معاون شهردار تهران در گفتوگو با «شرق» تأکید کرد
محلهمحوری و مشارکت مردمی گمشدههای طرحهای شهری
شرق: بسیاری از طرحها و پروژههایی که در شهر انجام میشود، اثر انکارناپذیری بر منظر و نمای شهری هم دارد؛ ازهمینرو به شکل مستقیم و غیرمستقیم روی زیست شهروندان و هویت شهری اثرگذار است. اجرای یک طرح شهری بدون درنظرگرفتن خواست و انتظارات خود شهروندان، تبعات و اثرات منفی واضحی دارد. از سوی دیگر بدون مشارکت و جلب رضایت و نظر اهالی هر کوچه و خیابان و محله نمیتوان طرح یا پروژهای را پیش برد و اگر هم پیشرفتی به لحاظ فیزیکی رخ دهد، به لحاظ کالبدی رغبت و رضایت شهروندان را به دست نخواهد آورد. با درنظرگرفتن همین نکات، سراغ حامد مظاهریان، معاون برنامهریزی، توسعه شهری و امور شورای شهرداری تهران رفتیم و با او در همین رابطه گفتوگویی انجام دادیم. محور اصلی گفتوگو حول طرحها و ایدههای مدیران شهری برای جلب مشارکت و همراهی شهروندان با طرحها و پروژههایی است که قرار است در نهایت زیست شهری را مطلوبتر کنند.
یکی از ایدههایی که در دوره کنونی برای شروع و اجرای پروژههای شهری در دستور کار قرار گرفته و براساس آن رویکردها و الزامات ابتدایی کار در نظر گرفته میشود، محلهمحوری است؛ ابتدا کمی در اینباره توضیح دهید که این ایده قرار است به چه نتیجهای برسد؟
ایده محلهمحوری بر آن است تا به دستهای از نیازها و خواستههای محلی که موجب ارتقاي حس رضایتمندی در اهالی محله میشود، پاسخی مطلوب دهد. از زمان تأسیس بلدیه در تهران، معمولا شهرداریها درگیر پروژههایی با مقیاس بزرگ بودهاند و تا حد زیادی میشود گفت از نیازهای شهروندان در محلههای خود غافل بودهاند. در محلهمحوری هدف آن است که اهالی احساس کنند مطالبهگری آنها بیپاسخ نمانده است. طرحهای توسعه محلات در شهرداری تهران با نگاه به رویکرد توسعه درونزا شروع شد که به معنی شروع توسعه از کوچکترین واحدهای شهری است. این رویکرد در توسعه، با مبنا قراردادن محلهها در مدیریت شهر، محلههای شهر را منابعی پویا در راه ایجاد توسعه، انسجام اجتماعی و هویتبخشی میداند.
یکی دیگر از مبانی اصلی محلهمحوری، مشارکت مردم و برنامهریزی از پایین به بالا است. طی یکی، دو دهه اخیر، در سطح جهانی بسیاری از سازمانها و نهادهای دخیل در امر مدیریت و برنامهریزی شهری، بر گسترش دیدگاههای مشارکتی برای تشویق مردم به مشارکت در برنامهریزی از پایین به بالا، تأکید میکنند. به این معنی که تصمیمگیری و چارهاندیشی برای حل مسائل شهری بر مبنای اجتماعات محلهای یا محلات شهری پایهگذاری شود.
دستورالعملها و موضوعات الزامی در اجرا به چه نحو بوده است؟
در طراحی ساختار بودجه سال ۱۳۹۹ ایده اختصاص بودجه قابل توجه به محلات بهعنوان امري که سالها در پژوهشها و مطالعات دانشگاهی تنها در بعد نظری مطرح بود، به شکل پروژهای محوری اجرا شد. نگاهی که در برنامه توسعه محلات باید به آن توجه میشد، برنامهریزی از پایین به بالا بود؛ یعنی امري که از مردم شروع شود. برنامهای که مردم برای محله خودشان ارائه دهند تا هم مشارکت اهالی برای این برنامه بالا برود و هم سنتشکنیاي در مدیریت شهری تهران باشد. بنابراین لازم بود شروع برنامه اینگونه باشد که یک تفاهمنامه با سازمانهایی که بیشترین ارتباط مردمی را داشتند، مثل سازمان نوسازی شهر تهران بسته و سپس شیوهنامه سند توسعه محلی بر همین اساس نگارش شود. برای تدوین شاخصها ابعاد گوناگونی از جمله اجتماعیاقتصادی، کالبدی، حکمروایی و زیستمحیطی در نظر گرفته شد. سپس برای این ابعاد معیارگذاری شد و شاخصهای آنها نيز احصا شد. قبل از اجرائیشدن بودجه سال ۱۳۹۹ در تعدادی از محلات مانند نعمتآباد، هرندی، فرحزاد و... بهصورت آزمایشی مطالعاتی در همین زمینه انجام دادیم که برای تدوین سند، تحلیل داراییهای اجتماعی محلهای، شبکهسازی، شناخت
