نقدی بر مقاله «تراپی میروم؛ پس هستم»
الهیات نوین تراپی
مقاله «تراپی میروم؛ پس هستم» نوشته دکتر نیما شمسائی در روزنامه شرق مورخ 5/7/1405، با عنوانی آغاز میشود که آشکارا یادآور گزاره مشهور دکارت، «میاندیشم، پس هستم» است. نویسنده با جایگزینکردن «تراپی میروم» به جای «میاندیشم»، از همان ابتدا میخواهد تصویری از انسان معاصر ارائه کند که گویی به جای اندیشیدن به جهان، بیش از اندازه درگیر خویشتن خویش شده است.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
سیاوش جعفرپور-ارشد روانشناسی و دانشجوی دکترای فلسفه: مقاله «تراپی میروم؛ پس هستم» نوشته دکتر نیما شمسائی در روزنامه شرق مورخ 5/7/1405، با عنوانی آغاز میشود که آشکارا یادآور گزاره مشهور دکارت، «میاندیشم، پس هستم» است. نویسنده با جایگزینکردن «تراپی میروم» به جای «میاندیشم»، از همان ابتدا میخواهد تصویری از انسان معاصر ارائه کند که گویی به جای اندیشیدن به جهان، بیش از اندازه درگیر خویشتن خویش شده است. این انتخاب، البته عنوانی جذاب و کنایهآمیز ساخته است، اما خود این پرسش را پیش میکشد که آیا اساساً رفتن به تراپی را میتوان با نوعی «اثبات بودن» یا خودشیفتگی معاصر یکی گرفت؟ نویسنده در آغاز میگوید کافی است کسی بگوید «من تراپی میروم» تا این جمله تقریباً خودبهخود با احساسی از فضیلت اخلاقی همراه شود و گویی «کارکردن روی خود» به یک فضیلت تبدیل شده است. اینجا نخستین پرسش جدی مطرح میشود: آیا واقعاً باید «کارکردن روی خود» را امری مشکوک یا مذموم تلقی کرد؟ خودشناسی و اصلاح خویشتن، دستکم در سنتهای فلسفی و اخلاقی، سابقهای بسیار طولانی دارند. از سقراط و سنت «خودت را بشناس» گرفته تا بسیاری از مکاتب اخلاقی و فلسفی، شناخت خویشتن نه یک بیماری فرهنگی، بلکه یکی از مسائل مهم زندگی انسانی بوده است. بنابراین اگر امروز مراجعه به روانشناس و رواندرمانگر در جامعه عادیتر شده است، نخست باید پرسید آیا این اتفاق الزاماً نشانه «درخودفروماندگی» است یا میتواند نشانه کاهش یک انگ اجتماعی قدیمی نیز باشد؟ جامعهای که برای مدتها مراجعه به روانشناس را با برچسبهایی چون «دیوانگی» و «روانیبودن» همراه میکرد، اگر اکنون آرامآرام این انگ را کنار بگذارد، آیا باید صرفاً به دلیل افزایش مراجعه به روانشناس مورد حمله قرار گیرد؟ میان عادیشدن مراجعه به متخصص، تجاریشدن خدمات روانشناختی و افراط در روانشناختیکردن زندگی تفاوت وجود دارد و این سه را نمیتوان بدون تفکیک در یک کلمه، یعنی «تراپی» جمع کرد.
«ما» دقیقا چه کسانی هستیم؟
نویسنده سپس میپرسد: «چه شد که اینچنین بیامان به خود مشغول شدیم؟» اما اینجا پرسش مهم دیگری مطرح میشود: این «ما» دقیقاً چه کسانیاند؟ آیا منظور همه جامعه است؟ آیا منظور طبقه متوسط شهری است؟ مراجعان رواندرمانیاند؟ کاربران شبکههای اجتماعیاند؟ یا گروه خاصی از تحصیلکردگان و مصرفکنندگان فرهنگ خودیاری؟ این پرسش زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که نویسنده در ادامه ادعا میکند ما در عصر «سیطره همهجانبه» یک «الهیات نوین» زندگی میکنیم؛ الهیاتی که میکوشد همه ساحات حیات انسانی را ذیل فرمولی فروکاستگرایانه به نام رواندرمانی ببلعد. «سیطره همهجانبه» ادعای بسیار بزرگی است. برای چنین ادعایی باید نشان داد این سیطره دقیقاً در کجا، بر چه گروهی، با چه میزان گستردگی و بر اساس چه شواهدی رخ داده است. صرف مشاهده افزایش حضور واژگان روانشناختی در فرهنگ عمومی، برای اثبات یک «سیطره همهجانبه» کافی نیست.
