در گفتوگو با دیاکو حسینی بررسی شد؛ چشمانداز جنگ و صلح ایران، ذیل آرایش نظامی ناوها و تحولات دیپلماتیک از نشست شنژن تا شورای حکام
تهران در بُردار ابرقدرتها
حسینی: احتمال جنگی گسترده و شدید، اما «کوتاه» وجود دارد
معادلات جنگ و صلح میان ایران و آمریکا در شرایطی به مرحلهای حساس و بهشدت پیچیده رسیده است که همزمان، استقرار و تحرک ناوهای جنگی، تداوم تنشها و درگیریهای پراکنده میان تهران و واشینگتن، نشست شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی و نیز دیدار رؤسای جمهور آمریکا، روسیه و چین در شنژن، در حال شکلدهی به محیطی چندلایه از ملاحظات و محاسبات راهبردی هستند.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
معادلات جنگ و صلح میان ایران و آمریکا در شرایطی به مرحلهای حساس و بهشدت پیچیده رسیده است که همزمان، استقرار و تحرک ناوهای جنگی، تداوم تنشها و درگیریهای پراکنده میان تهران و واشینگتن، نشست شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی و نیز دیدار رؤسای جمهور آمریکا، روسیه و چین در شنژن، در حال شکلدهی به محیطی چندلایه از ملاحظات و محاسبات راهبردی هستند. درهمتنیدگی این تحولات صرفا مجموعهای از رخدادهای موازی را پیش چشم ناظران نمیگذارد، بلکه میتواند نشانهای از تلاقی مسیرهای دیپلماتیک، امنیتی و ژئوپلیتیک باشد که هریک بر دامنه گزینهها و محاسبات طرفین اثر میگذارند. در چنین فضایی، خطر برداشتهای نادرست، محاسبه اشتباه و تشدید ناخواسته بحران بیش از پیش برجسته میشود؛ بهویژه آنکه هریک از این تحولات میتواند بر چشمانداز مذاکره، بازدارندگی و احتمال رویارویی مستقیم اثرگذار باشد. بین خطوط این تحولات و پیامدهای احتمالی آنها بر معادلات پیشروی ایران و آمریکا، مبحثی است که در گفتوگو با دیاکو حسینی، مدیر دپارتمان سیاست خارجی مرکز بررسیهای استراتژیک ریاستجمهوری و معاون مطالعات اقتصادی و آیندهپژوهی اتاق تهران، به بررسی آن پرداختهایم.
دیدار اخیر رهبران آمریکا، روسیه و چین در شنژن، با توجه به تعدد و پیچیدگی پروندههای مشترک و متعارض میان این سه قدرت و بهویژه موضوع ایران، با روایتها و تحلیلهای مختلفی همراه شده است. برخی این نشست را به یالتای دوم تشبیه کردهاند، برخی دیگر آن را در قیاس با نشست گوادلوپ قرار دادهاند و روایتهای دیگری نیز درباره اهمیت و پیامدهای آن مانند کنفرانس پوتسدام مطرح شده است. به نظر شما، آیا این دیدار به اندازهای که برخی تحلیلها بر آن تأکید میکنند، واجد اهمیت تاریخی و راهبردی است؟ آیا میتوان انتظار داشت معادلات جهانی و برخی پروندههای حلنشده، در پی این نشست به سمت توافق، تعیینتکلیف یا مدیریت مؤثرتر حرکت کنند؟
من فکر میکنم مقایسه این دیدار با نشستهای رهبران قدرتهای بزرگ در جریان جنگ جهانی دوم، تا حدی اغراقآمیز است.
چرا؟
چون ما در شرایط پس از جنگ جهانی دوم قرار نداریم.
ولی میزان تعارضات درباره دو جنگ ایران و اوکراین، پرونده تایوان، جنگ تجاری، هوش مصنوعی، رقابت بر سر کانیهای معدنی کمیاب، نیمههادیها، میکروچیپها و... دستکمی از فضای جنگ جهانی دوم هم ندارد؟
بله آشفتگیهای فزاینده در نظام بینالملل، بهویژه در پیرامون تنگه تایوان، اروپا، اوکراین، خلیج فارس و ایران، بالقوه میتوانند زمینهساز بروز یک درگیری بینالمللی گستردهتر شوند. در چنین شرایطی، همکاری میان قدرتهای بزرگ میتواند نقش مهمی در مهار بحرانها و جلوگیری از تشدید تنشها ایفا کند. بااینحال و به نظر من، مقایسه این نشست با گردهماییهای تاریخی قدرتهای بزرگ در دوران پس از جنگ جهانی دوم، تا حدی اغراقآمیز است.
اگرچه این دیدار ویژگیها و اهمیت خاص خود را دارد، شرایط کنونی نظام بینالملل بهگونهای نیست که بتوان انتظار داشت تفاهمات اصولی، جامع و فراگیری مشابه توافقات آن دوران شکل بگیرد. اختلافات میان چین، روسیه و آمریکا نهتنها در حوزههای ژئوپلیتیکی و امنیتی گسترده است، بلکه ریشه در تاریخ، منافع راهبردی، برداشتهای متفاوت از نظم جهانی و رقابت بر سر حوزههای نفوذ دارد. ازاینرو، اگرچه چنین نشستهایی میتوانند به کاهش تنش، مدیریت بحرانها و ایجاد زمینههایی محدود برای همکاری کمک کنند، بعید است بهتنهایی قادر باشند اختلافات ساختاری و عمیق میان این قدرتها را حلوفصل یا نظم بینالمللی را بهطور بنیادین دگرگون کنند.