ظرفیتها، زنجیرههای ارزش و امور اقتصادی ویژه و ارتباطات مردمی از اهم مسائلی بود که باید در نظر گرفته میشد. البته در آن زمان دفاتر تسهیلگری (دفاتر توسعه محلی) بافت فرسوده مستقر در محلات که زیر نظر سازمان نوسازی کار میکردند، ظرفیت انجام چنین پروژه عظیمی را نداشتند. بنابراین تصمیم بر آن شد که برای مدیران دفاتر شش، هفت دوره آموزشی برگزار شود. در ادامه نیز تدوین سند همراه با آموزش ابلاغ و سپس فاز اول سند توسعه محلات تدوین شد و به تصویب ستاد بازآفرینی شهری مناطق رسید. برای گسترش رویکرد توسعه محلهمحور به دلیل نوبودن رویکرد، نیاز به دستورالعمل مشخصی بود که از سوی شهردار تهران ابلاغ شود و همه سازمانهای شهرداری را برای مشارکت در این جریان همراه کند. بنابراین آییننامه و دستورالعمل اجرائی تعریف، اجرا و نظارت بر پروژههای توسعه محلی توسط معاونت برنامهریزی به نگارش درآمد و طي چند ماه سال ۹۹ توسط شهردار محترم ابلاغ شد. از آن پس همه پروژهها کاملا در قالب سند توسعه محلی دیده شدند و از شورایاریها نیز دعوت شد تا در فرایند شناسایی و بیان مشکلات و مسائل محلهای مشارکت کنند.
در این میان آیا نظارتی بر عملکرد پیمانکاران و کیفیت اجرا و پیگیری پروژهها وجود دارد؟
مکانیزم تعریف پروژه توسعه محلی به این صورت است که جلسات در سطح ناحیه و با حضور NGOهای مؤثر محلی، شورایاریها و دفاتر توسعه محلی تشکیل و مسائل و مشکلات محلی احصا و با امضای شهردار ناحیه و تنظیم صورتجلسه به منطقه ارسال میشود. پس از تعریف پروژه متناظر در معاونتهای تخصصی منطقه با امضای شهردار به معاونت برنامهریزی داده میشود. در گردش کار تعریف تا اجرای پروژههای توسعه محلهای تقسیمکار مشخصی بین معاونتها و سازمانهای شهرداری و شهرداریهای مناطق صورت گرفته است. در حالیکه تا قبل از این، سازمانهای متمرکز شهرداری درگیر اجرای پروژههای توسعه محلات بودند و در سال ۹۹ اجرای پروژهها به شهرداریهای مناطق سپرده شده است.
در این فرایند همانطور که اشاره شد، شهرداریهای مناطق اصلیترین مجریان پروژههای توسعه محلهای هستند، اما به اين معنی نیست كه هیچ نظارت ستادی بر روند تعریف و اجرای پروژهها وجود نداشته باشد. نظارت عالی بر روند تعریف پروژهها از طریق کارگروهی که در ستاد شهرداری تشکیل شده است و تمامی معاونتهای ستادی و سازمانهای ذیربط در آن عضو هستند، انجام میشود و درمورد تمام پروژهها نظر تخصصی اعضای کارگروه اخذ میشود. در نهایت پس از طی فرایند بررسی این پروژهها در دفتر سیاستگذاری، ابلاغ آن از طریق اداره کل برنامه و بودجه انجام میشود. نظارت بر روند اجرای پروژهها بر عهده اداره کل ارزیابی عملکرد است و معاونتهای ستادی شهرداری تهران نیز در تأیید فنی پروژهها و ارائه کفایت اسناد نقش دارند.
راهبری و نظارت بر کیفیت کار پیمانکاران در سطح مناطق انجام میشود. البته با مشکلاتی در اجرا مواجه هستیم مانند تأخیر در اجرای پروژهها به دلایل متعدد مانند فقدان نقدینگی کافی برای تأمین بهموقع پیمانکاران، شیوع ویروس کرونا و... که باید توسط مناطق مدیریت شوند. درباره کیفیت اجرا و نگهداری هم باید بپذیریم که هرچه مردم در فرایند تعریف و اجرای پروژه مشارکت بیشتری داشته باشند، نسبت به پروژه حس تعلق بیشتری داشته و برای نگهداری فضای مورد نظر نیز تلاش بیشتری انجام میدهند، زيرا فضا را مال خودشان میدانند. بنابراین نگهداشت پروژه باید بر عهده ساکنین گذاشته شود.
