تحلیلی از تحولات بازار و امنیت غذایی جهان و تأثیر آن بر ایران

تحریم‌های شدید و محاصره دریایی ایران بسیاری از صاحب‌نظران و مدیران کشور را به چاره‌جویی در قبال موضوع امنیت غذایی کشانده است. در پاسخ به این پرسش باید نگاهی جهانی به بازار کنونی مواد غذایی انداخت و مهم‌تر آنکه به بازتعریف مفهوم امنیت غذایی پرداخت.

سال زراعی جدید در شرایطی آغاز می‌شود که بازار جهانی غذا با مجموعه‌ای از ریسک‌های هم‌زمان و به‌هم‌پیوسته روبه‌رو است. گرما و خشک‌سالی، جنگ و ناامنی، افزایش هزینه انرژی و کود، اختلال در مسیرهای تجاری و تشدید نااطمینانی‌های ژئوپلیتیکی، همگی در حال تغییر معادلات تولید و تجارت مواد غذایی هستند. پیام اصلی تحولات اخیر آن است که جهان از دوره‌ای که نگرانی اصلی آن «مازاد عرضه و کاهش قیمت محصولات کشاورزی» بود، به دوره‌ای وارد شده که در آن ریسک شدید اختلال در عرضه، افزایش هزینه تولید و بی‌ثباتی قیمت‌ها بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفته است.

۱. تغییر فضای بازار جهانی غذا

در ماه‌های گذشته، بازار جهانی غلات تا حد زیادی تحت تأثیر انتظار برای عرضه مناسب و ذخایر نسبتا مطلوب قرار داشت. اما این تصویر به تدریج در حال تغییر است. افزایش ریسک‌های اقلیمی در آمریکای شمالی و اروپا، وضعیت نامطمئن تولید در بخش‌هایی از اوکراین و روسیه‌ و افزایش هزینه نهاده‌ها باعث شده است معامله‌گران و کشورهای واردکننده نسبت به آینده عرضه محتاط‌تر شوند. اهمیت این تحول در آن است که تقاضا برای اقلام اساسی مانند گندم نسبتا کم‌کشش است؛ یعنی حتی با افزایش قیمت، مصرف آن به‌سرعت کاهش نمی‌یابد. بنابراین هرگونه کاهش محسوس در عرضه می‌تواند با افزایش نسبتا شدید قیمت‌ها همراه شود. در همین حال، قیمت جهانی مواد غذایی نیز نشانه‌هایی از بازگشت فشارهای صعودی نشان داده است. شاخص قیمت غذای فائو در جولای ۲۰۲۶ به ۱۳۱.۱ واحد رسید که بالاترین سطح از ژانویه ۲۰۲۳ بود. تشدید جنگ و شرایط نامساعد آب‌وهوایی از عوامل مهم این افزایش محسوب می‌شوند.

۲. اقلیم به عامل اصلی ریسک تولید تبدیل شده است

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های سال زراعی پیش‌رو، نقش فزاینده تغییرات اقلیمی در تعیین میزان و کیفیت محصول است. گرمای شدید و خشک‌سالی دیگر حوادثی استثنائی و منطقه‌ای نیستند، بلکه در مناطق مختلف تولیدکننده غذا به‌طور هم‌زمان مشاهده می‌شوند. در اروپا، خشک‌سالی و گرمای شدید چشم‌انداز تولید ذرت را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است. برآوردها نشان می‌دهد تولید ذرت فرانسه ممکن است حدود ۳۵ درصد نسبت به سال قبل کاهش یابد. در اتحادیه اروپا نیز پیش‌بینی تولید ذرت به حدود ۵۱.۹ میلیون تن کاهش یافته که پایین‌ترین سطح از سال ۲۰۰۷ محسوب می‌شود. پیامد مستقیم این وضعیت، افزایش نیاز اروپا به واردات ذرت و فشار بیشتر بر بازار جهانی خوراک دام است. در آسیا نیز شرایط بارندگی در برخی مناطق نگران‌کننده است. کاهش بارندگی در هند، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان برنج، موجب افزایش قیمت صادراتی برنج شده است. در سریلانکا نیز خشک‌سالی شدید ناشی از الگوهای آب‌وهوایی نامساعد، منابع آب کشاورزان را تحت فشار قرار داده است. بنابراین مسئله صرفا کاهش تولید یک محصول در یک کشور نیست؛ نگرانی اصلی، هم‌زمانی شوک‌های اقلیمی در چند منطقه مهم تولیدکننده است.