از رواندرمانی تا «ایدئولوژی تمامیتخواه»
مقاله در گام بعد میگوید چیزی که زمانی دانشی تخصصی و ابزاری بالینی برای مواجهه با مسائل محدود و مشخص بود، امروز به «ایدئولوژی تمامیتخواه» تبدیل شده است. اینجا به نظرم مهمترین مسئله منطقی مقاله ظاهر میشود. میتوان پذیرفت که روانشناسی عامهپسند، بازار توسعه فردی، بعضی مربیان خودشناسی یا برخی مشاوران ممکن است ادعاهایی اغراقآمیز داشته باشند. اما از این گزاره چگونه میتوان به این نتیجه رسید که «رواندرمانی» به یک ایدئولوژی تمامیتخواه تبدیل شده است؟ در اینجا چند مفهوم متفاوت کنار هم قرار گرفتهاند: رواندرمانی، خودشناسی، توسعه فردی، مشاوره، سبک زندگی و بازار فرهنگی پیرامون آنها. اما اینها لزوما یک پدیده واحد نیستند. اگر قرار است نقد متوجه «فرهنگ تراپی» باشد، باید دقیقاً روشن شود فرهنگ تراپی چیست و چه نسبتی با رواندرمانی حرفهای دارد. در غیر این صورت، ممکن است نقد یک پدیده فرهنگی خاص، به نقد کلی رواندرمانی تبدیل شود.
درمانگر؛ کشیش، قاضی یا متخصص؟
نویسنده سپس تصویری بسیار گسترده از درمانگر ارائه میدهد: او را همزمان کشیش، معلم اخلاق، قاضی، داور و متخصص همهچیزدان معرفی میکند؛ کسی که میتواند درباره روابط، سبک زندگی، مواضع سیاسی، ارزشهای انسانی، غایت زندگی و کیفیت انتخابهای فرد حکم صادر کند. اما باز باید پرسید: این تصویر درباره کدام درمانگر است؟ اگر منظور برخی درمانگران یا برخی چهرههای بازار روانشناسی است، باید مصادیق مشخص ارائه شود. اگر منظور کل حرفه رواندرمانی است، باید برای این تعمیم شواهد بیشتری وجود داشته باشد. وجود درمانگری که از محدوده تخصص خود فراتر میرود، به خودی خود اثبات نمیکند که «درمانگر» ذاتاً چنین جایگاهی دارد.
صغریکبریهای سلیقهای؛ اما کدام صغری و کدام کبری؟
نویسنده در همین بخش از «صغریکبریچیدنهای سلیقهای» سخن میگوید و معتقد است این پیامبران نوظهور، پندها و قضاوتهای ارزشی خود را به «قبله مقدس علم» میتابانند. اما این تعبیر را میتوان به خود مقاله نیز بازگرداند؛ نه برای متهمکردن نویسنده به مغالطه، بلکه برای پرسیدن از ساختار استدلال او. آیا مقاله نیز در مواردی از چند مشاهده و مصداق محدود به نتایجی بسیار بزرگ نمیرسد؟ برای مثال: رواندرمانی گسترش یافته است؛ برخی افراد از زبان روانشناختی استفاده میکنند؛ برخی افراد در بازار توسعه فردی ادعاهای اغراقآمیز دارند؛ برخی خدمات روانشناختی ممکن است جنبه منزلتی پیدا کرده باشند؛ برخی مسائل اجتماعی ممکن است روانشناختی تفسیر شوند؛ اما از مجموعه این مقدمات چگونه به «الهیات نوین»، «ایدئولوژی تمامیتخواه» و «سیطره همهجانبه» میرسیم؟ مسئله این نیست که این نتایج الزاماً نادرستاند؛ مسئله این است که مقدمات میانی لازم برای رسیدن به آنها در مقاله به اندازه کافی نشان داده نشدهاند.