این طرحها بیشتر در کدام محلات بوده و کدام خدمات بهعنوان بیشترین نیاز اعلام شده است؟
بر اساس ماده ۲۳ برنامه توسعه سوم شهرداری تهران، شهرداری موظف است شکاف برخورداری محلات را سالانه ۱۰ درصد کاهش دهد. پژوهشی که از سوی گروه اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی در معاونت برنامهریزی شهرداری تهران برای تعیین میزان برخورداری و توسعهیافتگی محلات شهر تهران و با استفاده از شاخصهای اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و زیستمحیطی در سال ۱۳۹۶ انجام شده بود نشان میداد که تهران ۶۲ محله نابرخوردار، ۲۱۵ محله نیمهبرخوردار و ۷۷ محله برخوردار دارد و در سال ۱۳۹۷ شکاف برخورداری محلات تهران ۳۰۰ درصد برآورد شده بود. در نیمه دوم سال ۱۳۹۸ سعی شد برای اجرای ماده ۲۳ و کاهش شکاف برخورداری بین محلات شهر تهران، روی صد محله نابرخوردار شهر تمرکز شود که بیشتر در مناطق جنوبی تهران قرار داشتند. بنابراین 200 میلیارد تومان اعتبار برای اجرای ۳۰۰ پروژه توسعهای در محلات جنوبی شهر اختصاص داده شد و اجرای پروژهها به صورت متمرکز از طریق سازمانهای اجرائی شهرداری تهران انجام شد. این اختصاص بودجه، شروعی برای طرح بزرگ محلهمحوری در سال ۹۹ بود. در این سال برای گسترش رویکرد محلهمحوری به کل شهر تهران، تمامی محلات مورد هدف قرار گرفت، اما بر اساس
شاخص برخورداری و رتبه توسعهیافتگی محلات، بودجه تقسیم شد تا میزان اعتبار بیشتری به محلات نابرخوردار تعلق گیرد. بر همین اساس تا امروز ۱۷۰۰ پروژه توسعه محلهای تعریف شده است که بیش از ۷۰ درصد آنها در مناطق جنوبی و محلات کمتر برخوردار قرار دارند. بیشترین میزان پروژههای توسعه محلهای به ساماندهی فضاهای عمومی محله از جمله خیابانها و میادین و ایجاد مراکز محلهای، ایجاد مسیرهای پیاده و دوچرخه و همچنین تأمین خدمات محله از جمله خدمات ورزشی، بوستان و فضای سبز و ایجاد زمینهای بازی کودکان اختصاص دارد.
بیشترین خدمات مطالبهشده در حوزه کدام سازمان شهرداری است؟
پروژههای توسعه محلهای چون بر اساس نیاز مردم محله تعریف میشوند، طیف متنوعی را در برمیگیرند. مطالبات مردم در هر محله بسته به شرایط خاص محلات متفاوت است و بنابراین سازمانهای مختلف در شهرداری را درگیر میکنند. البته ما شهرداریهای مناطق را اصلیترین مجریان پروژههای توسعه محلهای میدانیم. ولی سازمان نوسازی شهر تهران بهعنوان متولی بافتهای فرسوده شهری در زمینه بهسازی و ساماندهی کالبدی محلات، سازمان عمرانی شهرداری تهران در زمینه اقدامات عمرانی و سازمان فضای سبز و بوستانها در زمینه احداث و تجهیز فضاهای سبز محلهای بیشترین نقش را داشتهاند.
برای اجرای این طرحها چه سطحی از تعامل و نظرسنجی از شهروندان محلات انجام شده است؟
مداخله اجتماعمحور و مشارکت مردمی به توفیق پروژههای توسعه محلی کمک میکند، بنابراین مشارکت مردم در برنامهریزی برای محلات را در اولویت رویکرد توسعه محلات قرار دادهایم. در تدوین سندهای توسعه محلات بعد از تعیین سنجهها و ارزیابی شاخصها در سطح محلات، نوبت به مشارکت مردمی رسید و از طریق روشهای کمی و کیفی مانند تکمیل پرسشنامه، مصاحبه و برگزاری جلسات و کارگاههای مشارکتی با مردم مسائل محله شناسایی و اولویتبندی شدند. تأکید بر مشارکت مردمی در تهیه و اجرای طرحها یکی از شروط اصلی پروژههای توسعه محلهای است؛ اما یکی از چالشهایی که با آن مواجه بودیم، نبود بستر مناسب برای مشارکت مجازی شهروندان و اطلاعرسانی و شفافسازی مسائل شهروندی بود. بنابراین در سال ۱۳۹۹ مشارکت اعضای شورایاری محلات در بیان مسائل و مشکلات، اساس تعریف پروژهها قرار گرفت. با کمک سازمان فاوا در حال اجرائیكردن مدلی هستیم که از طريق ظرفیت اپلیکیشن «تهران من» که بیشترین مخاطب را در بین شهروندان تهرانی دارد، امکان مشارکت مستقیم شهروندان را در بیان مسائل محله و نظرسنجی درباره پروژههای در حال اجرا و قابل تعریف فراهم کنیم. این مدل از مشارکت
شهروندان بسیار پیشرو است و در بسیاری از کلانشهرهای دنیا نیز اجرا میشود.
