درس‌هایی از مکان‌یابی زمین‌لرزه‌ها
زمین‌لرزه هفتم اکتبر ۱۲۷۰ م. / ۱۵ مهر ۶۴۹ ه.ش در نیشابور یکی از چهار زمین‌لرزه ویرانگر بزرگ است که این شهر در تاریخ تجربه کرده است. این رویداد نه‌تنها به تخریب گسترده انجامید، بلکه به تغییر مکان شهر نیز منجر شد. ناصرخسرو (متوفی ۱۳۴۰ م.) اشاره کرده است نیشابور در دوره ایلخانان (حدود ۱۲۶۷ م.) به‌طور کامل تخریب شد و سپس تا ۱۲۷۰ م. توسط وزیر «وجیه‌الدین زنگی فریومدی» بازسازی شد که نشان‌دهنده ویرانی شدید شهر در اثر زمین‌لرزه‌های قبلی است.
زمین‌لرزه هفتم اکتبر ۱۲۷۰ م. / ۱۵ مهر ۶۴۹ ه.ش در نیشابور یکی از چهار زمین‌لرزه ویرانگر بزرگ است که این شهر در تاریخ تجربه کرده است. این رویداد نه‌تنها به تخریب گسترده انجامید، بلکه به تغییر مکان شهر نیز منجر شد. ناصرخسرو (متوفی ۱۳۴۰ م.) اشاره کرده است نیشابور در دوره ایلخانان (حدود ۱۲۶۷ م.) به‌طور کامل تخریب شد و سپس تا ۱۲۷۰ م. توسط وزیر «وجیه‌الدین زنگی فریومدی» بازسازی شد که نشان‌دهنده ویرانی شدید شهر در اثر زمین‌لرزه‌های قبلی است. زمین‌لرزه ۱۲۷۰ م. احتمالا پایان نهایی حیات شهر شادیاخ یا «سادیاک» را موجب شد و ساکنان را مجبور کرد شهر را در مکانی دیگر -در مجاورت خرابه‌ها، در حدود همین نیشابور کنونی- بازسازی کنند. زلزله ۱۲۷۰ م. در غرب نیشابور به احتمال قوی ناشی از فعالیت «گسل نیشابور» بوده است. نیشابور در فاصله کمتر از ۲۰۰ سال بین ۱۲۰۵ تا ۱۴۰۵ م. دست‌کم چهار زمین‌لرزه بزرگ با بزرگی بیش از ۷ را تجربه کرده که سال‌های ۱۲۰۹، ۱۲۷۰، ۱۳۸۹ و ۱۴۰۵ م. را شامل می‌شود.
زمین‌لرزه ۲۱ اکتبر ۱۳۳۶ م. / ۲۹ مهر ۷۱۵ ه.ش خواف یکی از بزرگ‌ترین و ویرانگرترین زمین‌لرزه‌های تاریخ شمال شرق ایران است که احتمالا با گسل خواف یا قطعه شرقی گسل درونه مرتبط بوده است. این زلزله در ۱۴ ربیع‌الاول ۷۳۷ ه.ق با بزرگای تخمینی حدود ۷.۵، موجب ۲۰ تا ۳۰ هزار کشته شد. برخی منابع نیز به تلفات جانبی ناشی از شیوع بیماری وبا پس از زلزله اشاره کرده‌اند که شمار قربانیان را افزایش داده است. شهر جرد (گرد) به‌طور کامل ویران شد و روستاهای میان‌جرد و زوزن آسیب سنگینی دیدند. این زمین‌لرزه موجب تخریب بناهای تاریخی مهمی مانند مسجد جامع زوزن، مدرسه نظامیه خرگرد و مسجد گنبد سنگان شد. چندین زمین‌لرزه ویرانگر در ماه مهر / اکتبر در ۸۰ساله اخیر رخ داده و موجب نخریب‌های گسترده و تلفات جانی سنگین شده‌اند. زمین‌لرزه بالاکوت -مظفرآباد- پاکستان ۸ اکتبر ۲۰۰۵ / ۱۶ مهر ۱۳۸۴ با بزرگای ۷.۸ منطقه «آزاد جامو و کشمیر»، تحت کنترل پاکستان، «خیبر پختونخوا» و بخش‌هایی از کشمیر تحت اداره هند را ویران کرد. بیش از ۸۷ هزار کشته، افزون بر ۱۳۸ هزار مجروح و بیش از ۳.۵ میلیون بی‌خانمان شدند. شهر «مظفرآباد» به دلیل لرزش شدید زمین و زمین‌لغزش‌های بزرگ ثانویه، تقریبا به‌طور کامل ویران شد.
چهار زمین‌لرزه هرات، افغانستان از ۷ تا ۱۵ اکتبر ۲۰۲۳ با بزرگای ۶ شهرستان «زنده‌جان» در استان هرات را با تلفات حدود دو هزار نفر، ویرانی کامل روستاهای خشتی و بی‌خانمان‌شدن ده‌ها هزار نفر درست پیش از آغاز فصل سرما تخریب کرد. همچنین در زمین‌لرزه عشق‌آباد در ششم اکتبر ۱۹۴۸ با بزرگای ۷.۳ پایتخت ترکمنستان کنونی را در عرض چند ثانیه به تلی از آوار تبدیل شد. برآوردها حاکی از ۱۰ هزار تا بیش از ۱۰۰ هزار کشته است. این روز در جمهوری ترکمنستان به عنوان سالروز زلزله مذکور تعطیل است و روز زلزله نامیده می‌شود.