خشم، تروما؛ شکست، دلبستگی؛ نارضایتی، مرزها
مقاله در ادامه میگوید فرهنگ تراپی میتواند برای بسیاری از پدیدهها توضیح روانشناختی آماده داشته باشد: خشم به تروما، شکست به الگوی دلبستگی، نارضایتی به مسئله مرزها و تناقض به طرحواره ارجاع داده میشود. اگر چنین رویکرد افراطیای وجود داشته باشد، نقد آن کاملاً قابل فهم است. اما سؤال این است که آیا اینها ویژگی رواندرمانیاند یا نمونههایی از کاربرد نادرست و سادهانگارانه مفاهیم روانشناختی؟ اگر همه خشمها ناشی از تروما نیستند، باید نشان داد چه کسی و کجا ادعا کرده است که همه خشمها ناشی از تروما هستند. اگر همه شکستها ناشی از الگوهای دلبستگی نیستند، باز باید نمونه و شواهد ارائه شود. نمیتوان یک تفسیر افراطی را انتخاب کرد و سپس آن را نماینده کل رواندرمانی قرار داد.
رواندرمانگر و فالگیر
شاید بحثبرانگیزترین قسمت مقاله آنجاست که فرهنگ تراپی را حتی از فالگیری نیز اسطورهایتر میداند و درمانگر را با فالگیر مقایسه میکند: فالگیر سرنوشت را در ستارگان میخواند و درمانگر آن را در اعماق روان جستوجو میکند. اما این قیاس محل پرسش جدی است. فالگیر مدعی نوع خاصی از شناخت سرنوشت از طریق ستارگان یا امور مشابه است؛ در حالی که رواندرمانی، در صورت حرفهای و علمی خود، مدعی ارزیابی مشکلات روانشناختی و استفاده از روشهای درمانی مشخص است. ممکن است بتوان عملکرد برخی درمانگران را نقد کرد، اما برای همسنخکردن درمانگر و فالگیر باید نشان داد که مبنای معرفتی و روششناختی این دو واقعاً مشابه است. صرف اینکه هر دو درباره وضعیت انسان سخن میگویند، برای ساختن چنین قیاسی کافی نیست.
آیا تراپی کالای لوکس است؟
نویسنده در بخش بعد میگوید تراپی به کالایی لوکس و منزلتبخش تبدیل شده است؛ کالایی که برای مصرفکننده سرمایه فرهنگی، آگاهی برتر، پیچیدگی شخصیتی و حتی نوعی تفوق اخلاقی تولید میکند. حتی اگر این توصیف درباره بخشی از مصرفکنندگان درست باشد، سؤال دیگری باقی میماند: این بخش چه نسبتی با کل جامعه دارد؟ اگر تراپی واقعاً کالایی لوکس است، پس مخاطبان آن ظاهراً گروهی محدودند. در این صورت چگونه میتوان تجربه این گروه محدود را به «انسان معاصر» یا حتی «ما» تعمیم داد؟ در اینجا مسئله نمایندگی مطرح میشود: آیا یک خردهفرهنگ را میتوان نماینده کل جامعه دانست؟
«شهوت سوژه اصیل»
نویسنده در ادامه تقاضا برای تراپی را «مانیفست شهوت سوژه اصیل» مینامد؛ یعنی میل به کشف یک «من حقیقی»، یک داستان منحصربهفرد، یک میل اصیل، یک زخم مخصوص و یک هویت یگانه. اما آیا همه رواندرمانیها بر چنین تصویری از انسان مبتنیاند؟ این پرسش مهمی است، زیرا مقاله در اینجا نیز یک فرض خاص درباره «خویشتن» را به کل فرهنگ تراپی تعمیم میدهد. باید نشان داد کدام مکاتب و رویکردهای رواندرمانی دقیقاً بر فرض وجود یک «من حقیقی» پنهان استوارند و آیا میتوان این فرض را ویژگی عمومی رواندرمانی دانست یا نه.