آیا شهروندان خودشان هم به صورت مستقیم در اجرا همکاری داشتهاند؟
بزرگترین اثر مثبت این طرح، تغییر نگاه به طرحها و پروژهها و ایجاد نگاه پایین به بالا در آنهاست. تدوین سند توسعه محلی بر مبنای ابعاد اجتماعی اقتصادی، کالبدی، حکمروایی و زیستمحیطی انجام شده است و توجه به بعد اجتماعی پروژهها بسیار اهمیت دارد و ضروری است. رویکرد اجتماعی در پروژهها کمک میکند تا تضاد منافع و سوگیریهایی را که منجر به عدم توفیق پروژه میشود، بشناسیم. رویکرد اجتماعی به معنی درگیرشدن مردم در تمامی مراحل تعریف تا اجرای پروژه است. در بسیاری از پروژهها که امکان آن فراهم بوده مانند اجرای کوچههای رنگی، بهسازی جدارهها و ساماندهی فضاهای بیدفاع شهری از طریق دفاتر توسعه محلهای، مردم دعوت به مشارکت در اجرای طرح شدهاند. همچنین در بودجهریزی به صورت مشارکتی مدلی از مشارکت مالی مردم در اجرا وجود دارد که از طریق پرداخت عوارض معوقه اتفاق میافتد. در پلتفرم مشارکت شهروندی که قبلا خدمتتان توضیح دادم، بستری نیز برای مشارکت مالی مردم در اجرای پروژههای توسعه محلهای ایجاد شده است که به زودی عملیاتی خواهد شد.
این طرح تا چه حد نیازهای ساختاری را برطرف میکند؟
بسیاری از محلات تهران نیازمند زیرساختهای اساسی هستند که تأمین آنها در اختیار شهرداری نیست و در گرو همکاری تمامی ارگانها و نهادهای متولی است. برخی از این اقدامات مانند تأمین شبکه فاضلاب شهری، جابهجایی تیرهای برق، تأمین خدمات درمانی و آموزشی در کمیته زیرساخت ستادهای بازآفرینی مناطق در حال پیگیری هستند. اما واقعیت این است که سالها دولت و شهرداری به دنبال اجرای پروژههای عظیم و بزرگ بودهاند و از محلات غفلت کردهاند. تدوین و اجرای طرحهای توسعه محلهای برای اولینبار در قامت محله و نه شهر و منطقه انجام شده و تأمین زیرساختهای محله و سایر نیازهای محلی را در دستور کار قرار داده است. تقویت زیرساختهای کالبدی و خدماتی و اجتماعی محلات در این طرحها مورد توجه است و اهتمام و هماهنگی تمامی متولیان امر را میطلبد.
آیا با اجرای این طرحها هویت و زندگی به محلات برمیگردد؟
محلات، مکانهایی هستند که با آن، ساکنین میتوانند هویت خودشان را تعریف کنند؛ به این ترتیب، محله، هویت اجتماعی را برای واحدهای فضایی در شهر ایجاد میکند. ما همواره طرح جامع و تفصیلی داشتهایم، اما طرحهای محلهمحور نه. در طرح تفصیلی نگاه همواره پهنهای و ملکی بوده ولی در پروژههای توسعهای محلهمحور نگاهِ هویتمبنا و نیازمبنا داریم. برای اولینبار بازگشت به مفهوم محله و اصالتدادن به مفهوم محله صورت گرفته است. مهمترین نکته مثبت در اجرای طرحهای توسعه محلهای این است که مدیریت ارشد شهر تهران به این ضرورت رسیده که هویتهای مختلف محلی شهر تهران را نمیتوان حول یکسری دستورالعملهای واحد دید و هر محله نیازمند برنامه خاص خودش است. ثانیا این پروژهها مشارکتمحور هستند. خروج شهرداری از عرصه خصوصی اهالی که از طریق تملک انجام میشد و انجام این رسالت که شهرداری خود را متولی عرصه عمومی شهر میداند و انجام پروژههای دارای هویت محلی و با مشارکت اهالی را در دستور کار قرار داده است، نیازمند جریانسازی و فرایندی زمانبر و طولانی است. گذر شهرداری از طرحهای بزرگ به طرحهای کوچک به زبان تمثیل مثل گذر از جراحیهای بزرگ به
طب سوزنی است که با درنظرگرفتن نقاط کوچک، گرههای بزرگی را حل میکند و همین موضوع از نقاط قوت این طرح است. اما باید به این نکته توجه کرد که تحقق کامل این رویکرد، ممکن است سالها به طول انجامد و نیازمند تلاش، ممارست و تداوم اقدامات است.
