شکلهای زندگی: درباره «سلوک» و داستانهای متأخر محمود دولتآبادی
نوستالژیهای دولتآبادی
«قهرمانی» از مهمترین ویژگی ریختشناسی (مورفولوژی) اسطورهای ایرانزمین است، تا بدان اندازه که در بسیاری از مقاطع حساس تاریخی میل به قهرمانشدن چنان پررنگ میشود که سایر امور را تحتالشعاع خود قرار میدهد و همه چیز در اجتماع به حال تعلیق درمیآید تا قهرمان، قهرمانی کند.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
نادر شهریوری (صدقی): «قهرمانی» از مهمترین ویژگی ریختشناسی (مورفولوژی) اسطورهای ایرانزمین است، تا بدان اندازه که در بسیاری از مقاطع حساس تاریخی میل به قهرمانشدن چنان پررنگ میشود که سایر امور را تحتالشعاع خود قرار میدهد و همه چیز در اجتماع به حال تعلیق درمیآید تا قهرمان، قهرمانی کند. دولتآبادی در «کلیدر» این ریختشناسی را مدنظر قرار میدهد، قهرمان بهخونخفته در «کلیدر» همچون سایر قهرمانان چهرهای جادویی پیدا میکند و در هاله (Aura) فرو میرود. مقصود از «هاله» فضایی ارزشمند، فریبنده و دور از دسترس است. قهرمان بهویژه آن هنگام که در نبردی نابرابر کشته میشود، افسانه میشود و جایگاهی یکه و مقدس به خود میگیرد. از این نظر «کلیدر» دولتآبادی تماما افسانه است؛ افسانه قهرمان. اما با این حال «کلیدر» افسانه نیست، واقعیتی است که رخ داده است.
تم داستانهای دولتآبادی رئالیستی است. نوشتههای او به رئالیسم روستایی معروف است که شرح رنجها، ناکامیها و بهندرت کامیابیهای مردم در روستاهای خراسان است. اما این همه دولتآبادی نیست؛ چراکه بخش مهمی از کارهای بعدی او در دوری از حالوهوای روستا ساخته و پرداخته میشود. او که زمانی تنها در پی آن بود که چگونگی پیدایش قهرمان را نشان دهد، اکنون مدتهاست از آن فضای جادویی دور شده و به بیان واقعیتهایی پرداخته که سنخیتی با داستانهای اولیهاش ندارد؛ زیرا زمانه عوض شده و او خود را با زمانه تطبیق میدهد. داستان «سلوک» نقطهای مهم در این تغییر مسیر است. داستان که در سال 1382 نوشته شده و با جملهای قابل تأمل آغاز میشود: «مردی را میبینید که در سایه میرود». ماجرا مربوط به نویسندهای سنوسالدار و سابقا آرمانگراست که با دختری کوچکتر از خودش آشنا میشود. آنها عاشق هم میشوند و با یکدیگر زندگی میکنند اما بعد از ده سال نیلوفر از قیس جدا میشود و او را به حال خود رها میکند. از آن پس قیس مردی میشود که در سایه میرود. از «سایه» میتوان تعابیر گوناگون داشت. مردی که در سایه زندگی میکند میتواند ماجرای مردی باشد که در گذشته جا مانده است، تجربههایش مربوط به همان موقع است و دیگر میل به تجربهکردن ندارد. مردی که از واقعیت فاصله گرفته و در خیالات خود زندگی میکند؛ نوعی سفر ذهنی که همچون هر سفر ذهنی دشوار است که در نهایت درخششی از خود ساطع نمیکند. «سلوک سفری ذهنی و دشوار است که پایانی معمولی دارد اما آنچه این اثر را متمایز از دیگر آثار دولتآبادی میکند وجه اندیشه فلسفی او و شخص اول کتابش است که حتی گاهی پیرمرد خنزرپنزری مشهور ادبیات معاصر ایران در بوف کور هدایت را به یاد میآورد. سلوک حدیث نفس هم است، حدیث نفس یک نویسنده».1 این نویسنده میتواند هرکس دیگری باشد که در ذهنش زندگی میکند. ماجرا از یک نظر تماما تداعیهای ذهنی آدمی است که از یک زمان به این طرف رابطه خود را با واقعیت قطع کرده، از همین رو نمیداند به جستجوی چه چیزی است. مانند پیرمرد خنزرپنزری که چمدانش را که سایهای از خودش و یا نعشی است، با خود به این طرف و آن طرف میکشد. «این چمدان که نعش من، که محتوای جنازه من است که به دنبال خود میکشانمش تا به شب تا به مقطع خود برسم». خودخوریهای قیس، مردی که در سایه میرود، شباهتی به خنزرپنزری هدایت دارد. او نیز نماینده چندینهزارساله و یا حتی نماینده معاصر وطن خویش است که در «جستوجوی نیافتن» شب را به مقطع میرساند. «... انسان چگونه حسی است؟ من چگونه حسی هستم وقتی ذهنم شاخه، شاخه، شاخه است که من در هر شاخهای اسیر و اسیر و اسیرم به جستوجوی نیافتن و نبود آنچه در جستوجویش هستم؟ آری انسان در ذهنش زندگی میکند، انسان در ذهنش میمیرد... من خستهام، خسته پس میتوانم بگویم یک خستگی یازدههزارساله... احساس میکنم قوز درآوردهام، دلم میخواهد عصایی به دست داشته باشم، چون وقت بلندشدن ناچارم دست بگیرم به زانوهایم. میخواهم بنشینم اما کجا؟».2 قیس اگرچه میخواهد بنشیند اما نمیداند کجا؟ جایی برای نشستن ندارد، چهبسا در بیوزنی به سر میبرد که نمیداند در کجای جهان ایستاده است.
فضای داستانی دولتآبادی بعد از نوشتن «سلوک» خاکستریتر میشود. دولتآبادی در «بنیآدم» آدمهایی را توصیف میکند که بیشتر از قیس در سایه میروند؛ آدمهایی که افقهای پیشرویشان بسته است، چراغهای رابطهشان تاریک است و کسی آنها را به آفتاب معرفی نمیکند، در حالی که تا قبل از این آفتاب زندگیهای خود بودند اما حال به سایههایی بدل شدهاند که از هر طرف سرزنش میشوند. آنها مدتهاست خانه را گم کردهاند و آنچه برایشان به جا مانده، خستگی است. توصیف چنین آدمهایی میتواند برای دولتآبادی سخت باشد. او که زمانی اراده کرده بود انسانهایی خلق کند که دیگران ناگزیر از عشق به آنان باشند، حال انسانهایی خلق میکند که دیگران ناگزیر از دوری از آنان میشوند. «خوشبخت ملتی که قهرمان دارد» در آثار دولتآبادی به بدبخت ملتی تبدیل میشود که به دنبال قهرمان میگردند، آن هم در زمانهای که زمانه «کلیدر» نیست.