بخشی از یادمان این زمین‌لرزه‌ها جابه‌جایی مکانی شهرها یا بخشی از سکونتگاه شهری مربوط بوده است. زلزله‌های شدید شرق فلات ایران بارها موجب تغییر مرکزیت شهری مانند جابه‌جایی نیشابور-شادیاخ شده‌اند. عواملی چون شیوع بیماری وبا در خواف و زمین‌لغزش‌های وسیع در بالاکوت، سهم عمده‌ای در افزایش تلفات داشته‌اند. ویرانی کامل روستاها در زلزله ۲۰۲۳ هرات نشان‌دهنده پایداری ریسک بالا در سازه‌های سنتی و غیرمقاوم (خشتی و گلی) در مقابل شتاب‌های لرزه‌ای متوسط تا بالاست.
تصمیم‌گیری میان «جابه‌جایی مکانی» و درجاسازی پس از زمین‌لرزه‌های بزرگ، تابع عواملی چون میزان جابه‌جایی گسل، ریسک‌های ثانویه مانند زمین‌لغزش، فشار اجتماعی-اقتصادی ساکنان و سیاست‌های حکومتی بوده که در هر مورد الگوی متفاوتی از درجاسازی یا جابه‌جایی تجربه شده است.
در زمین‌لرزه ۱۳۳۶ م. خواف، درجاسازی همراه با انقباض سکونتگاه رخ داده است. آن زلزله، شهر «جرد» (گرد) و روستاهای میان‌جرد و زوزن را ویران کرد. به دلیل موقعیت راهبردی خواف در مسیرهای تجاری و وجود منابع آبی، قنات‌ها، که زیربنای کشاورزی بودند، امکان جابه‌جایی گسترده جغرافیا وجود نداشت. بنابراین بازسازی در همان محدوده جغرافیایی صورت گرفت ولی به دلیل تلفات جانی بسیار سنگین ۲۰ تا ۳۰ هزار کشته و شیوع وبا، ابعاد شهر به‌شدت کوچک و ساخت‌وسازها با متراکم‌ترکردن بافت در مجاورت سازه‌های پایدارتر -مانند باقی‌مانده مساجد و بناهای سنگی- بازسازی شد.
در زمین‌لرزه ۱۹۴۸ عشق‌آباد، درجاسازی مدرن و تحمیلی در شوروی رخ داد. درجاسازی و نوسازی شهری در پایتخت ترکمنستان که ویران شده بود از سوی دولت شوروی دنبال شد. ابتدا ایده جابه‌جایی پایتخت به نقطه‌ای امن‌تر مطرح شد، اما به دلایل سیاسی و اتصال به شبکه ریلی و زیرساخت‌های نفت و گاز، تصمیم به درجاسازی براساس طرح جامع جدید گرفته شد. در نتیجه، شهر در همان موقعیت جغرافیایی اما با طراحی کاملا جدید بازسازی شد: خیابان‌های بسیار عریض، ایجاد فضای سبز گسترده و سخت‌گیری برای ساخت ساختمان‌های کم‌ارتفاع که بعدها شالوده عشق‌آباد مدرن را تشکیل داد.
در زمین‌لرزه ۲۰۰۵ بالاکوت پاکستان، جابه‌جایی ناکام بود و درجاسازی خودجوش رخ داد. دولت جابه‌جایی کامل را دنبال می‌کرد، چراکه براساس بازدید نگارنده، شهر بالاکوت کاملا روی «گسل بالاکوت-باغ» در زلزله ۷.۸ تخریب شد و منطقه «قرمز» (غیرقابل سکونت) اعلام شد. دولت پاکستان طرح ساخت «شهر جدید بالاکوت» (New Balakot City) را در ۲۲کیلومتری جنوب در منطقه «بکریال» آغاز کرد، ولی به دلیل تأخیرهای طولانی‌مدت در تملک زمین، فساد اداری و وابستگی معیشتی و کسب‌وکار مردم به دره بالاکوت و رودخانه کنهار، اکثر مردم با گذشت زمان دست به درجاسازی غیررسمی در همان مکان شهر بالاکوت ویران‌شده زدند.
در زمین‌لرزه‌های ۲۰۲۳ هرات، زنده‌جان، درجاسازی کامل دنبال شد. روستاهای خشتی شهرستان زنده‌جان به‌طورکامل تخریب شدند. نهادهای بین‌المللی و حکومت وقت طرح بازسازی سریع را اجرا کردند. به‌دلیل وابستگی شدید روستاییان به زمین‌های کشاورزی و دامداری، تمامی روستاها دقیقا در محل قبلی بازسازی شدند؛ با این تفاوت که الگوی ساخت از «سازه‌های خشتی و گلی سنگین» به «خانه‌های جدید سیمانی» تغییر یافت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
