وضعیت لرزه خیزی استان همدان

در دو ماه اخیر یکی از موضوعات بسیار مهم و تأثیرگذار در جامعه بحث وقوع زلزله‌های متعدد در بخش‌های مختلف فلات ایران است. این مباحث ازآنجا شروع شد که در ساعت 21.48 دقیقه تاریخ 21 آبان ماه 1396 زلزله 7.3 ریشتری در منطقه سرپل ذهاب، باختر استان کرمانشاه به وقوع پیوست. متأسفانه در اثر این زلزله صدها تن از هم‌وطنان عزیز جان خود را ازدست‌داده و هزاران نفر نیز بی‌خانمان شدند. این زلزله هم موردتوجه عامه مردم و هم زمین شناسان و زلزله شناسان قرار گرفت و خیلی سریع بحث اصلی رسانه‌ها و فضاهای مجازی گردید. این‌که چرا مردم این‌همه توجه به این زلزله نشان دادند دلایل متعددی دارد ازجمله: 1) از حدود 20 سال پیش تاکنون زلزله بزرگ‌تر از 7 ریشتر در فلات ایران رخ نداده است. 2) با توجه به عمق کانونی کم زلزله در استان‌های زیادی احساس گردید. 3) گستردگی وسیع در استفاده از فضاهای مجازی و انتقال سریع اطلاعات. از نگاه علم زمین‌شناسی نیز این زلزله اهمیت بسیار بالایی در تاریخ زلزله‌نگاری ایران دارد، زیرا زلزله بالاتر از 7 ریشتر که ثبت دستگاهی شده باشد تاکنون در بخش کوهپایه‌های جنوب باختری زاگرس رخ نداده است.
19 روز بعد از زلزله سر پل ذهاب در تاریخ 10 آذرماه 1396 زلزله با بزرگای 6.1 ریشتری و عمق کانونی 10 کیلومتری منطقه هجدک کرمان را در ساعت 6 بامداد لرزاند. البته وقوع پس‌لرزه‌های با فراوانی نسبتاً زیاد در این منطقه ادامه داشت، به‌طوری‌که دو زلزله 6 ریشتری دیگر نیز در این منطقه رخ داد؛ اما اوج نگرانی‌ها و ترس و وحشت مردم از زلزله زمانی بود که در ساعت 23 و 27 دقیقه چهارشنبه 29 آذرماه 1396 زمین‌لرزه‌ای به بزرگی 5.2 ریشتر مرز استان‌های تهران و البرز را لرزاند. این زلزله که تهران و البرز را تحت تأثیر قرارداد، موجی از ترس و شایعات فراوانی همراه آن ایجاد کرد. شایعاتی مانند آزمایش‌های هسته‌ای، هارپ و ... که ازنقطه‌نظر علم لرزه‌شناسی این شایعات به‌کلی رد می‌شوند. هزاران دستگاه لرزه‌نگار در ایران و سراسر جهان روزانه زلزله‌ها را رصد می‌کنند و شکل موج انفجارهای نقطه‌ای متفاوت از زلزله طبیعی است و به‌راحتی قابل‌تشخیص است. هارپ هم یک پدیده سطحی و متشکل از آنتن‌های متعددی است که جهت مطالعات لایه یونسفر جو به کار می‌رود و این‌که زلزله‌ای در عمق 18 کیلومتری زمین را به هارپ ارتباط دهیم قابل‌قبول نیست.
