از تعدد دستگاه‌ها تا ضرورت حکمرانی یکپارچه

در تجارت خارجی، قیمت و کیفیت دیگر تنها عوامل تعیین‌کننده رقابت نیستند. برای خریدار خارجی، زمان تحویل و قابل پیش‌بینی بودن آن گاه به اندازه قیمت اهمیت دارد. صادرکننده‌ای که نتواند به مشتری خود بگوید کالا چه زمانی از مرز عبور می‌کند و چه زمانی به مقصد می‌رسد، عملا بخشی از قدرت رقابت خود را از دست داده است؛ حتی اگر کالای مناسب و قیمت رقابتی داشته باشد. از همین زاویه باید به اظهارات اخیر علی امامی، مدیرکل دفتر خدمات آماد سازمان توسعه تجارت ایران، درباره حضور حدود ۲۳ دستگاه در فرایندهای مرزی نگاه کرد. مسئله‌ای که در کنار گزارش‌های مربوط به صف‌های طولانی کامیون‌ها و انتظارهایی که در برخی مقاطع در مرز بازرگان تا حدود ۲۰ روز نیز گزارش شده است، بار دیگر یک پرسش قدیمی را پیش‌روی سیاست‌گذار قرار می‌دهد: چرا عبور یک کالای قانونی از مرز باید تا این اندازه زمان‌بر و غیرقابل پیش‌بینی باشد؟ البته نسبت‌دادن تمام این تأخیرها به حضور ۲۳ دستگاه، ساده‌سازی مسئله است. بخشی از مشکل به ظرفیت زیرساختی مرزها، حجم تردد، امکانات حمل‌ونقل، شرایط طرف مقابل، نحوه ترانشیپمنت و عوامل عملیاتی دیگر بازمی‌گردد. در عین حال، تعدد کنترل‌ها، بازرسی‌های متوالی، ضعف تبادل اطلاعات و نبود هماهنگی کافی میان دستگاه‌های مسئول نیز نمی‌تواند از تحلیل کنار گذاشته شود. اصل حضور دستگاه‌هایی مانند گمرک، استاندارد، قرنطینه، بهداشت و نهادهای نظارتی محل بحث نیست؛ هر کدام وظایف قانونی مشخصی دارند و بخشی از سلامت، امنیت و کیفیت تجارت کشور را تضمین می‌کنند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که تعدد دستگاه‌ها به تعدد فرایند، سامانه، درخواست اطلاعات، تصمیم‌گیری و بازرسی تبدیل شود. در چنین وضعیتی، کنترل بیشتر لزوما به معنای کنترل بهتر نیست.

زمان هم بخشی از قیمت کالای صادراتی است

توقف یک کامیون در مرز فقط هزینه توقف وسیله نقلیه نیست. خواب سرمایه، افزایش هزینه حمل، انبارداری، کاهش کیفیت برخی کالاهای فسادپذیر، اختلال در برنامه تولید یا توزیع خریدار و از همه مهم‌تر، آسیب به اعتبار صادرکننده، هزینه‌هایی هستند که معمولا در آمار رسمی صادرات دیده نمی‌شوند، اما در تصمیم مشتری خارجی کاملا اثرگذارند. خریدار خارجی نمی‌تواند هر بار برنامه تولید یا فروش خود را با مشکلات داخلی کشور تأمین‌کننده تطبیق دهد. اگر تأخیر از حالت استثنا خارج و به یک ریسک قابل انتظار تبدیل شود، خریدار نیز به‌ تدریج به فکر تأمین‌کننده جایگزین خواهد افتاد. از این‌رو، زمان عبور از مرز باید همانند نرخ ارز، هزینه حمل، تعرفه و قیمت تمام‌شده، به‌عنوان یکی از متغیرهای رقابت‌پذیری صادرات ایران مورد توجه سیاست‌گذار قرار گیرد. این موضوع برای ایران اهمیت مضاعف دارد. صادرکننده ایرانی همین امروز با مجموعه‌ای از هزینه‌ها و محدودیت‌های خارجی، از مسائل بانکی و بیمه گرفته تا حمل‌ونقل و محدودیت دسترسی به برخی بازارها روبه‌رو است. منطقی نیست به این هزینه‌های اجتناب‌ناپذیر، هزینه‌های قابل اجتناب داخلی نیز اضافه شود.

تجربه جهانی چه می‌گوید؟

راه‌حل این مسئله موضوع تازه‌ای در تجارت جهانی نیست. یکی از محورهای اصلی «موافقت‌نامه تسهیل تجارت» سازمان تجارت جهانی، همکاری دستگاه‌های مرزی است. ماده ۸ این موافقت‌نامه بر هماهنگی دستگاه‌های مسئول واردات، صادرات و ترانزیت تأکید دارد و از هماهنگ‌سازی تشریفات و ساعات کاری تا استفاده مشترک از امکانات، کنترل‌های مشترک و ایجاد ایستگاه‌های مرزی یکپارچه را مورد توجه قرار می‌دهد. 

