۱۲ فروردین ۱۴۰۵ ۰۸:۲۸

مدیریت ریسک جنگ‌های شهری برای غیرنظامیان

کامران امامی

بر اساس مطالعات اتاق فکر صلح آبی که در رابطه با استفاده از آب برای تقویت صلح از طریق هم‌افزایی کشورها فعالیت دارد، صلح گرانبهاترین کالای دنیا است. برای مثال اگر جنگ تحمیلی عراق علیه ایران روی نداده بود، تولید ناخالص ایران در سال 1395 برابر هفت برابر آمار مشاهده‌ای می‌بود. در عین حال متأسفانه شاهد آن هستیم که برنامه فاشیست‌های آمریکایی و اسرائیلی شرایط جنگی خاصی به مردم عزیزمان تحمیل کرده است. با توجه به فاصله سه کشور درگیر (ایران، اسرائیل و آمریکا)، محور اصلی جنگ رمضان حملات هوایی و موشکی بر شهرها بوده است. در این میان شرایط خاصی بر غیرنظامیان بخصوص در شهرها حاکم شده و بنظر می‌رسد ارزیابی ریسک‌های جنگی بتواند در تصمیم‌گیری‌ها غیرنظامیان اثرگذار باشد. در این مطلب تلاش می‌شود رهنمودهایی در رابطه با مدیریت ریسک حملات هوایی و کمی کردن ریسک‌های مربوطه ارائه گردد.
تحلیل و مدیریت ریسک از قبل از تولد تا بعد از مرگ را در برگرفته و علوم مختلفی از ریاضیات و مهندسی تا جامعه‌شناسی و روان‌شناسی را شامل می‌شود.
ریسک یا خطرپذیری را می‌تواند به صورت زیر تعریف نمود:
خطرپذیری = احتمال*عواقب*آسیب‌پذیری
در مورد ریسک جانی در ادبیات مدیریت خطرپذیری از واحدی بنام میکرومورت استفاده می‌شود. این واحد به معنای احتمال مرگ در میلیون است. مثلاً طی مسافت حدود 7 کیلومتر با موتورسیکلت یا حدود 210 کیلومتر با خودرو معادل یک میکرومورت است. این به این معنا است که ریسک پیمایش یک مسیر ثابت با موتورسیکلت 30 برابر ریسک پیمایش همان مسیر با خودرو است.
طبق مطالعاتی که در انگستان انجام شده است ریسک جانی 5 ساعت سنگ‌نوردی انفرادی در هفته معادل 10000 میکرومورت در سال است (معادل احتمال مرگ 1 درصد در سال که ریسک بالایی است). یا کار در معادن ریسک سالانه معادل 1000 میکرومورت دارد. آمار مرگ و میر و ریسک جانی در چند کشور غربی در جدول زیر ارائه شده است:

آمار مرگ و میر در چند کشور غربی

علت مرگ	تعداد در هر میلیون نفر در سال	ریسک سالانه (میکرومورت)
کلیه عوامل ( طبیعی + حوادث )	11000	11000
مرگ‌های ناشی از حوادث (کلیه حوادث)	460	460
حوادث رانندگی	240	240
سقوط	130	130
آتشسوزی	28	28
غرق شدن	24	24
مسمومیت	15	15
سوانح هوائـی	5/6	5/6
سوانح آبی	3/5	3/5
سوانح راه آهن	3/4	3/4
سوانح زیست محیطی	8/3	8/3
مسمومیت به‌وسیله دارو	5/3	5/3
رعد و برق	9/0	9/0

همانطوریکه در جدول ارائه شده است تعداد تلفات سفر‌های ریلی و هوایی تقریباً 2 و 3 درصد تلفات جاده‌ای است و این روند در تمامی کشورهای کم و بیش حاکم است.
نکته بسیار مهم درک عمومی از ریسک است که تحقیقات نشان داده است که هم در جوامع ابتدایی و هم در جوامع پیشرفته درک کلی مردم از پرخطرترین ریسک‌ها عموماً نادرست است. مثلاً در قبایل آفریقایی بیشترین ترس از مرگ در اثر صاعقه است در حالیکه در جدول ریسک مرگ در اثر صاعقه تنها 1 میکرومورت است (10000 برابر کمتر از سنگ‌نوردی انفرادی هفتگی). این مسئله هم قابل درک است. مقایسه پدیده‌هایی که احتمال چند ده در میلیون دارند برای افراد غیرمتخصص که دسترسی به آمار وقایع مرگبار ندارند بسیار چالش‌آور است.
مطلب مهمی که باید بر مباحث فوق افزود به ریسک اجتماعی یا مخاطرات گروهی مربوط می‌شود. تلفات جمعی و گروهی تعداد نسبتاً زیاد و قابل توجهی از شهروندان هر جامعه، رویدادی است که ماهیت یکسان و مشابهی با مرگ افراد مختلف در سوانح گوناگون ندارد، یعنی دامنه و عمق واکنش عینی و ذهنی و روانی جامعه به این قبیل سوانح مرگبار گروهی تفاوت‌هایی با پیشامدهای تصادفی برای افراد منفرد دارد.
نمونه‌هایی از سوانح مزبور را می‌توان در تصادفات (عموماً برون شهری) وسایل نقلیه عمومی نظیر اتوبوس‌ها، سقوط هواپیما، تصادف قطارها یا واژگون شدن واگن‌ها به دلایل اتفاقی گوناگون، سانحه در کارخانجات (به‌خصوص صنایع شیمیایی و پتروشیمی)، نیروگاه‌های هسته‌ای، معادن و نیز شکست سدها مشاهده کرد. در همین راستا است که واکنش اجتماعی به سقوط هواپیما بسیار متفاوت از تلفات جاده‌ای است (واکنش چند هزار برابری به سقوط هواپیما نسبت به تلفات جاده‌ای خودرو‌های شخصی).
در اینجا بر ریسک مرگ غیرنظامیان ایرانی در جنگ یک ماهه رمضان با دیدگاه ریسک انفرادی متمرکز خواهیم شد. با توجه به نبود آمار دقیق تلفات جانی، با استفاده از فرضیاتی که به نظر می‌رسد در محدوده آمار واقعی باشد تحلیل حساسیت در جدول زیر انجام شده است:

ردیف	تعداد تلفات جانی حملات هوایی غیرنظامیان در یک ماه	500	1000	1500
1	جمعیت شهرهای در معرض حملات هوایی (میلیون نفر)	60	60	60
2	ریسک ماهانه (میکرومورت)	8.33	16.67	25
3	ریسک سالانه (میکرومورت)	100	200	300

بدیهی است که ریسک‌های حاصله متوسط بوده و با توجه به فاصله محل سکونت و محل کار تا مناطق خاص، این اعداد می‌تواند چند ده برابر کمتر یا بیشتر شود. اگر تعداد مرگ و میر جاده‌ای کشور را 17000 نفر در سال و تعداد مسافران را 60 میلیون نفر فرض کنیم، ریسک مرگ و میر جاده حدود 300 میکرومورت خواهد بود که حدود 40 درصد از آمار متوسط جهانی بیشتر است. با توجه به موارد فوق ریسک متوسط مرگ در اثر حملات هوایی جنگ رمضان در محدوده ریسک مرگ میر جاده‌ای است. برای مناطق دور از نواحی خاص این ریسک می‌تواند بسیار کمتر از ریسک حوادث جاده‌ای باشد. با توجه به موارد فوق تصمیم به خروج موقت از محل معمول زندگی یا عدم حضور در محل کار کاملاً وابسته به شرایط هر خانواده است. در مواردی که ریسک هفتگی حملات هوایی کم باشد (مثلاً 1 میکرومورت در هفته) و مسافت سفر به مناطق امن زیاد باشد، ممکن است افزایش ریسک حوادث جاده‌ای سفر مربوطه بیشتر از کاهش ریسک حملات هوایی باشد.

جمع‌بندی
1. تحلیل ریسک فقط جنبه‌های ریاضی و احتمالی ریسک را در نظر می‌گیرد و ابعاد اجتماعی، روان‌شناختی و ... را لحاظ نمی‌کند.
2. تجربه نشان داده است که فاشیست‌های اسرائیلی برای ترور یک فرد مهم، حاضرند جان ده‌ها نفر غیرنظامی را هم بگیرند.
3. ریسک صفر حملات هوایی فقط در نواحی روستایی تا حدود بسیار زیادی می‌تواند تحقق یابد.
4. ریسک مرگ در اثر حملات هوایی فاشیست‌های اسرائیلی و آمریکایی بطور متوسط حدود ریسک مرگ و میر جاده‌ای کشور است. با توجه به موقعیت محل زندگی این ریسک می‌تواند حدود 100 برابر کمتر یا بیشتر شود. در نتیجه برای مناطق دور از نواحی خاص این ریسک می‌تواند بسیار کمتر از ریسک حوادث جاده‌ای باشد و در همین راستا است که ملاحظه می‌شود در جنگ رمضان تعداد زیادی از شهروندان در خانه خود مانده‌اند و ریسک حملات هوایی را تحمل کرده‌اند.
5. با توجه به ماهیت ریسک توصیه می‌شود برای حداقل کردن کسانی که ماندن در خانه خود را انتخاب کرده‌اند از رفت و آمدهای غیرضروری اجتناب کنند.
6. تصمیم به خروج موقت از محل معمول زندگی یا عدم حضور در محل کار کاملاً وابسته به شرایط هر خانواده است. اگر شرایط مطابق حوادث ماه اول جنگ باشد، مهاجرت به خارج کشور از نظر کاهش ریسک توجیه ندارد. این کشور پهناور محل کاملاً امن کم ندارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «بله» و «روبیکا» بپیوندید.