اما زلزله چگونه شکل می‌گیرد و دلیل این‌همه زلزله در فلات ایران چیست؟ به‌طورکلی زمين‌لرزه، بازتاب يك رويداد زمين‌شناختي است كه درروی زمين به گونه تكان دريافت مي‌شود. در حدود 90 درصد زمين‌لرزه‌ها، زمين‌ساختي و 10درصد مربوط به فعاليت‌هاي آتش‌فشانی و رويدادهاي غیر زمین‌ساختی هستند. روی‌هم‌رفته مي‌توان گفت زمين‌لرزه‌ها ناشي از حـركت‌هاي سنگ‌کره و پيامد مستقيم جابجایی صفحه‌هاي زمين‌ساختي مي‌باشند. به‌هرحال نماد اين پديده، انرژي ارتعاشي است كه به شكل موج لرزه‌اي انتشار مي‌يابد. ثبت و آشكارسازي اين امواج توسط زلزله‌نگارها، تحليل رويداد زمين‌لرزه را ممكن ساخته است.
همچنین دلیل زلزله‌های زیاد در ایران این است که فلات ایران ازنظر ویژگی‌های زمین‌شناسی در بخش مرکزی یکی از کمربندهای لرزه‌خیز جهان (کمربند آلپ - هیمالیا) قرارگرفته است. ازنظر جایگاه زمین‌ساخت صفحه‌ای این کمربند در مرز مشترک دو ابرقاره بزرگ و قدیمی اوراسیا و گندوانا قرارگرفته است كه از باختر اروپا آغاز و پس از گذر از تركيه، ، ايران، افغانستان تا تبت و تا برمه و اندونزي ادامه دارد. گسل‌ها که سرچشمه اصلی زلزله‌ها هستند، نوعي ساختار خطي هستند كه بر تحولات زمين‌ساختي ايران اثرات فراوانی داشته‌اند. بسیاری از گسل‌های فعال در فلات ایران، در نزدیکی مراکز مهم جمعیتی و اقتصادی قرار دارند که هر از چند گاهی شاهد زلزله‌های شدید با عمق کانونی کم در این نواحی هستیم. همچنین نقشه پهنه‌بندی خطر زلزله ایران نشان می‌دهد که بیشتر مناطق ایران در رده خطر نسبی بالای زلزله قرار دارد. درواقع در این نقشه رنگ‌های قرمز و تیره مناطق با خطر نسبی بالا و مناطق سفیدرنگ مناطق با خطر نسبی پایین زلزله را نشان می‌دهند. مناطق سفيد زلزله بخش‌هایی از کشور هستند كه كم‌خطرتر از ديگر نقاط می‌باشند و شامل منطقه كوير لوت، ناحيه جنوب اهواز به سمت آبادان و خرمشهر، نوار سنندج - سيرجان با روند شمال باختری - جنوب خاوری شامل اصفهان، سنندج، اراك و همدان است.
همان‌طور که در نقشه پهنه‌بندی خطر نسبی زلزله در ایران قابل‌مشاهده است بخش عمده‌ای از استان همدان در قسمت خطر نسبی نسبتاً پایین قرار می‌گیرند؛ اما دو رخنمون از گسل‌های فعال و لرزه زا در انتهای شمال خاوری و جنوب باختری استان همدان قابل‌مشاهده است؛ بنابراین دو منطقه با خطر نسبی بالای زلزله در استان همدان شامل بخش‌های شمال خاوری شهرستان رزن و همچنین شهرستان نهاوند است. در بخش شمال خاوری شهرستان رزن و در محدوده هم‌مرز با استان قزوین پهنه گسلی آوج رخنمون دارد. این گسل با طول حدوداً 80 کیلومتری دارای روند N130 است و رویداد لرزه‌ای چنگوره - آوج در اول تیرماه 1381، با بزرگای 6/5 در این پهنه گسلی رخ‌داده است. در طی این زلزله حدود 227 نفر از هم‌وطنان کشته، 1600 نفر مجروح و حدود 25000 نفر بی‌خانمان شدند که تعداد 10 روستا در شهرستان رزن و 3 روستا در شهرستان کبودرآهنگ بین 50 تا 70 درصد تخریب شدند؛ بنابراین توجه به پهنه گسلی آوج در شمال خاور استان همدان در مطالعات لرزه‌خیزی موضوعی بسیار مهم است.