در تجارت خارجی، قیمت و کیفیت دیگر تنها عوامل تعیین‌کننده رقابت نیستند. برای خریدار خارجی، زمان تحویل و قابل پیش‌بینی بودن آن گاه به اندازه قیمت اهمیت دارد. صادرکننده‌ای که نتواند به مشتری خود بگوید کالا چه زمانی از مرز عبور می‌کند و چه زمانی به مقصد می‌رسد، عملا بخشی از قدرت رقابت خود را از دست داده است؛ حتی اگر کالای مناسب و قیمت رقابتی داشته باشد. از همین زاویه باید به اظهارات اخیر علی امامی، مدیرکل دفتر خدمات آماد سازمان توسعه تجارت ایران، درباره حضور حدود ۲۳ دستگاه در فرایندهای مرزی نگاه کرد. مسئله‌ای که در کنار گزارش‌های مربوط به صف‌های طولانی کامیون‌ها و انتظارهایی که در برخی مقاطع در مرز بازرگان تا حدود ۲۰ روز نیز گزارش شده است، بار دیگر یک پرسش قدیمی را پیش‌روی سیاست‌گذار قرار می‌دهد: چرا عبور یک کالای قانونی از مرز باید تا این اندازه زمان‌بر و غیرقابل پیش‌بینی باشد؟ البته نسبت‌دادن تمام این تأخیرها به حضور ۲۳ دستگاه، ساده‌سازی مسئله است. بخشی از مشکل به ظرفیت زیرساختی مرزها، حجم تردد، امکانات حمل‌ونقل، شرایط طرف مقابل، نحوه ترانشیپمنت و عوامل عملیاتی دیگر بازمی‌گردد. در عین حال، تعدد کنترل‌ها، بازرسی‌های متوالی، ضعف تبادل اطلاعات و نبود هماهنگی کافی میان دستگاه‌های مسئول نیز نمی‌تواند از تحلیل کنار گذاشته شود. اصل حضور دستگاه‌هایی مانند گمرک، استاندارد، قرنطینه، بهداشت و نهادهای نظارتی محل بحث نیست؛ هر کدام وظایف قانونی مشخصی دارند و بخشی از سلامت، امنیت و کیفیت تجارت کشور را تضمین می‌کنند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که تعدد دستگاه‌ها به تعدد فرایند، سامانه، درخواست اطلاعات، تصمیم‌گیری و بازرسی تبدیل شود. در چنین وضعیتی، کنترل بیشتر لزوما به معنای کنترل بهتر نیست.

زمان هم بخشی از قیمت کالای صادراتی است

توقف یک کامیون در مرز فقط هزینه توقف وسیله نقلیه نیست. خواب سرمایه، افزایش هزینه حمل، انبارداری، کاهش کیفیت برخی کالاهای فسادپذیر، اختلال در برنامه تولید یا توزیع خریدار و از همه مهم‌تر، آسیب به اعتبار صادرکننده، هزینه‌هایی هستند که معمولا در آمار رسمی صادرات دیده نمی‌شوند، اما در تصمیم مشتری خارجی کاملا اثرگذارند. خریدار خارجی نمی‌تواند هر بار برنامه تولید یا فروش خود را با مشکلات داخلی کشور تأمین‌کننده تطبیق دهد. اگر تأخیر از حالت استثنا خارج و به یک ریسک قابل انتظار تبدیل شود، خریدار نیز به‌ تدریج به فکر تأمین‌کننده جایگزین خواهد افتاد. از این‌رو، زمان عبور از مرز باید همانند نرخ ارز، هزینه حمل، تعرفه و قیمت تمام‌شده، به‌عنوان یکی از متغیرهای رقابت‌پذیری صادرات ایران مورد توجه سیاست‌گذار قرار گیرد. این موضوع برای ایران اهمیت مضاعف دارد. صادرکننده ایرانی همین امروز با مجموعه‌ای از هزینه‌ها و محدودیت‌های خارجی، از مسائل بانکی و بیمه گرفته تا حمل‌ونقل و محدودیت دسترسی به برخی بازارها روبه‌رو است. منطقی نیست به این هزینه‌های اجتناب‌ناپذیر، هزینه‌های قابل اجتناب داخلی نیز اضافه شود.

تجربه جهانی چه می‌گوید؟

راه‌حل این مسئله موضوع تازه‌ای در تجارت جهانی نیست. یکی از محورهای اصلی «موافقت‌نامه تسهیل تجارت» سازمان تجارت جهانی، همکاری دستگاه‌های مرزی است. ماده ۸ این موافقت‌نامه بر هماهنگی دستگاه‌های مسئول واردات، صادرات و ترانزیت تأکید دارد و از هماهنگ‌سازی تشریفات و ساعات کاری تا استفاده مشترک از امکانات، کنترل‌های مشترک و ایجاد ایستگاه‌های مرزی یکپارچه را مورد توجه قرار می‌دهد.