بیانیهای چهارمادهای با عنوان «بیانیه صلح رهبران چین، روسیه و آمریکا» چه سرنخی به ما میدهد؟
بیانیه که کلیگویی است. باید منتظر ماند و دید جزئیات این دیدار چه بوده و هریک از طرفها دقیقا چه مواضعی اتخاذ کردهاند.
برداشت شما چیست؟
در مجموع، به نظر من، این نشست سهجانبه را میتوان در شرایطی که همکاریهای بینالمللی بهندرت شکل میگیرند و در بسیاری از موارد نیز به نتایج مطلوب نمیرسند، گامی مثبت، هرچند محدود، ارزیابی کرد. بخش مهمی از این وضعیت را باید در سطح بالای آنارشی حاکم بر نظام بینالملل طی سالهای اخیر جستوجو کرد؛ وضعیتی که امکان شکلگیری تفاهمهای پایدار و همکاریهای مؤثر میان قدرتهای بزرگ را بیش از پیش دشوار کرده است.
از این منظر، نفس برگزاری چنین نشستی و تلاش برای ایجاد زمینهای برای گفتوگو و همکاری میان سه قدرت بزرگ، میتواند اقدامی مثبت تلقی شود؛ البته به شرط آنکه این گفتوگوها به نتایجی ملموس و قابل قبول برای طرفهای حاضر منجر شده باشد و بتواند در مدیریت بحرانهای مهم بینالمللی، بهویژه تحولات پیرامون تنگه تایوان، جنگ اوکراین و مسئله ایران، نقشی مؤثر ایفا کند.
بااینحال، معتقدم نباید اهمیت این نشست را بیش از اندازه بزرگنمایی کرد. اختلافات میان چین، روسیه و آمریکا عمیق، گسترده و برخوردار از ابعاد ساختاری است و نمیتوان انتظار داشت صرفا از طریق یک دیدار در سطح رهبران، این اختلافات بهسرعت برطرف شوند یا به تفاهمی جامع و پایدار بینجامند. ازاینرو، به نظر میرسد نتایج این نشست در ارتباط با سه بحران یادشده نیز برخلاف برخی برداشتها و هیجانات رسانهای، احتمالا محدودتر از انتظارات باشد؛ بهویژه آنکه هنوز نمیتوان با اطمینان از دستیابی به نتایج مشخص و قابل اتکا سخن گفت.
پرونده ایران در چارچوب معادلات میان قدرتهای بزرگ چه جایگاهی دارد؟ برخی معتقدند ترامپ تلاش میکند از طریق پوتین و شی، حمایت آنها از ایران را کاهش یا دستکم به سمت بیطرفی و انفعال در صورت وقوع جنگ احتمالی سوق دهد. آیا میتوان انتظار داشت این دیدار بر معادلات جنگ و صلح پیرامون ایران تأثیر تعیینکنندهای بگذارد و به تعیینتکلیف این وضعیت منجر شود؟
ممکن است ترامپ در جریان دیدار با همتایان روس و چینی خود تلاش کرده باشد آنها را به کاهش حمایتهایشان از تهران ترغیب کند؛ اما میان خواستههای سیاسی ترامپ و واقعیتهای حاکم بر ژئوپلیتیک منطقه و نظام بینالملل تفاوت معناداری وجود دارد. سیاست خارجی کشورها صرفا بر اساس مطالبات یا فشارهای یک رهبر خارجی تنظیم نمیشود، بلکه تابع مجموعهای از منافع راهبردی، ملاحظات امنیتی، محاسبات اقتصادی و روابط بلندمدت است.
روسیه و چین هر دو منافع قابل توجهی در ارتباط با ایران و تحولات منطقه خلیج فارس دارند و این منافع را نمیتوان بهسادگی نادیده گرفت یا از آنها چشمپوشی کرد. به همین دلیل، بعید است مسکو و پکن صرفا در پاسخ به خواسته ترامپ، رویکرد خود را در قبال ایران تغییر دهند. البته ممکن است در برخی حوزهها، با توجه به ملاحظات و منافع خود، سطح همکاریها یا حمایتهایشان را تعدیل کنند؛ اما چنین تصمیمی لزوما به معنای تبعیت از خواستههای واشینگتن نخواهد بود و باید آن را در چارچوب محاسبات مستقل راهبردی این دو کشور ارزیابی کرد.
حتی اگر ترامپ آماده باشد در ارتباط با تایوان و اوکراین امتیازاتی بدهد، پوتین و شی درنهایت ایران را رها نخواهند کرد؟
حتی اگر ترامپ آماده باشد در ارتباط با تایوان و اوکراین امتیازاتی بدهد، پوتین و شی درنهایت ایران را رها نخواهند کرد و با ترامپ به توافقی دوجانبه درباره ایران نخواهند رسید که دست آمریکا در قبال ایران کاملا باز باشد.