شرق: بسیاری از طرحها و پروژههایی که در شهر انجام میشود، اثر انکارناپذیری بر منظر و نمای شهری هم دارد؛ ازهمینرو به شکل مستقیم و غیرمستقیم روی زیست شهروندان و هویت شهری اثرگذار است. اجرای یک طرح شهری بدون درنظرگرفتن خواست و انتظارات خود شهروندان، تبعات و اثرات منفی واضحی دارد. از سوی دیگر بدون مشارکت و جلب رضایت و نظر اهالی هر کوچه و خیابان و محله نمیتوان طرح یا پروژهای را پیش برد و اگر هم پیشرفتی به لحاظ فیزیکی رخ دهد، به لحاظ کالبدی رغبت و رضایت شهروندان را به دست نخواهد آورد. با درنظرگرفتن همین نکات، سراغ حامد مظاهریان، معاون برنامهریزی، توسعه شهری و امور شورای شهرداری تهران رفتیم و با او در همین رابطه گفتوگویی انجام دادیم. محور اصلی گفتوگو حول طرحها و ایدههای مدیران شهری برای جلب مشارکت و همراهی شهروندان با طرحها و پروژههایی است که قرار است در نهایت زیست شهری را مطلوبتر کنند.
یکی از ایدههایی که در دوره کنونی برای شروع و اجرای پروژههای شهری در دستور کار قرار گرفته و براساس آن رویکردها و الزامات ابتدایی کار در نظر گرفته میشود، محلهمحوری است؛ ابتدا کمی در اینباره توضیح دهید که این ایده قرار است به چه نتیجهای برسد؟
ایده محلهمحوری بر آن است تا به دستهای از نیازها و خواستههای محلی که موجب ارتقاي حس رضایتمندی در اهالی محله میشود، پاسخی مطلوب دهد. از زمان تأسیس بلدیه در تهران، معمولا شهرداریها درگیر پروژههایی با مقیاس بزرگ بودهاند و تا حد زیادی میشود گفت از نیازهای شهروندان در محلههای خود غافل بودهاند. در محلهمحوری هدف آن است که اهالی احساس کنند مطالبهگری آنها بیپاسخ نمانده است. طرحهای توسعه محلات در شهرداری تهران با نگاه به رویکرد توسعه درونزا شروع شد که به معنی شروع توسعه از کوچکترین واحدهای شهری است. این رویکرد در توسعه، با مبنا قراردادن محلهها در مدیریت شهر، محلههای شهر را منابعی پویا در راه ایجاد توسعه، انسجام اجتماعی و هویتبخشی میداند.
یکی دیگر از مبانی اصلی محلهمحوری، مشارکت مردم و برنامهریزی از پایین به بالا است. طی یکی، دو دهه اخیر، در سطح جهانی بسیاری از سازمانها و نهادهای دخیل در امر مدیریت و برنامهریزی شهری، بر گسترش دیدگاههای مشارکتی برای تشویق مردم به مشارکت در برنامهریزی از پایین به بالا، تأکید میکنند. به این معنی که تصمیمگیری و چارهاندیشی برای حل مسائل شهری بر مبنای اجتماعات محلهای یا محلات شهری پایهگذاری شود.
دستورالعملها و موضوعات الزامی در اجرا به چه نحو بوده است؟
در طراحی ساختار بودجه سال ۱۳۹۹ ایده اختصاص بودجه قابل توجه به محلات بهعنوان امري که سالها در پژوهشها و مطالعات دانشگاهی تنها در بعد نظری مطرح بود، به شکل پروژهای محوری اجرا شد. نگاهی که در برنامه توسعه محلات باید به آن توجه میشد، برنامهریزی از پایین به بالا بود؛ یعنی امري که از مردم شروع شود. برنامهای که مردم برای محله خودشان ارائه دهند تا هم مشارکت اهالی برای این برنامه بالا برود و هم سنتشکنیاي در مدیریت شهری تهران باشد. بنابراین لازم بود شروع برنامه اینگونه باشد که یک تفاهمنامه با سازمانهایی که بیشترین ارتباط مردمی را داشتند، مثل سازمان نوسازی شهر تهران بسته و سپس شیوهنامه سند توسعه محلی بر همین اساس نگارش شود. برای تدوین شاخصها ابعاد گوناگونی از جمله اجتماعیاقتصادی، کالبدی، حکمروایی و زیستمحیطی در نظر گرفته شد. سپس برای این ابعاد معیارگذاری شد و شاخصهای آنها نيز احصا شد. قبل از اجرائیشدن بودجه سال ۱۳۹۹ در تعدادی از محلات مانند نعمتآباد، هرندی، فرحزاد و... بهصورت آزمایشی مطالعاتی در همین زمینه انجام دادیم که برای تدوین سند، تحلیل داراییهای اجتماعی محلهای، شبکهسازی، شناخت
