معاشرت با علی خدایی
در اصفهان آدمها نمیمیرند
علی خدایی و اصفهان رابطه تنگاتنگی دارند. اصفهان برای او موجودی زنده است که نفس میکشد و به آدمهایش عشق میورزد. همیشه فکر میکردم این همه عشق در وجود علی خدایی از کجا میجوشد. عشق او به همسرش آذر که بسیار زود روی در نقاب خاک کشید. یا عشق او به شاگردانش و انسانهای فرودست و به ادبیات. سادگی و صمیمیت خدایی مثالزدنی است. گفتوگو با او همیشه روان و دلنشین پیش میرود و از اینرو بیش از آنکه مصاحبه باشد معاشرت است.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
علی خدایی و اصفهان رابطه تنگاتنگی دارند. اصفهان برای او موجودی زنده است که نفس میکشد و به آدمهایش عشق میورزد. همیشه فکر میکردم این همه عشق در وجود علی خدایی از کجا میجوشد. عشق او به همسرش آذر که بسیار زود روی در نقاب خاک کشید. یا عشق او به شاگردانش و انسانهای فرودست و به ادبیات. سادگی و صمیمیت خدایی مثالزدنی است. گفتوگو با او همیشه روان و دلنشین پیش میرود و از اینرو بیش از آنکه مصاحبه باشد معاشرت است.
این روزها مدام به یادت هستم. در نبود آذر و جای خالیاش، روزگار را چگونه میگذرانی؟
نبودن آذر چیزی نیست که بتوانم به آن عادت کنم یا تصور کنم که با گذشت زمان پاک میشود و از بین میرود. ما سیوهفت سال با هم زندگی کردیم و حالا در سال چهلم زندگی مشترکمان هستیم. این سالها فقط یک مدتزمان نیست، مجموعهای انباشته از عادتها، گفتوگوها، خاطرهها، سلیقهها، داوریها و لحظههایی است که هنوز در زندگی من حضور دارند. من هنوز در همان خانه که با هم ساختیم زندگی میکنم. خانهای که در شکلگرفتن و جاندارشدنش، او سهم بیشتری داشت. بسیاری از چیزهایی که در خانه میبینم مرا به او برمیگرداند. گاهی یک شیء، یک مزه، یک تصویر، یک صدای نفس پشت گوش، یک اتفاق کوچک، ناگهان دری به روزهای آفتابی یا بارانی گذشته باز میکند. زندگی البته ادامه دارد. آدم صبح از خواب بیدار میشود. صبحانه میخورد، کارهایش را انجام میدهد. با دیگران حرف میزند و گاهی میخندد. اما این ادامهدادن معنای فراموشی ندارد. هنوز دارم یاد میگیرم بدون حضور فیزیکی آذر زندگی کنم. نه اینکه آن را پر کنم. بعضی آدمها با رفتنشان از زندگی ما خارج نمیشوند، شکل حضورشان عوض میشود.
آذر چه نقشی در داستانهایت داشت؟ دقیقتر بپرسم آذر و اصفهان در داستانهایت چه نقشی داشته و دارند؟
آذر و اصفهان دو بخش مهم از زندگی و جهان داستانیام هستند. هر دو به شکلی در نگاهم به زندگی تأثیر داشتهاند. آذر فقط یک شخصیت در خاطرات زندگی مشترکمان نیست. او بخشی از تجربه زیسته من است؛ از خانه و خرید غذا و میهمانی تا گفتوگوهای روزمره و لحظهای کوچک و بزرگ. زندگی ما مثل بقیه زوجها پر از همین جزئیات بود. معنای رابطه ما در همین چیزهای به ظاهر ساده پرررنگ میشد. اصفهان هم برای من شهری نیست که در آن زندگی کردهام یا مکان وقوع بعضی داستانهایم باشد. بیش از سی سال در این شهر پرسه زدهام. هر تکه شهر میتواند یادآور آدمی، اتفاقی، صدایی یا عبور و لرزشی برای یک داستان باشد. اصفهان را از راه زندگیکردن در آن شناختهام. از راه خیابانها، پلها، خانهها، مغازهها و آدمهایی که در مسیرم قرار گرفتهاند. شاید به همین دلیل است که آذر و اصفهان در نوشتههایم گاهی آشکار و گاهی پنهان حضور دارند. آنها وظیفه رنگآمیزی و صیقل و جلا دادن حافظه و جهان داستانیام را دارند.