فرض محال که محال نیست، اگر فرضا توافق پشت پردهای در شنژن برای تهران بین ترامپ، پوتین و شی شکل گرفته باشد، آن وقت چطور؟
حتی اگر چنین توافقی میان آمریکا، روسیه و چین شکل گرفته باشد، مسئله اساسی این است که ایران از ظرفیت کنشگری مستقل برخوردار است و نمیتوان انتظار داشت رفتار آن الزاما در چارچوب توافقی تنظیم شود که بدون مشارکت تهران و با نادیدهگرفتن منافع و ملاحظات این کشور حاصل شده است. به نظر من، یکی از واقعیتهای مهم در نظام بینالملل معاصر، محدودترشدن توان قدرتهای بزرگ برای اعمال نفوذ تعیینکننده بر تحولات مناطق دوردست است. در مقابل، نقش و ظرفیت کنشگری کشورهایی که در رده قدرتهای بزرگ قرار نمیگیرند، بهتدریج افزایش یافته و این کشورها بیش از گذشته قادرند بر روند تحولات منطقهای و بینالمللی اثر بگذارند. ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست و نمیتوان تحولات مرتبط با آن را صرفا در چارچوب توافقات یا تصمیمات قدرتهای بزرگ تحلیل کرد.
از سوی دیگر، مسائل مرتبط با این جنگ از پیچیدگیهای فراوانی برخوردارند و دامنه آن صرفا به ایران محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از کشورهای منطقه و منافع متعارض آنها را نیز دربر میگیرد. بنابراین، حلوفصل چنین بحرانی مستلزم در نظر گرفتن طیف گستردهای از عوامل، بازیگران و ملاحظات امنیتی و سیاسی است و نمیتوان انتظار داشت صرفا از طریق توافقی میان سه قدرت بزرگ یا برگزاری یک نشست در سطح رهبران، به نتیجهای قطعی و پایدار دست یابد. در همین چارچوب، بعید میدانم حتی اگر ترامپ چنین فشارهایی را بر روسیه و چین وارد کرده باشد، این اقدام بهتنهایی بتواند بدون لحاظکردن پیچیدگیهای موجود، نتایج عملی و تعیینکنندهای در روند جنگ ایجاد کند یا موازنه نیروها را بهطور بنیادین تغییر دهد.
در حال حاضر چند تحول همزمان در جریان است؛ از جمله افزایش بیسابقه حضور ناوهای هواپیمابر و ناوهای رزمی آبی-خاکی که برخی آن را نشانهای از قریبالوقوعبودن جنگ میدانند. از سوی دیگر، پرونده هستهای ایران بار دیگر به شورای امنیت بازگشته و با توجه به سازوکار مرتبط با قطعنامه سپتامبر گذشته، شرایط تازهای در عرصه دیپلماتیک ایجاد شده است. در این باره بیانیه مشترک پنجشنبه ایران، روسیه و چین در نشست شورای حکام را شاهد بودیم که صراحتا تأکید کرده: «رفع تهدیدهای نظامی و ارائه تضمینهای معتبر برای جلوگیری از تکرار حملات علیه ایران، پیششرط ازسرگیری کامل فعالیتهای راستیآزمایی آژانس در این کشور است». در مجموع، با در نظر گرفتن تحولات همزمان در عرصه دیپلماسی و نظامی، ارزیابی شما از وضعیت کنونی چیست؟ وزن کدام مسیر، یعنی دیپلماسی یا تقابل نظامی، در شرایط فعلی سنگینتر است و تحولات را به کدام سمت محتملتر میدانید؟
به نظر من، مسئله ایران و ایالات متحده پس از جنگ ۴۰روزه و رفتوآمدهای دیپلماتیکی که از آن زمان تاکنون گاهوبیگاه جریان داشته، همچنان حلنشده باقی مانده است و هیچ چشمانداز روشنی برای حل آن وجود ندارد. ترامپ مجبور است و فرصت بسیار محدودی نیز در اختیار دارد، تا به توافقی با ایران دست پیدا کند یا از دیدگاه خود مسئله هستهای ایران را بهگونهای حلوفصل کند که تا سالها، حتی پس از پایان دوره ریاستجمهوری او، تهدیدی از جانب ایران در قالب مسئله هستهای وجود نداشته باشد. ترامپ سعی دارد چنین موضوعی را به عنوان میراثی از خود به جا بگذارد که پرونده ایران را یا از طریق مذاکره یا جنگ به سرانجام برساند.
به سرانجام میرساند؟
البته این ارزیابی که داشتم آرزواندیشی ترامپ است، ولی الزاما به معنای آن نیست که در صحنه عملی هم بتواند به چنین هدفی دست پیدا کند.
با این تحلیل شما، کفه جنگ سنگینتر است یا مذاکرات؟
با توجه به این برداشت که ترامپ و دولت او از مسئله ایران دارند و نیز با در نظر گرفتن اینکه زمینههای دیپلماسی به اندازه کافی فراهم نشده و به نتیجه نرسیده است، احتمال وقوع درگیری مجدد، در سطحی گستردهتر یا با شدت بیشتر، اما در بازه زمانی نسبتا «کوتاه» وجود دارد. پس اگر بخواهیم احتمالات را ارزیابی کنیم، به نظر من، شانس وقوع برخورد نظامی دوباره بیشتر از احتمال دستیابی به توافق است.