۳. جنگ؛ عامل جدید بی‌ثباتی زنجیره غذایی

هم‌زمان با بحران اقلیمی، جنگ و تنش‌های ژئوپلیتیکی به یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده امنیت غذایی جهان تبدیل شده‌اند. جنگ و محدودیت آمد و شد در چهار گذرگاه  هرمز، باب‌المندب، پاناما و منطقه دریای سیاه همچنان تجارت غلات را با ریسک جدی مواجه کرده است. حملات به کشتی‌ها و زیرساخت‌های صادرات غلات موجب شده است برخی خریداران آسیایی برای تأمین گندم مورد نیاز خود به استرالیا و آرژانتین روی بیاورند و هزینه بیشتری بپردازند. این تحول نشان می‌دهد که در بازار امروز، مسئله فقط «تولید و وجود محصول» نیست؛ بلکه هزینه و امنیت مسیر انتقال محصول نیز به همان اندازه اهمیت دارد. 

هرگونه اختلال در تنگه‌ها، بنادر، خطوط کشتیرانی و زیرساخت‌های صادراتی می‌تواند هزینه تجارت را افزایش داده و موجب انتقال سریع شوک از یک منطقه به مناطق دیگر شود. این وضعیت به‌ویژه برای کشورهای واردکننده غذا که ذخایر داخلی محدودی دارند، خطرناک است.

۴. بحران کود؛ عنصر پیش‌بینی‌نشده امنیت غذایی

یکی از مهم‌ترین پیامدهای جنگ و اختلالات ژئوپلیتیکی اخیر در تنگه هرمز، افزایش هزینه و کاهش دسترسی به کودهای شیمیایی است. تولید کودهای نیتروژنه به‌شدت به گاز طبیعی وابسته است؛ هم به‌ عنوان ماده خام اولیه و‌ هم تأمین انرژی به‌منظور فراوری. بنابراین هرگونه افزایش قیمت انرژی یا اختلال در عرضه گاز می‌تواند مستقیم هزینه تولید کود را به‌شدت افزایش دهد. در شرایط کنونی، اختلال در مسیرهای تجاری و محدودیت صادرات برخی کشورها، بازار کود را شکننده‌تر کرده است. این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا کشاورزان در برابر افزایش قیمت کود ناچارند یکی از چند گزینه دشوار را انتخاب کنند: کاهش مصرف کود، تغییر الگوی کشت، کاهش بهره‌وری و سطح زیرکشت یا تحمل افزایش هزینه تولید. کاهش مصرف کود در کوتاه‌مدت ممکن است هزینه تولید را کاهش دهد، اما در میان‌مدت می‌تواند عملکرد محصولات را پایین بیاورد و عرضه جهانی غذا را محدود کند. به همین دلیل، بازار کود را باید یکی از شاخص‌های پیش‌نگر امنیت غذایی جهان در سال زراعی آینده دانست.