یکی دیگر از مناطق با خطر نسبی بسیار بالا در استان همدان در انتهای جنوب باختری واقع در شهرستان نهاوند است. در این منطقه یکی از گسل‌های اصلی و مهم زاگرس به نام گسل جوان اصلی زاگرس عبور می‌کند. این گسل جوان از بخش‌های شمال باختری ایران و مرز ایران با ترکیه شروع‌شده و تا بخش‌های مرکزی ایران ادامه دارد و از قطعات گسلی پیرانشهر، مریوان، مروارید، صحنه، گارون، نهاوند و درود تشکیل‌شده است. گسل جوان اصلی زاگرس مسبب زلزله‌های زیادی بوده است که مهم‌ترین آن‌ها زلزله 7/4 ریشتری سوم بهمن‌ماه 1287 سیلاخور در جنوب بروجرد است. شدت این زلزله به حدی بوده که در حدود 8000 نفر کشته داشته و در استان‌های کرمانشاه و همدان نیز بسیار قوی و نیرومند احساس شده و در کشورهای عراق، ترکیه و گرجستان نیز احساس شده است. علاوه بر این، قطعه گسلی نهاوند که دقیقاً از مجاورت شهر نهاوند عبور می‌کند در 25 مرداد 1337 مسبب زلزله‌ای به بزرگی 6/7 ریشتر با عمق 35 کیلومتری بوده که حدود 200 کشته داشته است؛ بنابراین این آمارها و همچنین مشاهده رخنمون گسل در مجاورت شهر نهاوند نشان می‌دهد که با یک گسل فعال و لرزه زا مواجه هستیم به‌طوری‌که حتی در چند ماه قبل در 6 مرداد 1396 زلزله‌ای به بزرگی 4/7در این منطقه رخ‌داده است.
در پایان ذکر این نکته قابل‌توجه است که زلزله پدیده‌ای طبیعی است که در طول ادوار تاریخ وجود داشته، هم‌اکنون نیز وجود دارد و در آینده نیز وجود خواهد داشت. بهترین راه‌کنار آمدن با این پدیده همکاری با کارشناسان مربوطه در زمین زلزله و زمین‌شناسی جهت شناسایی مناطق با خطر نسبی بالا و همچنین طراحی و ساخت سازهای مناسب است. حداقل کاری که در این زمینه می‌توان انجام داد این است که در ساخت ساختمان‌های جدید تمامی اصول مهندسی و مقاوم‌سازی را رعایت کرده، به‌طوری‌که تاب‌آوری سازه‌های ما در مقابل زلزله بالا رود

در دو ماه اخیر یکی از موضوعات بسیار مهم و تأثیرگذار در جامعه بحث وقوع زلزله‌های متعدد در بخش‌های مختلف فلات ایران است. این مباحث ازآنجا شروع شد که در ساعت 21.48 دقیقه تاریخ 21 آبان ماه 1396 زلزله 7.3 ریشتری در منطقه سرپل ذهاب، باختر استان کرمانشاه به وقوع پیوست. متأسفانه در اثر این زلزله صدها تن از هم‌وطنان عزیز جان خود را ازدست‌داده و هزاران نفر نیز بی‌خانمان شدند. این زلزله هم موردتوجه عامه مردم و هم زمین شناسان و زلزله شناسان قرار گرفت و خیلی سریع بحث اصلی رسانه‌ها و فضاهای مجازی گردید. این‌که چرا مردم این‌همه توجه به این زلزله نشان دادند دلایل متعددی دارد ازجمله: 1) از حدود 20 سال پیش تاکنون زلزله بزرگ‌تر از 7 ریشتر در فلات ایران رخ نداده است. 2) با توجه به عمق کانونی کم زلزله در استان‌های زیادی احساس گردید. 3) گستردگی وسیع در استفاده از فضاهای مجازی و انتقال سریع اطلاعات. از نگاه علم زمین‌شناسی نیز این زلزله اهمیت بسیار بالایی در تاریخ زلزله‌نگاری ایران دارد، زیرا زلزله بالاتر از 7 ریشتر که ثبت دستگاهی شده باشد تاکنون در بخش کوهپایه‌های جنوب باختری زاگرس رخ نداده است.
