنین داد که کاروانسرا قبل از اقدام شرکت بیمه «به وضع بسیار اسفناکی افتاده و در اثر مرور زمان و عدممراقبت متصدیان به حال مزبلهدانی افتاده بود. به گفته وی طرز استفاده از این محل، که انبار قند و شکر بود و همهروزه تعداد زیادی کامیونهای سنگین بار خود را در حجرات آن خالی میکردند، بر سرعت تخریب میافزود. سرانجام کار ساخت هتل عباسی در سال 1345 تقریبا به پایان رسید که امروز
نیز از جاذبههای مهم معماری و هنر اصفهان است». در سالهای میانی دوره پهلوی دوم، برخی شرکتهای زنجیرهای هتلداری همانند «هیلتون» و «کنتینانتال» در ایران دست به فعالیتهای گستردهای زدند. بیشتر این هتلها پس از انقلاب به عنوان هتلهای متعلق به دولت، مهمترین خدمات هتلداری استاندارد ایران را عهدهدار بودهاند. امروزه بخش خصوصی در صنعت هتلداری ایران بسیار فعال است که هتل اسپیناس از جدیدترین نمونههای فعال در کشور محسوب میشود.