با طبع مهربان و لطیفی که داری، روزهای آخر با آذر چگونه گذشت؟ آیا این روزها در داستانهای تو ادامه خواهند داشت؟
روزهای آخر روزهای آسانی نبود. بیماری، رفتوآمدهای درمانی، خستگی و ناتوانی، همه زندگی ما را تحت تأثیر قرار داده بود. همه ساعات شب و روز کنارش بودم. دستش را میگرفتم و با هم تا وقتی روی پا بود مثلا ورزش میکردیم. مثلا آشپزی، مثلا کتابخواندن. یکی از کتابهای اورهان پاموک را برایش میخواندم و موسیقی که به داد ما میرسید، ترانهای از پوران را دوست داشت و زمزمهاش میکرد. او هم مثل من از رامش و گیتی خوشش میآمد مخصوصا آهنگ «از نو» اینها را دوست داشت تا جایی که زمزمهاش را نمیشنیدم میگفتم آذر برایت آهنگ بگذارم، انگشتش را تکان میداد. میشنید هنوز، خیلی خوب هنوز میشنید. از اینکه کار خاصی نمیتوانستم بکنم کلافه بودم. در چنین موقعیتی متوجه میشدم زبان و کلمه، لمس و بوسیدن و بوییدن چقدر کماند. او داشت از من دور میشد و میدانم که نمیخواست.
اما درباره نوشتن فکر میکنم آن روزها بیمحابا حمله میکنند. آنوقت است که نمینویسم، وقتی مینویسم که او به شکلی در نوشتههای من خواهد بود لزوما نه بهصورت روایت مستقیم بیماری و روزهای پایانی. شاید به شکل پرسشهایی درباره عشق، همراهی، رفاقت و معناهایی که با هم به آن رسیدیم. آنچه میان ما به وجود آمد و بعد از رفتن یکی همچنان ادامه مییابد.
اصفهان همیشه در داستانهایت حضور دارد. کدام نقطه یا مکان در اصفهان برای تو معنایی فراتر از جغرافیای بومی این شهر دارد؟
برایم انتخاب یک نقطه از اصفهان و جداکردنش از بقیه شهر کمی دشوار است. راستش خواندن سفرنامه یکی از علایق من است. وقتی سفرنامه میخوانم و در اصفهان میگردم با شاردن، سانسون، دلاواله، تاورنیه، ماریت هاکس و دیولافوا و... همراه میشوم و سعی میکنم چشم آنها باشم. برای همین است که همیشه میترسم پایم را در جایی نگذارم که از چشم آنها اصفهان را تماشا کنم. فرد ریچاردز که در همان سالهایی که هدایت به اصفهان آمده بود تصویرهای نابی از اصفهان و دلیدلی جوانان شبهنگام وقتی قلیان میکشند روی سیوسه پل داده است یا ایوان عالیقاپو که اصفهان زیر پای توست و فرصت میدهد به خیالپردازی با آن همه داستان که سفرنامهها جهانگردان برای ما گذاشتهاند. اما جای اصلی چهارباغ است، وقتی از بالا نگاه کنی تمام آدمها را میبینی، چه آنها که دیروزها، ماهها و سالها از این خیابان عبور میکنند، چه آدمهای امروز. یک شب دیدم در حیاط چهلستون غوغاست، همه کسانی که دیگر نبودند، بودند. مجلس عیش و شادمانی بود. میدانید در اصفهان آدمها نمیمیرند. میروند باغ چهلستون یا باغ هشت بهشت زندگی میکنند.