پس نشست شنژن هم کفه میانجیگری احتمالی پوتین و شی را سنگین نکرد؟
همانطور که پیشتر اشاره کردم، برای ارزیابی دقیقتر این دیدار باید منتظر انتشار جزئیات آن و روشنشدن مواضع دقیق هریک از طرفها ماند. در آن صورت میتوان با دقت بیشتری بررسی کرد که آیا پوتین و شی اساسا درصدد میانجیگری یا مذاکره بر سر مسئله ایران با ترامپ بودهاند و آیا روسیه و چین با رویکرد میانجیگری وارد این نشست شدهاند یا هریک، با توجه به منافع و محاسبات راهبردی خود، از اهرمها و ظرفیتهای متفاوتی بهره گرفتهاند. بنابراین، آنچه در اینجا مطرح میکنم، تحلیلی از کلیات این نشست و مناسبات میان سه قدرت جهانی است، نه ارزیابی قطعی از توافقات احتمالی و پشتپرده آن. این دیدار ممکن است، دستکم در کوتاهمدت و بسته به محتوای توافقات احتمالی که هنوز منتشر نشدهاند یا شاید هیچگاه علنی نشوند، فشارهایی بر ایران ایجاد کند.
جالب شد، چطور؟
با توجه به موضع چین در مخالفت با گسترش سلاحهای هستهای و حساسیت این کشور نسبت به وضعیت تنگه هرمز و نااطمینانیهای امنیتی آن، این احتمال وجود دارد پکن از ابزارهای دیپلماتیک خود برای ترغیب ایران به توافق و جلوگیری از وقوع مجدد جنگ استفاده کند. بااینحال، میزان و دامنه چنین فشارهایی به جزئیات تفاهمات احتمالی و محاسبات مستقل چین بستگی خواهد داشت.
پس به باورتان چین پشت ایران را خالی کرده است؟
من چنین چیزی نگفتم. فکر میکنم چینیها در جریان بازی بزرگ جاری، پشت ایران را کاملا خالی نخواهند کرد. آنها حتی از درگیرشدن دوباره ایران و آمریکا، به شکلی که آمریکا را در این منطقه درگیر کند، به لحاظ اقتصادی و راهبردی منتفع میشوند؛ البته بهصورت کاملا ظریف و نامحسوس، بدون آنکه حمایت خود را علنی کنند. این وضعیت تا زمانی میتواند به نفع چین باشد که جنگ به یک درگیری طولانیمدت و گسترده تبدیل نشود؛ زیرا در آن صورت، اقتصاد جهانی و خود چین نیز متضرر خواهند شد.
یعنی چین جلوی ترامپ برای جنگ دوباره علیه ایران را میگیرد؟
تکرار میکنم نخست باید احتمال وقوع درگیری مجدد را بالاتر ارزیابی کنیم. دوم اینکه، بسته به ماهیت توافقات میان چین و آمریکا، ممکن است چین تا حدی به سمت اعمال فشار بر ایران حرکت کند. البته این فشار احتمالا به شیوه چینی خواهد بود؛ به این معنا که چین تمایل چندانی به اعمال فشار علنی بر ایران ندارد، اما ممکن است از طریق کانالهایی که با ایران در اختیار دارد، پیامها و سیگنالهایی منتقل کند مبنی بر اینکه ادامه وضعیت کنونی در خلیج فارس مورد حمایت چین نیست و بهتر است ایران و آمریکا سریعتر به سمت یافتن راهحلی دیپلماتیک حرکت کنند.
در تحلیل شما نکتهای بسیار کلیدی وجود داشت؛ آنجا که احتمال دادید در صورت وقوع درگیری مجدد، جنگ ممکن است «کوتاه» باشد. با این حال، برخی معتقدند تهران، با آگاهی از نابرابری توان نظامی خود در مقایسه با قدرتی مانند آمریکا، بهجای اتکا بر موازنه قدرت، به سمت ایجاد موازنه «تهدید» و موازنه «وحشت» حرکت کرده است. در همین چارچوب، ایران از افزایش برد موشکهای خود به چهار تا پنج هزار کیلومتر سخن گفته و حتی برخی کشورهای اروپایی را در محدوده تهدید قرار داده است؛ با این استدلال که اگر بخشی از پشتیبانی لجستیکی و سوخترسانی حملات از اروپا صورت گیرد، دامنه پاسخ ایران نیز محدود به منطقه نخواهد بود. فارغ از اینکه این تهدیدها تا چه اندازه قابلیت عملیاتی داشته باشند، اگر راهبرد ایران بر مبنای موازنه تهدید و ایجاد بازدارندگی از طریق گسترش دامنه پاسخ تعریف شده باشد، آیا در صورت وقوع درگیری مجدد، جنگ همچنان میتواند کوتاهمدت باقی بماند؟ از سوی دیگر، آیا اساسا آمریکا نیز تمایل دارد جنگی کوتاه اما شدید را دنبال کند؟
همانطور که شما نیز اشاره کردید و من هم گفتم، تمایل ترامپ و آمریکا این است که جنگ احتمالی بعدی با ایران نیز کوتاه باشد؛ بهگونهای که بتوان پیامدهای آن را در سطح افکار عمومی آمریکا مدیریت کرد و از تبدیل آن به یک بحران سیاسی داخلی جلوگیری کرد. این جنگ، همانطور که میدانیم، در آمریکا اساسا محبوبیت چندانی ندارد و با توجه به تغییراتی که در ترکیب و فضای سیاسی کنگره نیز رخ داده است، زمینه برای ترامپ میتواند پیچیدهتر و محدودتر شود. در چنین شرایطی، طولانیشدن جنگ نهتنها میتواند هزینههای نظامی، اقتصادی و سیاسی آمریکا را افزایش دهد، بلکه ممکن است شکافهای سیاسی داخلی، اختلافات بر سر اولویتهای سیاست خارجی و فشار بر دولت برای بازنگری در رویکرد خود را نیز تشدید کند. با این حال، کوتاهبودن جنگ لزوما به معنای تضمین تحقق اهداف آمریکا نیست. اگر پاسخ ایران و مقاومتی که در برابر حملات نشان میدهد، از نظر دامنه، استمرار و پیامدهای راهبردی قابل توجه باشد، محاسبات اولیه واشینگتن ممکن است با پیچیدگیهای بیشتری مواجه شود. در این صورت، فاصله میان تصور اولیه از یک جنگ محدود و واقعیت میدانی میتواند افزایش یابد و همین امر بالقوه زمینه تداوم درگیری میان ایران و آمریکا را در ماههای آینده فراهم کند؛ وضعیتی که در آن، مدیریت زمان جنگ، هزینههای آن و چگونگی خروج از بحران، به چالشهایی اساسی برای هر دو طرف تبدیل خواهد شد.
