وقتی کلمات کافی نیستند

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

جنگ‌ صرفا برخورد سلاح‌ها و فروپاشی زیرساخت‌ها نیست؛ جنگ‌ پیش از هر چیز، فروپاشی درونی انسان‌هاست و در این میان، کودکان نخستین و بی‌پناه‌ترین قربانیان این فروپاشی‌اند. آنها نه در میدان نبرد، بلکه در میدان تجربه‌های ناگفته و احساسات سرکوب‌شده، با واقعیتی مواجه می‌شوند که فهم و بیان آن فراتر از ظرفیت‌های زبانی‌شان است. کودک جنگ را «می‌بیند»، «می‌شنود» و «حس می‌کند»، اما اغلب نمی‌تواند آن را «بگوید». اینجاست که هنر، به‌مثابه زبانی جایگزین و پلی میان تجربه و بیان، وارد میدان می‌شود. در چنین بستری، نقاشی، ادبیات کودک و انیمیشن نه ‌صرفا ابزارهایی سرگرم‌کننده، بلکه سازوکارهایی عمیق برای بازتاب، معنابخشی و در نهایت ترمیم آسیب‌های روانی ناشی از جنگ هستند. «محمدمهدی سیدناصری»، مدرس، در یادداشتی که در ایرنا نوشته، می‌کوشد با رویکردی میان‌رشته‌ای، نقش اشکال هنری را در مواجهه با تروماهای جنگی کودکان بررسی کند.

کودکان در مواجهه با تجربه‌های شدید و هولناک، غالبا دچار نوعی ناتوانی در بیان می‌شوند. این وضعیت که در روان‌شناسی به‌‌عنوان «خاموشی هیجانی» شناخته می‌شود، باعث می‌شود کودک نتواند ترس، اضطراب یا اندوه خود را در قالب واژگان بیان کند. در چنین شرایطی، هنر به‌عنوان یک «زبان غیرکلامی» عمل می‌کند. نقاشی‌های کودکان جنگ‌زده اغلب مملو از نمادهایی هستند که بیانگر ترس، ناامنی و حتی امیدهای پنهان‌اند: خانه‌های نیمه‌ویران، آسمان‌های تیره، چهره‌های بی‌چشم یا بی‌لبخند. این تصاویر نه صرفا بازنمایی واقعیت، بلکه بازتابی از جهان درونی کودک‌اند. کودک از طریق ترسیم، آنچه را نمی‌تواند بگوید، «نشان می‌دهد». این فرایند، نخستین گام در مسیر تخلیه روانی و مواجهه با تروماست. ادبیات کودک، به‌ویژه در قالب داستان، افسانه و روایت‌های نمادین، نقش مهمی در کمک به کودکان برای فهم و پردازش تجربه‌های دشوار دارد. داستان‌ها به کودک این امکان را می‌دهند تا خود را در جایگاه شخصیت‌ها ببیند، با آنها همذات‌پنداری کرده و از طریق آنها‌ احساسات خود را تجربه و بازسازی کند. از منظر حقوق کودک، دسترسی به ادبیات مناسب‌ بخشی از حق کودک بر رشد فرهنگی و سلامت روانی است. در شرایط جنگی، این حق نه‌تنها نباید نادیده گرفته شود، بلکه باید به‌‌عنوان یک ضرورت حمایتی مورد توجه ویژه قرار گیرد. برای کودک، جهان انیمیشن، جهانی است که در آن می‌توان ترس‌ها را دید، اما در عین حال آنها را کنترل کرد. این «کنترل‌پذیری» یکی از عناصر کلیدی در فرایند ترمیم روانی است. انیمیشن‌هایی که با درک دقیق از وضعیت روانی کودکان جنگ‌زده تولید می‌شوند، می‌توانند به آنها کمک کنند احساسات خود را شناسایی و نام‌گذاری کنند و با آنها کنار بیایند. همچنین این آثار می‌توانند الگوهای رفتاری سالم، امید به آینده و امکان بازسازی را به‌صورت غیرمستقیم به کودک منتقل کنند. با نگاهی تحلیلی می‌توان نقش هنر در مواجهه با آسیب‌های جنگی کودکان را در سه سطح اصلی دسته‌بندی کرد:  بازتاب (بازنمایی تجربه): هنر به کودک امکان می‌دهد تجربه‌های درونی خود را به شکلی بیرونی و قابل‌ مشاهده تبدیل کند.  معنابخشی (تفسیر و فهم): از طریق روایت و نماد، کودک می‌تواند به تجربه‌های خود معنا دهد و آنها را در چارچوبی قابل‌ درک قرار دهد.  ترمیم (بازسازی روانی): فرایند خلق و مواجهه با اثر هنری، به کاهش اضطراب، افزایش احساس کنترل و در نهایت، بهبود وضعیت روانی کودک کمک می‌کند.

در چارچوب حقوق کودک، دسترسی به هنر و مشارکت در فعالیت‌های فرهنگی، بخشی از حقوق بنیادین کودک محسوب می‌شود. در شرایط جنگی، این حق اغلب نادیده گرفته می‌شود و تمرکز صرفا بر نیازهای فیزیکی معطوف می‌شود؛ در حالی که سلامت روانی و فرهنگی به همان اندازه حیاتی است. بنابراین سیاست‌گذاری در حوزه حمایت از کودکان در جنگ باید شامل فراهم‌سازی فضاهای امن برای فعالیت‌های هنری، تولید محتوای فرهنگی و هنری متناسب با وضعیت کودکان و آموزش مربیان و والدین در استفاده از هنر به‌عنوان باشد. کودکان جنگ را فراموش نمی‌کنند، اما می‌توان به آنها کمک کرد با آن زندگی کنند، آن را بفهمند و از دل آن عبور کنند. هنر، در این مسیر، نه یک ابزار حاشیه‌ای، بلکه یک ضرورت بنیادین است. نقاشی، داستان و انیمیشن، هر یک به‌گونه‌ای به کودک کمک می‌کنند سکوت خود را بشکند، رنج خود را بازگو و امید را بازسازی کند. در جهانی که صدای کودکان جنگ‌زده اغلب در هیاهوی سیاست و رسانه گم می‌شود، هنر می‌تواند همان زبانی باشد که این صداها را به گوش می‌رساند؛ زبانی انسانی، صادق و التیام‌بخش.