میدانم به مکانهای مختلف تهران هم بیش از آنانی که در این شهر زندگی میکنند دلبستگی داری. چرا و کدام مکان برای تو رؤیایی است؟
تهران من از میدان حسنآباد شروع میشود، میرود میرسد به چراغبرق و اکباتان و دروازه دولت و تخت جمشید و حافظ. نمیدانم این نقشه مربع میشود یا مستطیل. تمام خیابانها و فرعیها مهماند. میوهفروشیها، بستنیفروشها، کافههای اسلامبول و نادری، سینماهای ایفل، هما، تهران، کریستال، سهیلا. قنادیها و گلفروشی سر خیابان قوامالسلطنه. کتابفروشیها و آجیلفروشیها با توپ و توپکهای آویزان که برق میزدند. مغازهها که لباسهای عجیبوغریب میفروختند. کیوسک مطبوعات خارجی و... . خلاصه همه آنچه در آن محدوده وجود داشت اینجا رؤیایی بود، هنوز رؤیایی است. باید بگویم بوها هم در اینجا با هم میآمیختند؛ بوی نان سیاه، بوی بولکا، بوی ماهی تازه در یخ، بوی ماهیدودی، بوی شیرینی که از فر بیرون میآمد، بوی مغازههایی که کالباس و سوسیس میفروختند. و صداهایی که ترکی، ارمنی، آسوری، فارسی، روسی و... صحبت میکردند. اینجا منطقهای امن بود. اینجا را به خاطر تنوع در زندگی دوست دارم. آدمها و سلیقههای متفاوت. من همیشه میگویم آنجا همیشه عید بود. آخرین شکار من یک لحظه از این منطقه رؤیایی در تقاطع نادری و قوامالسلطنه بود که آقای چکناواریان با گل رزی در دست، کت و شلوار سیاه و موهای سفید از خیابان رد میشد. انگار دنبال او باید میرفتم. من هفتساله، من 20ساله، من 30ساله، من 70ساله، همه دنبال او باید میرفتیم.
تو در نویسندگی سبک خاص خودت را داری، داستانهایی عاطفی با نثری روان و لحظههایی انسانی و شاعرانه مینویسی. با این سبک نویسندگی، جالب است بدانم که داستانهای کدامیک از نویسندگان نسل قبل را میپسندی؟
فکر میکنم هر نویسندهای در طول زمان با معیارهایش با زندگیاش حتی با خواندن و... به نوعی از نوشتن میرسد. این نوع نوشتن فقط حاصل انتخاب یک سبک نیست، نتیجه خیلی چیزهاست. شاید تجربه زیسته، شاید تماشای آدمها. نویسندگانی را دوست دارم که صدای آنها را از داستانشان میشنوم. داستانهای قاسم هاشمینژاد، هوشنگ گلشیری، اسماعیل فصیح، مهشید امیرشاهی، احمد محمود. میتوانم باز هم بگویم. از همه آنها یاد گرفتم. راستی نوشتههای جمالزاده را دوست دارم. گرم مینویسد چه داستان باشد چه نباشد.