تا کی؟
پیشبینی من این است که تا پایان دولت ترامپ شاهد درگیریهای پراکنده خواهیم بود.
یعنی جنگ با آمریکا پتانسیل آن را دارد که سه سال تداوم یابد؟
البته ممکن است این درگیریها الزاما در قالب یک جنگ کلاسیک ادامه پیدا نکنند. در عین حال، باید توجه داشته باشیم که اگر آنچه امروز مطرح میشود، یعنی هدف قراردادن اروپا با موشکهای ایران، با این استدلال که بخشی از پشتیبانی لجستیکی حملات علیه ایران از اروپا صورت میگیرد، عملیاتی شود، این وضعیت میتواند اروپا را نیز وارد درگیری مستقیم با ایران کند. چنین تحولی صحنه جنگ را کاملا غیرقابلپیشبینی خواهد کرد و معلوم نیست چگونه بتوان جنگی با چنین مقیاس و گسترهای را تا چه زمان مدیریت کرد. طبیعتا فکر میکنم اگر جنگ مجددا رخ دهد، در مقایسه با جنگهای ۱۲روزه و ۴۰روزه گذشته، غیرقابلپیشبینیتر خواهد بود و میتواند برای همه طرفها بسیار خطرناکتر باشد. باید دید ترامپ چه تصمیمی خواهد گرفت؛ اما آنچه میدانیم این است که احتمالا ترامپ نخواهد توانست با ایران به توافق برسد و ممکن است برای آمریکا چارهای جز انجام یک حمله نظامی دیگر، با اهداف مشخص و در بازه زمانی کوتاه، باقی نماند. شاید از این طریق بتواند با دستاوردهایی که ادعا خواهد کرد به دست آورده است، اعلام پیروزی کند و از جنگ کنار بکشد.
یعنی شیوه «پنیر سوئیسی»؟
بله ممکن است. با این حال، واقعیت این است که همانطور که پیشتر نیز تکرار کردم، حتی اگر چنین اقدامی انجام شود، درگیریها و برخوردهای میان ایران و آمریکا دستکم تا پایان دولت ترامپ ادامه خواهند یافت.
اتفاقا نکته مدنظر ما نیز همین است. بسیاری از تحلیلگران، از جمله شما و افرادی مانند علی واعظ، معتقدند این وضعیت ممکن است دستکم تا پایان دو سال باقیمانده از دولت ترامپ ادامه پیدا کند. در گفتوگوی قبلی نیز به نکته مهمی اشاره کردیم؛ جنگ اساسا پدیدهای «زمانگریز» است و نمیتوان از پیش برای آن مثلا یک، دو، سه ماه یا یک سال، مدت مشخصی تعیین کرد. با توجه به انتخابات کنگره و تحولات سیاسی پس از انتخابات کنست و وضعیت نتانیاهو، آیا واقعا میتوان انتظار داشت چنین وضعیتی تا دو سال ادامه پیدا کند؟ از سوی دیگر، آیا ایران اساسا توان تحمل درگیریهایی با این استمرار و هزینه را دارد؟
پرسش بسیار زیرکانهای است که آیا ایران میتواند در طول دو سال آینده این زدوخوردها را تحمل کند و حتی آیا آمریکا نیز آمادگی پرداخت چنین هزینهای را دارد؟ من فکر میکنم، همانطور که در گفتوگوی قبلی با شما در همین روزنامه «شرق» درباره آن صحبت کردیم، جنگها منطق خاص خود را دارند و الزاما از مسیر آنچه استراتژیستهای نظامی در طرفین جنگ طراحی میکنند، پیش نمیروند. بخشهایی از جنگ کاملا غیرقابلپیشبینی باقی میمانند و نمیتوان از پیش تعیین کرد که چه سرنوشتی پیدا خواهند کرد. در این مورد نیز همین مسئله صادق است. در عین حال، اگرچه افکار عمومی آمریکا با این جنگ مخالف است، اما چنانچه جنگ به مسئلهای حیثیتی برای آمریکا تبدیل شود، ممکن است این کشور را ناگزیر کند، حتی دموکراتها را که جنگ را تا تعیین تکلیف نهایی و رسیدن به نوعی پیروزی ادامه دهند؛ زیرا شکست آمریکا در این جنگ صرفا به گردن ترامپ نخواهد بود و میتواند پیامدهای راهبردی در سطح جهانی داشته باشد؛ از جمله کاهش اعتماد شرکای آمریکا در گوشهوکنار جهان به این کشور و تغییر موازنههای بینالمللی و حوزههای نفوذ. بنابراین، حتی دموکراتهایی که با جنگ مخالف هستند نیز ممکن است با اکراه، از ادامه آن حمایت کنند تا زمانی که آمریکا بتواند نقطهای را بهعنوان پیروزی اعلام کند؛ بهویژه در ارتباط با ادعاهایی که امروز درباره همچنان وجود داشتن پتانسیل تسلیحات کشتار جمعی در ایران مطرح میشود. از این منظر، فکر میکنم میزان تابآوری در آمریکا تا حدی وجود دارد.