فردیسازی رنج؛ نقدی درست اما شاید یکسویه
در این بخش مقاله به نقطهای میرسد که به نظرم جدیترین بخش نظری آن است: فردیسازی رنج. نویسنده میگوید امر اجتماعی روانی میشود، امر سیاسی شخصی میشود و نابرابریها و مناسبات ساختاری به طرحوارهها، الگوهای دلبستگی، تروماهای کودکی و ضعف در برنامهریزی فردی فروکاسته میشوند. این نقد میتواند موضوع مهمی برای جامعهشناسی و فلسفه اجتماعی باشد. اما در اینجا باید مراقب یک مسئله دیگر نیز بود: آیا نویسنده خود گرفتار نوع دیگری از فروکاستگرایی نشده است؟ او به روانشناسی اعتراض میکند که جهان را به فرد تقلیل میدهد؛ اما ممکن است خود مقاله نیز بخشی از گرایش مردم به تراپی را بیش از اندازه به یک منطق اجتماعی و فرهنگی خاص تقلیل دهد. یعنی همان خطایی که نویسنده در دیگری میبیند، ممکن است در سطح دیگری در استدلال خودش تکرار شود.
چرا جهان درون باید در برابر جهان بیرون قرار بگیرد؟
مقاله میگوید هرچه بیشتر جهان را به درون خود ترجمه کنیم، جهان کمتر موضوع اندیشه خواهد بود. اما چرا باید میان این دو رابطهای تقابلی برقرار باشد؟ آیا انسان نمیتواند هم خود را بشناسد و هم جامعه را؟ آیا شناخت سازوکارهای روانی خود، لزوماً مانع شناخت مناسبات اقتصادی و سیاسی است؟ آیا فهم تروما، دلبستگی یا الگوهای رفتاری، به خودی خود اندیشیدن به قدرت و ساختار اجتماعی را تعطیل میکند؟ به نظر میرسد مقاله در اینجا یک دوگانه میسازد: جهان درون در برابر جهان بیرون؛ فرد در برابر ساختار؛ روان در برابر جامعه؛ خودشناسی در برابر جهانشناسی. در حالی که میتوان گفت این دو حوزه الزاماً رقیب یکدیگر نیستند. انسان میتواند هم درباره خودش و هم درباره جهان بیندیشد.
«رنج دیگر پرسشی درباره جامعه نیست»
مقاله سپس با لحنی قطعیتر میگوید رنج دیگر پرسشی درباره جامعه نیست، شکست دیگر پرسشی درباره مناسبات قدرت نیست و نارضایتی دیگر ضرورتی برای مشارکت در بهبود وضعیت ایجاد نمیکند؛ بلکه همهچیز به ضرورت «کار کردن روی خود» بازمیگردد. اما باز پرسش همان است: چرا «یا»؟ چرا رنج نمیتواند همزمان روانشناختی و اجتماعی باشد؟ چرا شکست نمیتواند هم به ویژگیهای فرد مربوط باشد و هم به مناسبات قدرت؟ چرا نارضایتی نمیتواند هم نیازمند کار روی خود باشد و هم نیازمند اصلاح شرایط اجتماعی؟ به نظر میرسد اینجا نیز به جای رابطه «و»، رابطه «یا» ساخته شده است؛ گویی باید میان روان و جامعه یکی را انتخاب کنیم. اگر انسان معاصر کمتر سیاسی است، آیا تقصیر تراپی است؟ از دل همین استدلال میتوان یک پرسش دیگر مطرح کرد: اگر بخشی از انسانهای معاصر، بهویژه نسلهای جدید، از مشارکت سیاسی یا کنش جمعی فاصله گرفتهاند، آیا میتوان این پدیده را به فرهنگ تراپی نسبت داد؟ برای چنین ادعایی باید رابطه علّی اثبات شود، نه اینکه صرفاً همزمانی دو پدیده را به معنای رابطه علت و معلول بگیریم.