۵. بحران غلات، خوراک دام و روغن‌های نباتی

اثرات این تحولات فقط به گندم و برنج محدود نمی‌شود. کاهش تولید ذرت در اروپا، افزایش نیاز به واردات و رقابت بیشتر برای منابع خوراک دام می‌تواند هزینه تولید گوشت، شیر و تخم‌ مرغ را نیز افزایش دهد. بازار دانه‌های روغنی نیز تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل اقلیمی و تجاری قرار دارد. افزایش واردات روغن سویا و روغن پالم توسط هند در ماه‌های اخیر نشان‌دهنده تلاش کشورهای بزرگ مصرف‌کننده برای تقویت ذخایر و پوشش ریسک آینده است. چنین رفتارهایی می‌تواند خود به افزایش تقاضای جهانی و تشدید نوسان قیمت‌ها منجر شود. از سوی دیگر، پیوند روزافزون و تنگاتنگ‌ بازار مواد غذایی با بازار انرژی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. افزایش قیمت نفت می‌تواند هم هزینه حمل‌ونقل و تولید کشاورزی را بالا ببرد و هم تقاضا برای سوخت‌های زیستی (بیوفیول) را افزایش دهد؛ در نتیجه رقابت میان «غذا برای انسان» و «محصول برای انرژی» دوباره می‌تواند

تشدید شود.

۶. انتقال شوک‌ها از بازار به سفره مردم

مهم‌ترین نگرانی امنیت غذایی در سال زراعی آینده فقط میزان تولید جهانی نیست، بلکه قابلیت دسترسی فیزیکی و اقتصادی مردم به غذاست. افزایش قیمت مواد غذایی معمولا بیشترین فشار را بر خانوارهای کم‌درآمد وارد می‌کند، زیرا سهم غذا از مخارج آنان بالاتر است. در کشورهای فقیر و واردکننده، افزایش هم‌زمان قیمت غذا، انرژی و کود می‌تواند یک چرخه خطرناک ایجاد کند: هزینه تولید بالا می‌رود، قیمت واردات افزایش می‌یابد، قدرت خرید کاهش پیدا می‌کند و در نهایت سوءتغذیه و فقر تشدید می‌شود. به همین دلیل، ممکن است نه‌تنها ایران، بلکه جهان با وضعیتی مواجه شود که از نظر فیزیکی غذای کافی در بازار جهانی وجود داشته باشد، اما دسترسی اقتصادی و جغرافیایی به غذا برای بخش‌هایی از جمعیت دشوارتر شود.

۷. آسیب‌پذیری کشورهای واردکننده

در سال زراعی پیش‌رو، کشورهایی که وابستگی زیادی به واردات گندم، ذرت، برنج، روغن نباتی و کود دارند، در معرض ریسک بیشتری قرار خواهند داشت. با توجه به وابستگی و ارزش اقلام وارداتی ایران به‌‌ویژه درباره روغن و نهاده‌های دامی و‌ غذای طیور پیش‌بینی این موضوع به‌شدت اهمیت دارد. اقدام عجیب عربستان سعودی در خرید ۵۳۵ هزار تن گندم برای تحویل در ماه‌های نوامبر و دسامبر و تلاش برای کاهش ریسک حمل‌ونقل در مسیرهای پرتنش، نمونه‌ای از رفتار احتیاطی کشورهای واردکننده است. این کشورها به‌تدریج از مدل «خرید براساس قیمت» به سمت «خرید براساس امنیت عرضه» حرکت می‌کنند. این تغییر رفتار می‌تواند خود به افزایش رقابت برای خرید، افزایش ذخیره‌سازی و در برخی مقاطع افزایش انفجاری قیمت‌های جهانی منجر شود.

۸. از امنیت غذایی به امنیت زنجیره غذایی

تحولات کنونی نشان می‌دهد مفهوم امنیت غذایی دیگر نمی‌تواند فقط بر میزان تولید و ذخایر تمرکز داشته باشد. امنیت غذایی امروز به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است: آب، انرژی، کود، بذر، حمل‌ونقل، بنادر، تجارت، ذخایر راهبردی، ثبات سیاسی و توان اقتصادی خانوارها. به بیان دیگر، امنیت غذایی تابعی از امنیت کل زنجیره غذاست. اگر آب وجود داشته باشد ولی کود گران شود، تولید کاهش می‌یابد. اگر محصول تولید شود ولی مسیر صادرات ناامن باشد، بازار دچار کمبود می‌شود. اگر غذا وارد شود ولی قیمت انرژی و ارز افزایش یابد، مصرف‌کننده قادر به خرید آن نخواهد بود.