باید پرسید که ایران هم توان و طاقت دو سال جنگ فرسایشی تا پایان دولت ترامپ را دارد؟
در مورد ایران، ارزیابی این مسئله واقعا دشوار است. ایران تا همین امروز نیز این جنگ را تحمل کرده است و اگر توان تحمل شدت آن را داشته باشد، میتواند همچنان به ادامه آن تن دهد. از سوی دیگر، ایران به دلیل اینکه برای بقای خود میجنگد، انگیزهای حتی بیشتر از آمریکا برای ادامه جنگ دارد. بنابراین، این جنگ در نقطهای بسیار خطرناک و حساس قرار دارد. ممکن است جنگ در تهران و واشینگتن جنگی محبوب نباشد، اما ساختار و منطق آن میتواند اقتضا کند که طرفین، با وجود هزینههایی که متحمل میشوند، آن را برای مدت طولانی ادامه دهند.
نباید فراموش کنیم که جنگهای جهانی اول و دوم نیز به همین ترتیب آغاز شدند و ادامه یافتند. کشورها تصور میکردند تنها برای یک یا دو هفته وارد جنگ خواهند شد، اما آن جنگها سالها طول کشیدند و میلیونها نفر جان خود را از دست دادند. همین مسئله را در جنگ افغانستان یا حتی جنگ عراق نیز مشاهده کردیم. هیچیک از این جنگها قرار نبود چندین سال یا حتی دو دهه ادامه پیدا کنند؛ قرار بود جنگهایی کوتاه باشند. اما همانطور که گفتیم و تکرار کردیم، جنگها منطق خاص خود را دارند و این ساختار و منطق جنگ است که تعیین میکند جنگ تا چه زمانی ادامه پیدا کند و چه کسی پیروز شود. بنابراین، به نظر من، ما در هفتههای پیشرو با وضعیتی بسیار خطرناکتر مواجه هستیم؛ حتی در مقایسه با جنگهای ۱۲روزه و ۴۰روزه گذشته.
نکته شما درست، اما موضوع تابآوری داخلی ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟ برخی تحلیلگران بر این باورند که ترامپ نیز ممکن است پیش از ورود مجدد به جنگ، منتظر شکلگیری ناآرامیهای داخلی در ایران باشد؛ چنانکه برخی معتقدند اگر وقایع ۱۸ و ۱۹ دیماه رخ نمیداد، تحولات ۹ اسفند و جنگ ۴۰روزه نیز شکل نمیگرفت. آیا به نظر شما احتمال دارد ترامپ در انتظار شکلگیری شرایط مشابهی باشد تا از آن بهعنوان زمینهای برای آغاز دور جدیدی از جنگ استفاده کند؟
نکتهای کلیدی طرح کردید. بله، فکر میکنم وقوع ناآرامیهای گسترده در داخل ایران میتواند بهشدت به دولت ترامپ کمک کند و مسیر را برای او آسانتر کند. نخست، چنین وضعیتی میتواند نوعی توجیه اخلاقی، دستکم در ظاهر، برای جنگ فراهم کند و به ماشین تبلیغاتی جنگی آمریکا کمک کند. دوم اینکه با تقسیم تمرکز ایران میان مسائل داخلی و خارجی، ممکن است از نظر نظامی نیز به ترامپ کمک کند تا با اطمینان بیشتری فشار روانی ناشی از جنگ را علیه ایران سازماندهی کند. بنابراین، معتقدم اگر چنین اتفاقی رخ دهد، نهتنها برای ترامپ مفید خواهد بود، بلکه ممکن است به محرکی برای تسریع، تشدید و طراحی دوره تازهای از جنگ با ایران تبدیل شود.
