خطای بزرگ

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

ایران با وجود آنکه مالک دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان و چهارمین تولیدکننده بزرگ گاز در دنیاست، امروز با کمبود جدی گاز مواجه شده و قادر نیست حدود یک‌سوم تقاضای داخلی خود را تأمین کند. پیامد مستقیم این کمبود، قطع یا محدودیت گاز صنایع کشور است؛ موضوعی که در شرایط کنونی، به یکی از بحران‌های اصلی حوزه انرژی تبدیل شده است. این وضعیت در حالی رقم خورده که به باور بسیاری از کارشناسان، سیاست پرهزینه گازکشی گسترده به منازل مسکونی از ابتدا تصمیمی نادرست بوده و همین اشتباه راهبردی، اکنون کشور را با چالشی بزرگ در حوزه انرژی مواجه کرده است.

‌کمبود گاز در قطب گازی جهان

ایران نه‌تنها بزرگ‌ترین میدان گازی جهان را در اختیار دارد، بلکه به‌عنوان دومین دارنده ذخایر گاز طبیعی در جهان شناخته می‌شود و در میان پنج تولیدکننده بزرگ گاز دنیا نیز قرار دارد.

بر اساس گزارش شرکت بریتیش پترولیوم، ایران در سال ۲۰۲۱ با تولید ۲۵۶.۷ میلیارد مترمکعب گاز، معادل ۶.۴ درصد کل تولید جهانی، چهارمین تولیدکننده بزرگ گاز طبیعی جهان بوده است.

در این رتبه‌بندی، ایالات متحده آمریکا با تولید ۹۳۴.۲ میلیارد مترمکعب گاز و سهم ۲۳.۱ درصدی از کل تولید جهان، در جایگاه نخست قرار دارد. پس از آن روسیه با تولید ۷۰۱.۷ میلیارد مترمکعب و سهم ۱۷.۴ درصدی رتبه دوم را به خود اختصاص داده و چین نیز با تولید ۲۰۹.۲ میلیارد مترمکعب و سهم ۵.۲ درصدی، سومین تولیدکننده بزرگ گاز جهان در سال ۲۰۲۲ محسوب می‌شود.

با این حال، بخش عمده‌ای از گاز تولیدی در ایران نه صرف افزایش تولید ناخالص داخلی و خلق ثروت، بلکه در بخش خانگی مصرف و عملا سوزانده می‌شود.

بر اساس آمار شرکت ملی گاز ایران، مصرف گاز در بخش خانگی در روزهای گرم سال حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب در روز است و در روزهای سرد سال این رقم به ۵۵۰ تا ۶۰۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسد. این در حالی است که میانگین تولید روزانه گاز کشور بین ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود. بر این اساس، در ماه‌های گرم سال بیش از یک‌سوم گاز تولیدی کشور در بخش خانگی مصرف می‌شود و در فصل سرد سال، حدود ۷۰ درصد از کل تولید گاز به مصرف خانگی اختصاص می‌یابد. کارشناسان معتقدند گازکشی گسترده منازل مسکونی در ایران تصمیمی نادرست بوده و دولت‌ها می‌توانستند به‌جای هدردادن این سرمایه عظیم، نیاز گرمایشی خانوارها را از طریق برق تأمین کنند. در همین زمینه، حسین میرافضلی، کارشناس حوزه انرژی، می‌گوید ایران طولانی‌ترین شبکه لوله‌کشی گاز خانگی در جهان را در اختیار دارد. به گفته او، در کل کره زمین حدود یک‌ونیم میلیون کیلومتر خط لوله گاز (به‌جز خطوط بین‌المللی) وجود دارد که بخش قابل توجهی از آن به صنایع و نیروگاه‌ها اختصاص دارد، اما در ایران به‌تنهایی حدود ۴۳۰ هزار کیلومتر خط لوله گاز احداث شده که گاز را به دورترین شهرها و روستاها منتقل می‌کند.

میرافضلی تأکید می‌کند که در حال حاضر حدود ۹۵ درصد منازل کشور به شبکه سراسری گاز متصل هستند؛ درحالی‌که نیاز اصلی بخش خانگی به گاز صرفا برای گرمایش است. به گفته او، دولت‌های پس از انقلاب می‌توانستند به‌جای صرف هزینه‌های هنگفت برای گازکشی منازل، گرمایش خانگی را از طریق برق تأمین کنند. این کارشناس برآورد می‌کند ایجاد چنین شبکه عظیمی از خطوط انتقال گاز، رقمی بین ۲۰ تا ۳۰ میلیارد دلار هزینه در بر داشته است؛ هزینه‌ای که از نظر اقتصادی بسیار سنگین و بحث‌برانگیز است. آمارهای بین‌المللی نیز نشان می‌دهد ایران همچنان در زمره کشورهایی است که بزرگ‌ترین پروژه‌های توسعه خطوط لوله گاز را اجرا می‌کند.