ممکن است تغییر سبک زندگی، تغییرات اقتصادی، تحولات فرهنگی، شبکههای اجتماعی، بیاعتمادی سیاسی و دهها عامل دیگر در کاهش یا تغییر شکل مشارکت جمعی مؤثر باشند. بنابراین اگر قرار است تراپی بهعنوان عامل این تحول معرفی شود، این رابطه نیازمند شواهد مستقل است. رواندرمانی اساساً برای چه آمده است؟ اینجا شاید بد نباشد یک سؤال ساده مطرح کنیم: رواندرمانی اساساً برای چه پدید آمده است؟ آیا هدف آن این بوده که انسان را از جامعه جدا کند و درون خودش زندانی کند؟ یا اینکه قرار بوده به انسانهایی که با مشکلات روانی و عاطفی مواجهاند کمک کند زندگی خود را بهتر بفهمند و اداره کنند؟ اگر پاسخ دوم را بپذیریم، مسئله دیگر خود «رواندرمانی» نیست؛ بلکه باید درباره افراطها و انحرافات احتمالی آن سخن گفت: تجاریشدن، سطحیشدن، خودیاری عامهپسند، ادعاهای شبهعلمی یا تبدیل متخصص به مرجع همهچیزدان. این تفکیک برای نقد جدی ضروری است. و سرانجام: «تراژدی این نیست که انسان معاصر خود را نمیشناسد»
مقاله در پایان میگوید تراژدی انسان معاصر این نیست که خودش را نمیشناسد، بلکه این است که در خیرگی به ژرفای ناموجود و تیره خویشتن، بینایی خود را از دست داده است. اما این جمله خود پرسش دیگری ایجاد میکند. اگر انسان معاصر هنوز خودش را نمیشناسد، پس چرا تلاش او برای شناخت خویشتن باید اینچنین نکوهش شود؟ آیا ممکن نیست بخشی از گرایش انسان امروز به خودشناسی، دقیقاً ناشی از این باشد که احساس میکند شناخت کافی از خودش ندارد؟ ما قرنها خودشناسی را یکی از مسائل اساسی زندگی انسانی دانستهایم. حال اگر امروز شکلهایی از خودشناسی تجاری، افراطی یا سطحی پدید آمده، راهحل آن نفی اصل خودشناسی نیست؛ بلکه تفکیک خودشناسی جدی از بازار خودشناسی است.
مسئله شاید خود تراپی نباشد
نقد فرهنگ تراپی میتواند نقدی مهم و حتی ضروری باشد. اینکه بازار روانشناسی چگونه شکل گرفته، چگونه برخی مفاهیم روانشناختی وارد زبان روزمره شدهاند، چگونه برخی مسائل اجتماعی ممکن است به مسائل فردی تقلیل پیدا کنند و چگونه برخی خدمات روانشناختی ممکن است به کالای منزلتی تبدیل شوند، همه موضوعات قابل پژوهشی هستند. اما برای رسیدن از این مسائل به «الهیات نوین»، «ایدئولوژی تمامیتخواه» و «سیطره همهجانبه رواندرمانی»، باید مسیر استدلال روشنتر و شواهد گستردهتر باشد. مشکل اصلی مقاله شاید این نباشد که چرا از تراپی انتقاد کرده است؛ مشکل این است که در مواردی، تراپی، رواندرمانی، فرهنگ تراپی، توسعه فردی، خودیاری، بازار روانشناسی و حتی میل انسان به خودشناسی را در یک دستگاه واحد قرار داده و سپس همه را با یک حکم کلی توضیح داده است. و اینجاست که نقد مقاله به خودش بازمیگردد. اگر قرار است از «صغریکبریچیدنهای سلیقهای» انتقاد کنیم، باید مراقب باشیم خودمان نیز از چند مصداق محدود، به حکمهایی درباره «انسان معاصر» نرسیم. اگر قرار است با فروکاستگرایی مبارزه کنیم، نباید خودمان یک پدیده پیچیده را فقط با یک علت توضیح دهیم. اگر قرار است از تقلیل رنج اجتماعی به روان فرد انتقاد کنیم، نباید روان فرد را نیز از جامعه جدا کنیم. و اگر قرار است انسان را از «درخودفروماندگی» نجات دهیم، شاید بهتر باشد میان خودشناسی و خودشیفتگی، میان رواندرمانی و فرهنگ تراپی، میان درمان و تجارت، و میان شناخت خویشتن و بیاعتنایی به جهان تمایز بگذاریم. مسئله این نیست که انسان چرا به خودش نگاه میکند؛ مسئله این است که آیا وقتی به خودش نگاه میکند، هنوز جهان را هم میبیند یا نه. شاید پاسخ درست نه در نفی خودشناسی باشد و نه در ستایش بیقیدوشرط تراپی؛ بلکه در این باشد که انسان بتواند هم خویشتن را موضوع شناخت قرار دهد و هم جهانی را که در آن زندگی میکند. در غیر این صورت، ممکن است در نقد «صغریکبریهای سلیقهای» خودمان نیز به صغریکبریهای بزرگ با شواهد کوچک گرفتار شویم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.