دولتآبادی چنانکه گفته شد راوی همزمان دوران خود است؛ دورانی پرتلاطم که هر برهه کوچک آن میتواند مایه روایتها و داستانهای گوناگون باشد. دولتآبادی در داستانهای اخیرش به خلق شخصیتهایی میپردازد که دچار نوستالژی هستند. اساسا نوستالژی در این دوره در دولتآبادی بیشتر میشود، در حالی که در داستانهای اولیهاش کمتر نوستالژیک میشود. از «نوستالژی» تعابیر گوناگون میشود. به یک تعبیر میتوان آن را پیوندی میان روانشناسی و تاریخ در نظر گرفت، یعنی پیوندی میان گذشته سپریشده و ذهنی که با آن درگیر است. نمونهای از این پیوند را در یکی از داستانهای کوتاه مجموعه داستان «بنیآدم» مشاهده میکنیم. ماجرا به دو نفری برمیگردد که یکی از آنها زندانی و دیگری زندانبان سالهای قبل از انقلاب بودهاند که در موقع روایت داستان در شرایط مشابه در مهاجرتی ناخواسته به سر میبرند و هیچیک از آن دو نمیخواهد ایفاگر نقش قبلی خود بهعنوان قهرمان و یا ضد قهرمان باشد. اکنون این هر دو مانند قیس داستان «سلوک» در سایه میروند. با این حال اندوهی عمیق در دل زندانبان وجود دارد؛ زیرا دائما گذشته را به خاطر میآورد و آن را در ذهن خود بازتولید میکند و به همین خاطر هر روز روبهروی خانه زندانی سابق میرود و منتظر میماند تا شاید بتواند او را ببیند و با او صحبت کند اما این اتفاق نمیافتد و غم سراپای زندانبان سابق را فرامیگیرد، زیرا نمیتواند گذشته را فراموش کند که بالعکس گذشته در ذهن او تداعی میشود. خاطرههایی از زندانی سابق، از مادر زندانی که به ملاقاتش میآمده و حتی مسائلی جزئیتر مثل تیغ ژیلتی که زندانبان هنوز هم پس از سالها نفهمیده که چگونه زندانی که از او مراقبت کرده توانسته آن را با خود به سلول ببرد بدون آنکه او متوجه شود. همه این خاطرهها همراه با چهره زار و نزار زندانی به یاد زندانبان میآید و او میکوشد تا در دیداری که میخواهد با زندانی انجام دهد آنها را فراموش کند، اما این اتفاق نمیافتد. زندانی مانند قیس داستان «سلوک» چنان اسیر خیالات خود است که هیچ کاری برای آنکه آن «گذشته» بهنوعی حتی واکاوی شود نیز نمیکند. او حتی از باب کنجکاوی هم تمایلی به صحبت با زندانبان سابق خود ندارد. زندانی اگرچه هر روز صبح پشت پنجره میآید و زندانبان خود را میبیند اما حاضر به روبهروشدن نمیشود. او همچون هر فرد نوستالژیک میکوشد کماکان در گذشته باقی بماند. نوستالژی گاه آن هنگام به سراغ آدمی میآید که اتفاقی رخ نمیدهد، گویا در فقدان اتفاق است که ذهن به هر موضوعی ولو که چندان هم موضوع نباشد فکر میکند و در خیال خود به آن پر و بال میدهد تا در اندوه آن باقی بماند. اندوه سترونبودن، نوعی واکنش درونی است که در حکم ترسی ذهنی نسبت به آینده عمل میکند.
نوستالژی چنانکه میگویند بهعنوان نیرویی بازدارنده عمل میکند اما همواره بازدارنده نیست، گاه همچون بهمنی است که به سوژههای نوستالژیک توان فزاینده میدهد. نوستالژی اگرچه در داستانهای متأخر دولتآبادی بیشتر دیده میشود اما کموبیش در سایر داستانهای دولتآبادی و همینطور در نوشتهها و مصاحبههایش وجود دارد که با نوستالژی سایر نویسندگان معاصر فرق دارد. نوستالژی از نظر دولتآبادی میتواند گذشتهای باشد که در کار مدام و پیگیر که دولتآبادی آن را جوهر زندگی نام میدهد نهفته شده است و توانش را نیز از همان گذشته میگیرد. یا نوستالژی میتواند حسرت گذشتهای باشد که نیرویی برانگیزاننده برای اعاده آن است. این نوستالژیها با خوشبینیهای شخصی دولتآبادی همخوانی دارد. در آثار دولتآبادی بهرغم پستی و بلندیهای زندگی که آن را بسیار تجربه کرده، دفاع از زندگی وجود دارد؛ نوعی واقعگرایی آمیخته با رنج و کار که او را در سمت زندگی قرار میدهد.
1. «محمود دولتآبادی»، امیرحسین چهلتن
2. «سلوک»، محمود دولتآبادی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.