علاقه عجیبی به «ناداستان» داری، ژانری که برای برخی یا اغلب نویسندگان چندان جدی یا محبوب نیست. چه چیزی در ناداستانها تو را مجذوب میکند؟
برایتان گفتم که چقدر سفرنامهخوانی را دوست دارم. غیر از سفرنامههای اصفهان، سفرنامههای قاجاری، اولین سفرنامههای ایرانی ناصرخسرو و ابنبطوطه، نوشتههای ویلم فلور و... عشق خواندن اینها مثل عشق به خواندن داستانهای کوتاه و رمان است. گاهی اینها آنقدر شبیه هماند که میمانی کدام را میخوانی. وقتی «نوشتن» دوراس را میخوانی یا «سوگ مادر» و «روزها در راه» شاهرخ مسکوب را، کجای کار هستیم که آن را جدی نمیگیریم. کجای داستان گیر کردهایم که این نوشتن را محدود و مجروح میدانیم. اینجا من، من واقعی حرف میزنم، از یک خاطره که اتفاق افتاده یا جهت دادم در نوشتن تجربهای که داشتهام. اتفاقا از عناصر داستانی هم کمک میگیرم. همینجاست که دریای داستان و ناداستان به هم میرسند. من در این مرز مینویسم. اگر از چند سال پیش نامش «ناداستان» نشده بود و زیرشاخههایش را نمیشناختیم، مثل موآر-زندگینامه و... حالاحالاها باید فکر میکردیم اسم این نوع نوشتن چیست.
همه ما بخشی از زندگی خود را به کارهایی میپردازیم که شاید چندان به داستاننویسی ما کمکی نکند. آیا خواندن داستانهای جوانان و استعدادیابی -که متأسفانه در این مسیر گاه باید داستانهای ضعیف را بخوانی- ازجمله این کارها نیستند که تو را از کار داستاننویسی بازمیدارند؟ یا همین کارها نیز به تجربه نویسندگی تو کمک میکند؟
خواندن داستان مسابقههای آماتوری و نویسندگان تازهکار بخشی از این رابطه من با ادبیات است. خب بخشی از داستانها در اول راه هستند. اما تجربههای داستانها گاهی میخکوب میکنند یا با نثر و زبان نوشتاری نسلی روبهرو میشوی که گاهی نمیفهمی. بعضی وقتها فکر میکنم درست گفتهاند بعد از سی سال آثار نویسندگان را باید دوباره خواند چون بافت داستان کهنه میشود یا پاراگرافی فقط در یک برهه زمانی معنا داشته و حالا آن تأثیر را ندارد. نوشتن داستان و خواندن داستان مسابقهها رقیب هم نیستند. در داستانهای نویسندگان تازهکار دنبال صدای جدید میگردم و جسارت و خلاقیتی که در داستان موجود است.
داستان خوب از نظر تو چه ویژگیهایی باید داشته باشد؟
به نظرم داستان خوب جهان زنده داستان را باید بسازد. زنده یعنی هر کنش، هر حادثه با منطق جهانی که داستان ساخته بخواند و خب چیزی که من خیلی دوست دارم صدای داستان است. خیلی دوست دارم بتوانم بروم به سمت لایهها و علاوه بر آن، آنچه نویسنده آرژانتینی میگوید داستان دوم داستانی را که میخوانم و در آن پنهان شده پیدا کنم. حالا یک جمله شعاری هم مینویسم: داستان خوب داستانی است که بعد از خواندنش احساس کنم با چند نفر زندگی کردهام و برای مدتی وارد جهان داستانی نویسنده بشوم و خلاصی از آن مشکل باشد.
اوضاع ادبیات در این روزهای نه جنگ نه صلح و فضای تعلیق و دلسردی چگونه است؟ نویسندگان در این اوضاع چه کاری از دستشان برمیآید؟
این روزها زندگی در وضعیت تعلیق و بلاتکلیفی بر همه چیز ازجمله بر ادبیات تأثیر میگذارد. نویسندهها هم از این وضعیت جدا نیستند. او که بیرون از اجتماع نیست. طبیعی هم هست که این حال بر نوشتن و حتی میل آدم به نوشتن تأثیر بگذارد. اما نویسندهها هم فکر نمیکنند که فقط وقتی همه چیز روشن و آرام است میتوانند بنویسند. در جنگ دوازدهروزه و پس از آن چقدر روزنوشت، یادداشت و داستان کوتاه چاپ شد. به نظرم نویسنده میتواند با چشم ناظر و با صداقت در نوشتن کاری را انجام بدهد که از او برمیآید. ثبت کند و بنویسد. شاید همین حساسیت و توجه به انسانها در روزهای دشوار کار کمی نباشد.