ظرفیتها، زنجیرههای ارزش و امور اقتصادی ویژه و ارتباطات مردمی از اهم مسائلی بود که باید در نظر گرفته میشد. البته در آن زمان دفاتر تسهیلگری (دفاتر توسعه محلی) بافت فرسوده مستقر در محلات که زیر نظر سازمان نوسازی کار میکردند، ظرفیت انجام چنین پروژه عظیمی را نداشتند. بنابراین تصمیم بر آن شد که برای مدیران دفاتر شش، هفت دوره آموزشی برگزار شود. در ادامه نیز تدوین سند همراه با آموزش ابلاغ و سپس فاز اول سند توسعه محلات تدوین شد و به تصویب ستاد بازآفرینی شهری مناطق رسید. برای گسترش رویکرد توسعه محلهمحور به دلیل نوبودن رویکرد، نیاز به دستورالعمل مشخصی بود که از سوی شهردار تهران ابلاغ شود و همه سازمانهای شهرداری را برای مشارکت در این جریان همراه کند. بنابراین آییننامه و دستورالعمل اجرائی تعریف، اجرا و نظارت بر پروژههای توسعه محلی توسط معاونت برنامهریزی به نگارش درآمد و طي چند ماه سال ۹۹ توسط شهردار محترم ابلاغ شد. از آن پس همه پروژهها کاملا در قالب سند توسعه محلی دیده شدند و از شورایاریها نیز دعوت شد تا در فرایند شناسایی و بیان مشکلات و مسائل محلهای مشارکت کنند.
در این میان آیا نظارتی بر عملکرد پیمانکاران و کیفیت اجرا و پیگیری پروژهها وجود دارد؟
مکانیزم تعریف پروژه توسعه محلی به این صورت است که جلسات در سطح ناحیه و با حضور NGOهای مؤثر محلی، شورایاریها و دفاتر توسعه محلی تشکیل و مسائل و مشکلات محلی احصا و با امضای شهردار ناحیه و تنظیم صورتجلسه به منطقه ارسال میشود. پس از تعریف پروژه متناظر در معاونتهای تخصصی منطقه با امضای شهردار به معاونت برنامهریزی داده میشود. در گردش کار تعریف تا اجرای پروژههای توسعه محلهای تقسیمکار مشخصی بین معاونتها و سازمانهای شهرداری و شهرداریهای مناطق صورت گرفته است. در حالیکه تا قبل از این، سازمانهای متمرکز شهرداری درگیر اجرای پروژههای توسعه محلات بودند و در سال ۹۹ اجرای پروژهها به شهرداریهای مناطق سپرده شده است.
در این فرایند همانطور که اشاره شد، شهرداریهای مناطق اصلیترین مجریان پروژههای توسعه محلهای هستند، اما به اين معنی نیست كه هیچ نظارت ستادی بر روند تعریف و اجرای پروژهها وجود نداشته باشد. نظارت عالی بر روند تعریف پروژهها از طریق کارگروهی که در ستاد شهرداری تشکیل شده است و تمامی معاونتهای ستادی و سازمانهای ذیربط در آن عضو هستند، انجام میشود و درمورد تمام پروژهها نظر تخصصی اعضای کارگروه اخذ میشود. در نهایت پس از طی فرایند بررسی این پروژهها در دفتر سیاستگذاری، ابلاغ آن از طریق اداره کل برنامه و بودجه انجام میشود. نظارت بر روند اجرای پروژهها بر عهده اداره کل ارزیابی عملکرد است و معاونتهای ستادی شهرداری تهران نیز در تأیید فنی پروژهها و ارائه کفایت اسناد نقش دارند.
راهبری و نظارت بر کیفیت کار پیمانکاران در سطح مناطق انجام میشود. البته با مشکلاتی در اجرا مواجه هستیم مانند تأخیر در اجرای پروژهها به دلایل متعدد مانند فقدان نقدینگی کافی برای تأمین بهموقع پیمانکاران، شیوع ویروس کرونا و... که باید توسط مناطق مدیریت شوند. درباره کیفیت اجرا و نگهداری هم باید بپذیریم که هرچه مردم در فرایند تعریف و اجرای پروژه مشارکت بیشتری داشته باشند، نسبت به پروژه حس تعلق بیشتری داشته و برای نگهداری فضای مورد نظر نیز تلاش بیشتری انجام میدهند، زيرا فضا را مال خودشان میدانند. بنابراین نگهداشت پروژه باید بر عهده ساکنین گذاشته شود.