کلام آخر و چشم‌انداز

چشم‌انداز سال زراعی جدید را نمی‌توان با یک پیش‌بینی ساده از «افزایش» یا «کاهش» قیمت غذای جهانی توصیف کرد. ویژگی اصلی این دوره در سطح جهان، افزایش شدید نوسان و کاهش قدرت و قابلیت پیش‌بینی بازار جهانی غذا خواهد بود. بدیهی است ایران بیشترین مواجهه را با نوسانات اقلیمی، بازار و قیمت‌ها در دوره پیش‌رو خواهد داشت. در سطح جهانی سه ریسک اصلی در هم تنیده‌اند: اقلیم نامطمئن، ژئوپلیتیک پرتنش و افزایش هزینه انرژی و نهاده‌ها. ترکیب و اثر افزایشی این سه عامل می‌تواند در صورت وقوع شوک‌های جدید، بازار گندم، ذرت، برنج، روغن‌های نباتی و خوراک دام را به‌سرعت تحت تأثیر قرار دهد.

اما در ایران تنش ژئوپلیتیک، محاصره و تحریم‌ها اصلی‌ترین نگرانی است. هرچند امنیت مواد غذایی در زمینه سبزی و صیفی و میوه در ایران به‌دلیل توان و تنوع تولیدات داخلی وضعیت مطلوبی دارد و در بخش غلات نگرانی جدی از تولید داخلی و واردات غلات وجود ندارد، اما نگرانی اصلی در ناامنی زنجیره تولیدات دامی است و شاید آسیب‌پذیرترین حلقه امنیت غذایی ایران در ماه‌های پیش‌رو باشد. از این منظر، مهم‌ترین توصیه برای سیاست‌گذاران بخش کشاورزی و غذا در کشور آن است که امنیت غذایی را نباید صرفا با مقایسه میزان تولید داخلی، واردات یا حجم ذخایر سنجید. باید هم‌زمان بر تنوع منابع واردات، ذخایر راهبردی، امنیت و کثرت مسیرهای تجاری، دسترسی پایدار به کود و انرژی، مدیریت آب، سازگاری اقلیمی کشاورزی و حمایت هدفمند از گروه‌های آسیب‌پذیر و کشاورزان خرد تمرکز کنند. کاهش ضایعات تولید و تلفات مصرف در شرایط بحرانی از اهمیت زیادی برخودار است، به‌‌ویژه در شرایط جنگی زیرساخت‌های انرژی و ترانسپورت مختل می‌شود، بازار مصرف و تقاضا کاهش یافته و‌ حجم ضایعات به‌شدت افزایش می‌یابد. تجربه کوید در بسیاری از کشورها نشان داد تقویت شبکه‌های توزیع مجازی مواد غذایی در کاهش ریسک در توزیع و تلفات مواد غذایی بسیار مؤثر است. جایگزینی برخی از اقلام نهاده‌های دامی و تغییر در اقلام جیره دام و طیور هرچند در کوتاه‌مدت دشوار و پرریسک خواهد بود اما دامنه تاب‌آوری را افزایش می‌دهد. آمادگی کامل و پیشگیری در قبال پدیده ال‌نینو و عوارض و پتانسیل آن در فصل زراعی پیش‌رو نیز بسیار مهم و ضروری است تا از مخاطرات به ‌عنوان فرصت ذخیره منابع آب بهره گرفته شود. هشدار اصلی تحولات اخیر این است که گرما، خشک‌سالی، سیل و جنگ دیگر بحران‌هایی جدید و جدا از یکدیگر نیستند، بلکه به شوک‌هایی درهم‌تنیده تبدیل شده‌اند که می‌توانند از مزرعه آغاز شوند، از مرزها و بازارهای جهانی عبور کنند و در نهایت سفره خانوارها را کوچک‌تر و امنیت ملی کشورها را  شکننده کند.