زمانی جهان بدون ادبیات و رمان معنا نداشت، آیا امروز ادبیات هنوز میتواند به زندگی معنا بدهد؟
هنوز فکر میکنم ادبیات به هر شکلی برای زندگی ضروری است، اما شکل ارتباط با ادبیات شاید تغییر کرده باشد. امروز شکلهای مختلفی از ارتباط و سرگرمی وجود دارد که توجه ما را به خودشان جلب میکند. سرعت زندگی هم بیشتر شده و شاید فرصت ماندن با یک کتاب و یک داستان کمتر از گذشته شده. با این حال واقعا کاری که داستان و رمان میکند هیچ شکل دیگری دقیقا نمیتواند انجام دهد. داستان فرصت مکث، اندیشیدن و درک خودمان از زندگی را نشان میدهد. گیرم که شکلهای دیگری هم از رسانهای دیگر این کار را انجام دهد. شاید حالا، البته شاید، مخاطبان ادبیات کمتر از گذشته به نظر بیاید یا شیوههای خواندن تغییر کرده باشد اما هنوز ادبیات کار خودش را به خوبی انجام میدهد.
داستان و داستاننویسی با زندگی تو عجین شده است. آیا تا حالا پیش آمده که از نوشتن دلسرد شده باشی؟
بله. دلسردی برای هرکسی ممکن است پیش بیاید. گاهی احساس خستگی میکنم. گاهی فکر میکنم نوشتن دشوار شده ولی نوشتن برایم کاری نیست که در ساعت مشخصی انجام بدهد. داستان به شیوه نگاهکردن من به جهان تبدیل شده. جهان من جهان داستانی است. از یک دنیا (داستان) به دنیای دیگر میروم. گاهی در یک داستان زندگی میکنم و بعد با یک اتفاق ساده مثلا صدای دزدگیر یک ماشین به دنیای داستانی دیگر میروم. در این جهان چیزها را جابهجا میکنم مثلا در «تمام زمستان مرا گرم کن» مسئول کارتزنی را تغییر میدهم یا روی زایندهرود کشتیرانی میکنیم. در «دیوار نوشتهها» عکس بناهای اصفهان را میگرفتم و آنها را به هم میچسباندم. سیوسه پل کنار مسجد شاه قرار میگرفت و به بازار قیصریه وصل میشد. از یک تونل میگذشتیم و ناگهان رودخانه زیر پایمان بود. در داستانهایم جغرافیای شهر را تغییر میدهم و از مکانهای آشنا جهانی تازه میسازم. آدمهای داستانهایم هم همیشه با من هستند. آنها برایم شخصیتهایی نیستند که داستانشان را نوشتهام و بعد رهایشان کرده باشم. آنها با من به جاهای مختلف میآیند، در ذهنم زندگی میکنند و ممکن است در هر داستان شکل تازهای پیدا کنند. شاید به همین دلیل است که نمیتوانم خودم را از نوشتن داستان، ناداستان جدا کنم. موسیقی هم در این جهان همراه همیشگی است. گاهی صدای یک خواننده، گاهی یک قطعه موسیقی، خاطره یا حادثهای را زنده میکند. هنوز دوست دارم بنویسم چون هنوز چیزهایی برای دیدن و کشفکردن وجود دارد. هنوز آدمهایی هستند که میتوانند وارد داستانهایم بشوند و هنوز مکانهایی هستند که میتوانم شکل دیگری به آنها بدهم. شاید پاسخ من به پرسش دلسردی همین باشد: من هنوز در داستان زندگی میکنم و تا وقتی زندگی میکنم داستانها و ناداستانها و آدمهایشان هم با من زندگی میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.