این طرحها بیشتر در کدام محلات بوده و کدام خدمات بهعنوان بیشترین نیاز اعلام شده است؟
بر اساس ماده ۲۳ برنامه توسعه سوم شهرداری تهران، شهرداری موظف است شکاف برخورداری محلات را سالانه ۱۰ درصد کاهش دهد. پژوهشی که از سوی گروه اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی در معاونت برنامهریزی شهرداری تهران برای تعیین میزان برخورداری و توسعهیافتگی محلات شهر تهران و با استفاده از شاخصهای اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و زیستمحیطی در سال ۱۳۹۶ انجام شده بود نشان میداد که تهران ۶۲ محله نابرخوردار، ۲۱۵ محله نیمهبرخوردار و ۷۷ محله برخوردار دارد و در سال ۱۳۹۷ شکاف برخورداری محلات تهران ۳۰۰ درصد برآورد شده بود. در نیمه دوم سال ۱۳۹۸ سعی شد برای اجرای ماده ۲۳ و کاهش شکاف برخورداری بین محلات شهر تهران، روی صد محله نابرخوردار شهر تمرکز شود که بیشتر در مناطق جنوبی تهران قرار داشتند. بنابراین 200 میلیارد تومان اعتبار برای اجرای ۳۰۰ پروژه توسعهای در محلات جنوبی شهر اختصاص داده شد و اجرای پروژهها به صورت متمرکز از طریق سازمانهای اجرائی شهرداری تهران انجام شد. این اختصاص بودجه، شروعی برای طرح بزرگ محلهمحوری در سال ۹۹ بود. در این سال برای گسترش رویکرد محلهمحوری به کل شهر تهران، تمامی محلات مورد هدف قرار گرفت، اما بر اساس
شاخص برخورداری و رتبه توسعهیافتگی محلات، بودجه تقسیم شد تا میزان اعتبار بیشتری به محلات نابرخوردار تعلق گیرد. بر همین اساس تا امروز ۱۷۰۰ پروژه توسعه محلهای تعریف شده است که بیش از ۷۰ درصد آنها در مناطق جنوبی و محلات کمتر برخوردار قرار دارند. بیشترین میزان پروژههای توسعه محلهای به ساماندهی فضاهای عمومی محله از جمله خیابانها و میادین و ایجاد مراکز محلهای، ایجاد مسیرهای پیاده و دوچرخه و همچنین تأمین خدمات محله از جمله خدمات ورزشی، بوستان و فضای سبز و ایجاد زمینهای بازی کودکان اختصاص دارد.
بیشترین خدمات مطالبهشده در حوزه کدام سازمان شهرداری است؟
پروژههای توسعه محلهای چون بر اساس نیاز مردم محله تعریف میشوند، طیف متنوعی را در برمیگیرند. مطالبات مردم در هر محله بسته به شرایط خاص محلات متفاوت است و بنابراین سازمانهای مختلف در شهرداری را درگیر میکنند. البته ما شهرداریهای مناطق را اصلیترین مجریان پروژههای توسعه محلهای میدانیم. ولی سازمان نوسازی شهر تهران بهعنوان متولی بافتهای فرسوده شهری در زمینه بهسازی و ساماندهی کالبدی محلات، سازمان عمرانی شهرداری تهران در زمینه اقدامات عمرانی و سازمان فضای سبز و بوستانها در زمینه احداث و تجهیز فضاهای سبز محلهای بیشترین نقش را داشتهاند.
برای اجرای این طرحها چه سطحی از تعامل و نظرسنجی از شهروندان محلات انجام شده است؟
مداخله اجتماعمحور و مشارکت مردمی به توفیق پروژههای توسعه محلی کمک میکند، بنابراین مشارکت مردم در برنامهریزی برای محلات را در اولویت رویکرد توسعه محلات قرار دادهایم. در تدوین سندهای توسعه محلات بعد از تعیین سنجهها و ارزیابی شاخصها در سطح محلات، نوبت به مشارکت مردمی رسید و از طریق روشهای کمی و کیفی مانند تکمیل پرسشنامه، مصاحبه و برگزاری جلسات و کارگاههای مشارکتی با مردم مسائل محله شناسایی و اولویتبندی شدند. تأکید بر مشارکت مردمی در تهیه و اجرای طرحها یکی از شروط اصلی پروژههای توسعه محلهای است؛ اما یکی از چالشهایی که با آن مواجه بودیم، نبود بستر مناسب برای مشارکت مجازی شهروندان و اطلاعرسانی و شفافسازی مسائل شهروندی بود. بنابراین در سال ۱۳۹۹ مشارکت اعضای شورایاری محلات در بیان مسائل و مشکلات، اساس تعریف پروژهها قرار گرفت. با کمک سازمان فاوا در حال اجرائیكردن مدلی هستیم که از طريق ظرفیت اپلیکیشن «تهران من» که بیشترین مخاطب را در بین شهروندان تهرانی دارد، امکان مشارکت مستقیم شهروندان را در بیان مسائل محله و نظرسنجی درباره پروژههای در حال اجرا و قابل تعریف فراهم کنیم. این مدل از مشارکت
شهروندان بسیار پیشرو است و در بسیاری از کلانشهرهای دنیا نیز اجرا میشود.