میخواهم به بُعد دیگری از مسئله بپردازم که در حوزه اقتصادی قرار دارد و با توجه به اینکه در پاییز و در آستانه زمستان هستیم، اهمیت بیشتری پیدا میکند. احتمالا بحث چانهزنیها و اختلافنظرها درباره بودجه سال آینده نیز مطرح خواهد شد. در این میان، دو موضوع بسیار مهم وجود دارد؛ میزان فروش نفت ایران و قیمت آن. در شرایطی که سیاست فشار اقتصادی و تحریمها در قالب طرد اقتصادی ادامه دارد، برخی معتقدند آنچه در دولت نخست ترامپ تحت عنوان سیاست به صفر رساندن فروش نفت ایران دنبال میشد، اکنون ممکن است عملا به تحقق نزدیک شود. ارزیابی شما از بحران اقتصادی سال آینده، بهویژه از منظر بودجه، میزان صادرات نفت و قیمت فروش آن چیست؟
در حال حاضر، هیچ چشمانداز روشنی در اقتصاد ایران وجود ندارد. متأسفانه وابستگی چندیندههای ساختار بودجه ایران به نفت که سالها درباره آن هشدار داده میشد، اکنون در حال آشکارکردن آسیبهای خود است. کسری بودجه درخور توجهی که احتمالا در سال آینده نیز بهصورت فزاینده تکرار خواهد شد، به نظر من بار سنگینی بر اقتصاد ایران تحمیل خواهد کرد و راهحل سادهای نیز برای آن وجود ندارد. تا زمانی که جنگ و ناامنی در خلیج فارس ادامه داشته باشد، کاهش فروش نفت ایران نیز ادامه خواهد یافت. از سوی دیگر، ساختار اقتصاد ایران در بخش غیرنفتی نیز آمادگی لازم را ندارد تا بتواند بخشی از ضعفهای ناشی از کاهش درآمدهای نفتی را جبران کند. منظور من از ساختار، قوانین، مقررات، زیرساختها و همچنین میزان و کیفیت تولیدات غیرنفتی کشور است. متأسفانه تولیدات غیرنفتی ایران، حتی پیش از این جنگ نیز از نظر رقابتپذیری با محصولات بینالمللی در سطح چشمگیری قرار نداشتند. این بخش از اقتصاد، در دوره اخیر، تحت تأثیر تورم، کسری بودجه و قیمت بالای ارز نیز آسیب دیده و نسبت به گذشته ضعیفتر شده است.
با این اوصاف، اساسا تابآوری برای تهران مطرح است؟
اگرچه فکر نمیکنم چشمانداز اقتصادی سال آینده چندان روشن باشد، اما نکته کلیدی اینجاست که تا زمانی که ایران خود را در معرض تهدیدی علیه بقا و موجودیتش ببیند، هر میزان فشار اقتصادی نیز لزوما به کنارآمدن یا تسلیمشدن تهران منجر نخواهد شد.
چرا؟
زیرا این ذهنیت وجود دارد که هرگونه تسلیم در برابر خواستههای آمریکا، حتی اگر بهطور موقت به گشایش اقتصادی منجر شود، در نهایت ایران را از نظر ساختاری، امنیتی، دفاعی و اقتصادی تضعیف خواهد کرد. دستکم به نظر میرسد چنین ذهنیتی در میان تصمیمگیرندگان ایرانی وجود داشته باشد. بنابراین، فارغ از فشارهای اقتصادی که متأسفانه مردم را تحت تأثیر قرار داده و همچنان قرار خواهد داد، فکر نمیکنم این فشارها بهتنهایی در تصمیم ایران برای ادامه جنگ تعیینکننده باشند؛ زیرا ایران خود را در معرض تهدیدی موجودیتی میبیند و در چنین شرایطی، مسئله بقا حتی بر موضوع اقتصاد نیز اولویت پیدا میکند.
در هفتههای اخیر، برخی معتقدند محسن رضایی تلاش کرده است نقش و جایگاه شورای عالی امنیت ملی را در حوزه دیپلماسی پررنگتر کند. او نیز گفته است که مسئولیت دیپلماسی در زمان جنگ بر عهده شورای عالی امنیت ملی است، در حالی که در زمان صلح این مسئولیت با وزارت امور خارجه خواهد بود. در همین چارچوب، بحثهایی درباره کنار گذاشتهشدن یا کمرنگشدن نقش عراقچی، قالیباف و برخی دیگر مطرح شده است. با این حال، شاید مسئله مهمتر از افراد، نحوه مدیریت شورای عالی امنیت ملی و جایگاه شخص محسن رضایی باشد؛ بهویژه با توجه به سوابق و کارنامه مدیریتی و نظامی او که درباره آن نیز دیدگاهها و نقدهای متفاوتی وجود دارد. به نظر شما، مسئله را باید در سطح افراد و تغییرات مدیریتی بررسی کرد یا آن را در چارچوبی بزرگتر، یعنی ساختار تصمیمگیری و راهبرد امنیت ملی کشور فهمید؟ اساسا چه عواملی موجب شده است که در شرایط کنونی، شورای عالی امنیت ملی رسما از قرارداشتن در بنبست مذاکراتی سخن بگوید؟
به نظر من، مسئله فراتر از این موضوعات است. اینکه تقسیم مسئولیتها «نهادی» باشد یا «فردی»، در درجه دوم اهمیت قرار دارد. مسئله مهمتر، داشتن یک استراتژی جنگی منسجم، واقعبینانه و مبتنی بر درک روشن از ماهیت جنگ، اهداف آن و محدودیتهای موجود است. من در اوایل یا میانه جنگ ۴۰روزه، در جاهای مختلف، بارها تکرار کردم که ما برای طراحی استراتژی جنگی به یک نظریه پیروزی و همچنین به یک نظریه شکست نیاز داریم؛ اما این همان چیزی است که در اختیار نداریم. نظریه پیروزی باید روشن کند که اساسا پیروزی را چگونه تعریف میکنیم، چه شرایطی تحقق آن را ممکن میکند و مسیر دستیابی به آن از چه مؤلفهها و مراحل مشخصی تشکیل شده است. در مقابل، نظریه شکست نیز باید مشخص کند چه سناریوهایی ممکن است ما را از تحقق اهداف بازدارند، چه هزینهها و پیامدهایی در صورت ناکامی متصور است و در چه نقطهای بازنگری در راهبرد ضرورت پیدا میکند. هنوز نمیدانیم آمادهایم چه میزان هزینه پرداخت کنیم تا بتوانیم در این جنگ به نوعی سربلندی دست پیدا کنیم و برای رسیدن به آن، دقیقا چه اهدافی را دنبال میکنیم. فقدان این چارچوب، خطر آن را افزایش میدهد که تصمیمات مقطعی، واکنشی و پراکنده جایگزین یک راهبرد کلان شوند؛ راهبردی که باید میان اهداف سیاسی، ظرفیتهای نظامی، منابع اقتصادی، تابآوری اجتماعی و پیامدهای بلندمدت جنگ، پیوندی معنادار برقرار کند. در غیاب چنین پیوندی، حتی برخورداری از ظرفیتهای درخور توجه نیز لزوما به دستاوردی پایدار و قابل تعریف منجر نخواهد شد.