بر اساس گزارشی که مؤسسه تحقیقاتی «گلوبال انرژی مانیتور» در سال ۲۰۲۳ منتشر کرده، در حال حاضر حدود ۷۰ هزار کیلومتر خط لوله انتقال گاز در جهان در دست ساخت است که حدود پنج هزار کیلومتر از این میزان به ایران اختصاص دارد و از این نظر، ایران در رتبه سوم جهان قرار گرفته است.

‌خسارت سنگین به صنایع

در شرایطی که مصرف گاز خانگی در ایران به این سطح رسیده، میرافضلی تأکید می‌کند تمرکز مصرف گاز در بخش خانگی به‌جای صنایع، خسارت‌های سنگینی به اقتصاد کشور وارد کرده است. قطع گاز صنایع به‌منظور تأمین گاز منازل، زیان‌های قابل توجهی به واحدهای تولیدی وارد کرده و گزارش‌های متعددی از عدم‌النفع صنایع مختلف منتشر شده است.

در سال ۱۴۰۱، وحید یعقوبی، معاون اجرایی انجمن فولاد ایران، اعلام کرد قطعی‌های گاز موجب شده تولید شش میلیون تُن فولاد نسبت به برنامه‌ریزی انجام‌شده کاهش یابد که بر اساس قیمت‌های جهانی، معادل شش میلیارد دلار عدم‌النفع برای این صنعت بوده است.

همچنین اتاق بازرگانی ایران اعلام کرده است که عدم‌النفع دولت از قطع گاز خوراک شرکت‌های پتروشیمی در ماه‌های سرد سال، رقمی بین ۴۱۰ تا ۵۷۴ میلیون دلار برآورد می‌شود. احمد مهدوی‌ابهری، دبیرکل انجمن صنفی کارفرمایی صنعت پتروشیمی نیز دی‌ماه سال گذشته به خبرگزاری ایسنا گفته بود که عدم‌النفع ناشی از قطع گاز صنعت پتروشیمی در سال ۱۴۰۱ حدود ۷۰۰ میلیون دلار بوده است.

‌پیامدهای زیست‌محیطی و ایمنی

میرافضلی همچنین به پیامدهای زیست‌محیطی مصرف گسترده گاز در بخش خانگی اشاره می‌کند و می‌گوید سوزاندن حجم بالایی از گاز طبیعی موجب آلودگی هوا و تشدید گرمایش زمین می‌شود. به گفته او، هر تُن گاز طبیعی در فرایند سوختن، حدود چهار تُن اکسیژن هوا را مصرف می‌کند؛ درحالی‌که فقط ۲۱ درصد از ترکیب جو زمین را اکسیژن تشکیل می‌دهد و ۷۸ درصد آن نیتروژن است. او اضافه می‌کند که عوارض ناشی از سوختن گاز طبیعی حتی از بنزین و گازوئیل نیز بیشتر است؛ زیرا در خودروها واکنش احتراق نسبتا کامل انجام می‌شود، اما در بخاری‌های گازی خانگی ناقص‌سوزی فراوانی وجود دارد که آلودگی بیشتری تولید کرده و خطرناک‌تر است.

از سوی دیگر، این کارشناس تأکید می‌کند هزینه انتقال برق به منازل به‌مراتب کمتر از انتقال گاز است و هدررفت برق در خطوط انتقال در هر هزار کیلومتر فقط ۱.۵ تا دو درصد است. او معتقد است ادعای هدررفت بالای برق در انتقال، نادرست بوده و تلفات عمدتا در داخل شهرها و به دلایل قابل پیشگیری رخ می‌دهد.

میرافضلی همچنین به پیشرفت فناوری انرژی‌های تجدیدپذیر اشاره می‌کند و می‌گوید راندمان نیروگاه‌های خورشیدی به حدود ۲۱ درصد رسیده و هزینه تولید هر کیلووات‌ساعت برق خورشیدی به سه تا چهار سنت کاهش یافته که حتی از برق تولیدی با سوخت‌های فسیلی نیز ارزان‌تر است. با این حال، اصلاح ساختار فعلی انرژی کشور ساده نیست و هزینه‌های سنگینی به همراه دارد.

کارشناسان در نهایت تأکید می‌کنند که وقتی زیرساخت‌های توزیع برق از گذشته تا درِ منازل و واحدهای صنعتی وجود داشته، ایجاد شبکه‌ای عظیم، پرهزینه و پرریسک برای توزیع گاز در بخش خانگی توجیه اقتصادی نداشته است. شبکه‌ای که میلیاردها دلار هزینه در بر داشته، خطرات ایمنی بالایی ایجاد کرده و در صورت وقوع زلزله‌های شدید، می‌تواند منجر به انفجارها و خسارت‌های گسترده شود. با این حال، یکی از دلایل اصلی تداوم وضعیت موجود، هزینه بسیار بالای اصلاح این ساختار و حذف یا جایگزینی زیرساخت‌های ایجادشده در دهه‌های گذشته عنوان می‌شود.

آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.