آیا شهروندان خودشان هم به صورت مستقیم در اجرا همکاری داشتهاند؟
بزرگترین اثر مثبت این طرح، تغییر نگاه به طرحها و پروژهها و ایجاد نگاه پایین به بالا در آنهاست. تدوین سند توسعه محلی بر مبنای ابعاد اجتماعی اقتصادی، کالبدی، حکمروایی و زیستمحیطی انجام شده است و توجه به بعد اجتماعی پروژهها بسیار اهمیت دارد و ضروری است. رویکرد اجتماعی در پروژهها کمک میکند تا تضاد منافع و سوگیریهایی را که منجر به عدم توفیق پروژه میشود، بشناسیم. رویکرد اجتماعی به معنی درگیرشدن مردم در تمامی مراحل تعریف تا اجرای پروژه است. در بسیاری از پروژهها که امکان آن فراهم بوده مانند اجرای کوچههای رنگی، بهسازی جدارهها و ساماندهی فضاهای بیدفاع شهری از طریق دفاتر توسعه محلهای، مردم دعوت به مشارکت در اجرای طرح شدهاند. همچنین در بودجهریزی به صورت مشارکتی مدلی از مشارکت مالی مردم در اجرا وجود دارد که از طریق پرداخت عوارض معوقه اتفاق میافتد. در پلتفرم مشارکت شهروندی که قبلا خدمتتان توضیح دادم، بستری نیز برای مشارکت مالی مردم در اجرای پروژههای توسعه محلهای ایجاد شده است که به زودی عملیاتی خواهد شد.
این طرح تا چه حد نیازهای ساختاری را برطرف میکند؟
بسیاری از محلات تهران نیازمند زیرساختهای اساسی هستند که تأمین آنها در اختیار شهرداری نیست و در گرو همکاری تمامی ارگانها و نهادهای متولی است. برخی از این اقدامات مانند تأمین شبکه فاضلاب شهری، جابهجایی تیرهای برق، تأمین خدمات درمانی و آموزشی در کمیته زیرساخت ستادهای بازآفرینی مناطق در حال پیگیری هستند. اما واقعیت این است که سالها دولت و شهرداری به دنبال اجرای پروژههای عظیم و بزرگ بودهاند و از محلات غفلت کردهاند. تدوین و اجرای طرحهای توسعه محلهای برای اولینبار در قامت محله و نه شهر و منطقه انجام شده و تأمین زیرساختهای محله و سایر نیازهای محلی را در دستور کار قرار داده است. تقویت زیرساختهای کالبدی و خدماتی و اجتماعی محلات در این طرحها مورد توجه است و اهتمام و هماهنگی تمامی متولیان امر را میطلبد.
آیا با اجرای این طرحها هویت و زندگی به محلات برمیگردد؟
محلات، مکانهایی هستند که با آن، ساکنین میتوانند هویت خودشان را تعریف کنند؛ به این ترتیب، محله، هویت اجتماعی را برای واحدهای فضایی در شهر ایجاد میکند. ما همواره طرح جامع و تفصیلی داشتهایم، اما طرحهای محلهمحور نه. در طرح تفصیلی نگاه همواره پهنهای و ملکی بوده ولی در پروژههای توسعهای محلهمحور نگاهِ هویتمبنا و نیازمبنا داریم. برای اولینبار بازگشت به مفهوم محله و اصالتدادن به مفهوم محله صورت گرفته است. مهمترین نکته مثبت در اجرای طرحهای توسعه محلهای این است که مدیریت ارشد شهر تهران به این ضرورت رسیده که هویتهای مختلف محلی شهر تهران را نمیتوان حول یکسری دستورالعملهای واحد دید و هر محله نیازمند برنامه خاص خودش است. ثانیا این پروژهها مشارکتمحور هستند. خروج شهرداری از عرصه خصوصی اهالی که از طریق تملک انجام میشد و انجام این رسالت که شهرداری خود را متولی عرصه عمومی شهر میداند و انجام پروژههای دارای هویت محلی و با مشارکت اهالی را در دستور کار قرار داده است، نیازمند جریانسازی و فرایندی زمانبر و طولانی است. گذر شهرداری از طرحهای بزرگ به طرحهای کوچک به زبان تمثیل مثل گذر از جراحیهای بزرگ به
طب سوزنی است که با درنظرگرفتن نقاط کوچک، گرههای بزرگی را حل میکند و همین موضوع از نقاط قوت این طرح است. اما باید به این نکته توجه کرد که تحقق کامل این رویکرد، ممکن است سالها به طول انجامد و نیازمند تلاش، ممارست و تداوم اقدامات است.