این روزها بارها میشنویم که در صورت تحقق شروط هفتگانه تهران از سوی واشینگتن، ذیل تفاهمنامه اسلامآباد و حتی در یک برنامه دوروزه امکان توافق وجود دارد، این به معنای ترسیم حدود و ثغور نظریه پیروزی نیست؟
اصلا فرض کنیم خواستههایی که از سوی ایران مطرح شده و در اسلامآباد نیز مورد بحث قرار گرفتهاند، مبنای نظریه پیروزی ایران باشند؛ همان درخواستها یا شروط هفتگانهای که ایران مطرح کرده است. اما هنوز روشن نشده است که نظریه شکست ایران چیست؛ یعنی ایران تا کجا حاضر است هزینه پرداخت کند تا بتواند به اهداف خود دست پیدا کند. این مسئله بسیار مهمی است.
یعنی نظریه پیروزی و نظریه شکست در چارچوب استراتژی جنگی عملا لازم و ملزوم و مکمل همدیگرند؟
بله نظریه پیروزی و نظریه شکست در چارچوب استراتژی جنگی تکمیلکننده همدیگرند.
به چه دلیل؛ مگر نمیشود جنگ و دیپلماسی را از هم جدا کرد؟
خیر. جنگ و دیپلماسی، همگی باید در چارچوب یک استراتژی امنیت ملی ایران تعریف شوند. البته طراحی این استراتژی در حوزه مسئولیت شورای عالی امنیت ملی کشور قرار دارد؛ اما بخش نظامی آن باید به نظامیان سپرده شود و بخش دیپلماتیک آن نیز همچنان در اختیار وزارت امور خارجه باشد. اینکه تصور کنیم شورای عالی امنیت ملی میتواند همزمان استراتژی کلی جنگ، استراتژی نظامی و استراتژی دیپلماسی و مذاکرات را طراحی و اجرا کند، به نظر من، میتواند خطرناک باشد.
چرا؟
زیرا ممکن است به شکلگیری نوعی نگاه ناقص و محدود منجر شود.
پس باید چه کرد؟
بهتر است شورای عالی امنیت ملی در دوره جنگ همچنان مسئولیت طراحی استراتژی امنیت ملی را بر عهده داشته باشد؛ استراتژیای که هم راهبرد مذاکراتی و هم راهبرد جنگی را دربر میگیرد. در عین حال، باید اجازه داد نهادهای مرتبط، هر یک بهصورت تخصصی وظایف خود را پیش ببرند و حاصل فعالیتهایشان در چارچوبی هماهنگ، به شکل مستمر در خدمت تدوین و بهروزرسانی استراتژی امنیت ملی قرار گیرد. این مسئله نیز بسیار مهم است که استراتژی امنیت ملی در شرایط جنگی، بهصورت ایستا باقی نماند. خطر آن وجود دارد که استراتژیای طراحی شود و چندین ماه بدون تغییر و بازنگری ادامه پیدا کند. درحالیکه در زمان جنگ، استراتژی ملی باید بسیار پویا باشد و مرتبا بر اساس دادهها و اطلاعات نظامی و همچنین دادهها و اطلاعات دیپلماتیک بهروزرسانی شود.
و برای سؤال آخر، انچه عنوان کردید در واقعیت شدنی است؟
نمیدانم آیا این اتفاق در حال حاضر رخ میدهد یا خیر؛ اما این نگرانی وجود دارد که استراتژی امنیت ملی به وضعیتی ایستا تبدیل شود؛ وضعیتی که در آن، بهجای آنکه بهعنوان چارچوبی پویا، انعطافپذیر و متناسب با تحولات محیط داخلی و خارجی عمل کند، به مجموعهای از اصول، اهداف و رویههای تثبیتشده محدود شود. چنین رویکردی میتواند توانایی نظام تصمیمگیری را در مواجهه با تهدیدهای نوظهور، فرصتهای جدید و تغییرات پیشبینیناپذیر کاهش دهد. افزون بر این، تمرکز بیش از حد در مرحله اجرا نیز میتواند ما را از بهرهگیری از ظرفیتهای گستردهای که در سایر سازمانها و نهادهای کشور وجود دارد، محروم کند. در واقع، تحقق مؤثر اهداف امنیت ملی مستلزم ایجاد سازوکارهای هماهنگ، مشارکتی و چندسطحی است که ضمن حفظ انسجام راهبردی، امکان مشارکت فعال بازیگران مختلف، تبادل تجربه، همافزایی منابع و بهرهگیری از دانش تخصصی نهادهای متنوع را فراهم سازد. در غیر این صورت، خطر محدودشدن راهبرد به یک ساختار متمرکز و کمتحرک افزایش خواهد یافت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.