نقدی بر حذف الزام انتشار مقاله برای دفاع دکتری
به گزارش خبرگزاری ایسنا، دکتر حسین سیماییصراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، در نشست مشترک با اعضای کمیسیون آموزش و هیئترئیسه مجلس شورای اسلامی، با تأکید بر ضرورت انعطافپذیری در مقررات آموزشی، از تسهیل شرایط دفاع برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی در شرایط فعلی کشور خبر داده است.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
محمد صالمصلحیان*: به گزارش خبرگزاری ایسنا، دکتر حسین سیماییصراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، در نشست مشترک با اعضای کمیسیون آموزش و هیئترئیسه مجلس شورای اسلامی، با تأکید بر ضرورت انعطافپذیری در مقررات آموزشی، از تسهیل شرایط دفاع برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی در شرایط فعلی کشور خبر داده است. وی بیان کرده است: تسهیل مقررات آموزشی، ازجمله اجازه دفاع از پایاننامه و رسالههای تحصیلات تکمیلی بدون الزام به ارائه مقاله ازجمله اقداماتی است که برای کاهش فشار بر دانشجویان در شرایط کنونی اتخاذ شده است. چینیها یک ضربالمثل دارند که میگوید وقتی نمیتوانید مسئلهای را حل کنید، صورتش را پاک کنید. اگر به شکلی که ذکر شده است این اظهارات صحت داشته باشد، هرچند با شعار «کاهش فشار بر دانشجویان» توجیه میشود، از منظر سیاستگذاری علم فاقد پشتوانه علمی و واقعبینی کافی است و میتواند عواقبی جبرانناپذیر برای اکوسیستم علم و فناوری کشور به همراه داشته باشد. نمونه بارز آن، بخش مربوط به پایاننامههای کارشناسی ارشد است که اساسا با واقعیتهای موجود همخوانی ندارد؛ زیرا براساس آییننامههای جاری وزارت علوم، انتشار مقاله برای دفاع دانشجویان کارشناسی ارشد الزامی نیست.
رسالت اصلی دوره دکتری، تربیت نیروی انسانی متخصص و خلاق در عرصه «نوآوری، توسعه و تعمیق دانش» است. سالانه بهعنوان سردبیر مجلاتی در انتشارات اشپرینگر آلمان روند داوری صدها مقاله را مدیریت میکنم، بارها حتی زمانی که رئیس انجمن ریاضی ایران بودم، تأکید کردم که صرف چاپ مقاله اصالت ندارد، بلکه کیفیت پژوهش انجامشده مهم است. انتشار مقاله بخش نهایی و اجتنابناپذیر یک پژوهش جدی است که فراتر از یک الزام اداری است و طی آن پژوهشگران دستاوردهای پژوهشی خود را در معرض نقد و ارزیابی دقیق داوران بینالمللی قرار میدهند، به رؤیتپذیری آنها میافزایند، اعتبار علمی برای پژوهشهای خود کسب میکنند و راه را برای کاربردپذیری نتایج هموار میکنند. حذف این شرط، رساله دکتری را به تمرینی دروندانشگاهی بدل میکند که فاقد محک علمی بیرونی است. در صورت اجرائیشدن این تصمیم، وضعیت ما همچون کسی خواهد بود که تیری را به دیواری شلیک میکند و بعد دور نقطه برخورد دایرهای میکشد و میگوید به هدف زدهام.
مقالات علمی، بهویژه در مجلات معتبر، سازوکاری مؤثر برای تضمین نوآوری، اصالت، عمق، وسعت، اهمیت و صحت روششناختی یافتهها به شمار میروند. بدون چنین الزامی، چه تضمینی وجود دارد که یک رساله صرفا بر مبنای نظر چند داور داخلی، که خود ممکن است تحت تأثیر سوگیریها، روابط شخصی یا تعصبات علمی قرار گیرند، تأیید و دفاع شود؟ حذف این شرط موجب افزایش چشمگیر رسالههای تکراری، توصیفی و فاقد ارزشافزوده علمی میشود. هرچند در برخی دانشگاههای برتر جهان، انتشار مقاله الزام رسمی برای دفاع از رساله دکتری نیست، هرگونه استناد به این الگو در شرایطی که دانشگاههای ما از جهات متعدد با آنها قابل قیاس نیستند، قیاسی معالفارق است و تصمیمی فاقد مستندات معتبر و بدون مبنای علمی به شمار میرود.
در دنیای امروز که علم بر پایه همکاریهای بینالمللی و تعامل متقابل استوار است، حذف الزام مقاله بهمثابه قطع ارتباط نسل جدید پژوهشگران دکتری با جامعه علمی جهانی خواهد بود. پیامد آن هم، تحقیقات کماهمیت و سطحی، بازتولید دانش موجود، افول کیفیت روششناختی پژوهشها و سرانجام کاهش کاربردپذیری (در قالب استنادات علمی) است که جایگاه ایران را در نظام علمی جهان تضعیف خواهد کرد. این سیاست، بیش از پیش نخبگان علمی را به دلیل بیارزششدن معیارهای آکادمیک پذیرفتهشده جهانی در کشور، به سمت مهاجرت سوق خواهد داد.
سیاست «تسهیلگری» در شرایط بحرانی مانند جنگ و قطعی اینترنت، فقط در چارچوبهای آکادمیک قابل دفاع است. اما تبدیل آن به رویهای دائمی، چیزی جز خودتحریمی علمی و تخریب تدریجی سرمایه انسانی کشور نیست. اگر آب جویباری گلآلود شده است، باید علت را بیابیم، نه آنکه سرچشمه را خشک کنیم. با درک تمام نگرانیها و سختیهایی که دانشجویان دکتری عزیز ما با آن روبهرو هستند و گرچه صحبت وزیر محترم ممکن است خوشایند بعضی از افراد مبتلابه چالشهای جدی در انتشار دستاوردهایشان باشد، باید گفت اگر این تصمیم اجرائی شود، متأسفانه نه راهبردی هوشمندانه، نه اقدامی پژوهشی رو به جلو و نه سیاست آموزشی اصیل به حساب میآید، بلکه انتخابی آسان برای گریز از چالشهای دشوار و حمایت هدفمند از دانشجویان در مسیر رشد واقعی علمی است.
تدابیر مؤثری همچون صرفنظرکردن از نیمسالهای در بحبوحه جنگ و تمدید سنوات مجاز دانشجو، حذف شهریه دانشجویی، اجازه دسترسی به اینترنت کمهزینه به دانشجویان دکتری و کمک به دسترسی آنها به استادان راهنما، آزمایشگاهها و کارگاههای دانشگاهی میتواند گزینهای منطقیتر و شایستهتر برای حمایت از دانشجویان دکتری در انتشار حداقل یک مقاله پژوهشی مستخرج از رساله در مجلات معتبر باشد، بدون آنکه استانداردهای کیفیت علمی در کشور قربانی شوند. امید است در این تصمیم بازنگری فوری صورت پذیرد.
* رئیس دانشکده علوم ریاضی دانشگاه فردوسی مشهد و عضو فرهنگستان علوم کشور