19 روز بعد از زلزله سر پل ذهاب در تاریخ 10 آذرماه 1396 زلزله با بزرگای 6.1 ریشتری و عمق کانونی 10 کیلومتری منطقه هجدک کرمان را در ساعت 6 بامداد لرزاند. البته وقوع پس‌لرزه‌های با فراوانی نسبتاً زیاد در این منطقه ادامه داشت، به‌طوری‌که دو زلزله 6 ریشتری دیگر نیز در این منطقه رخ داد؛ اما اوج نگرانی‌ها و ترس و وحشت مردم از زلزله زمانی بود که در ساعت 23 و 27 دقیقه چهارشنبه 29 آذرماه 1396 زمین‌لرزه‌ای به بزرگی 5.2 ریشتر مرز استان‌های تهران و البرز را لرزاند. این زلزله که تهران و البرز را تحت تأثیر قرارداد، موجی از ترس و شایعات فراوانی همراه آن ایجاد کرد. شایعاتی مانند آزمایش‌های هسته‌ای، هارپ و ... که ازنقطه‌نظر علم لرزه‌شناسی این شایعات به‌کلی رد می‌شوند. هزاران دستگاه لرزه‌نگار در ایران و سراسر جهان روزانه زلزله‌ها را رصد می‌کنند و شکل موج انفجارهای نقطه‌ای متفاوت از زلزله طبیعی است و به‌راحتی قابل‌تشخیص است. هارپ هم یک پدیده سطحی و متشکل از آنتن‌های متعددی است که جهت مطالعات لایه یونسفر جو به کار می‌رود و این‌که زلزله‌ای در عمق 18 کیلومتری زمین را به هارپ ارتباط دهیم قابل‌قبول نیست.
اما زلزله چگونه شکل می‌گیرد و دلیل این‌همه زلزله در فلات ایران چیست؟ به‌طورکلی زمين‌لرزه، بازتاب يك رويداد زمين‌شناختي است كه درروی زمين به گونه تكان دريافت مي‌شود. در حدود 90 درصد زمين‌لرزه‌ها، زمين‌ساختي و 10درصد مربوط به فعاليت‌هاي آتش‌فشانی و رويدادهاي غیر زمین‌ساختی هستند. روی‌هم‌رفته مي‌توان گفت زمين‌لرزه‌ها ناشي از حـركت‌هاي سنگ‌کره و پيامد مستقيم جابجایی صفحه‌هاي زمين‌ساختي مي‌باشند. به‌هرحال نماد اين پديده، انرژي ارتعاشي است كه به شكل موج لرزه‌اي انتشار مي‌يابد. ثبت و آشكارسازي اين امواج توسط زلزله‌نگارها، تحليل رويداد زمين‌لرزه را ممكن ساخته است.
همچنین دلیل زلزله‌های زیاد در ایران این است که فلات ایران ازنظر ویژگی‌های زمین‌شناسی در بخش مرکزی یکی از کمربندهای لرزه‌خیز جهان (کمربند آلپ - هیمالیا) قرارگرفته است. ازنظر جایگاه زمین‌ساخت صفحه‌ای این کمربند در مرز مشترک دو ابرقاره بزرگ و قدیمی اوراسیا و گندوانا قرارگرفته است كه از باختر اروپا آغاز و پس از گذر از تركيه، ، ايران، افغانستان تا تبت و تا برمه و اندونزي ادامه دارد. گسل‌ها که سرچشمه اصلی زلزله‌ها هستند، نوعي ساختار خطي هستند كه بر تحولات زمين‌ساختي ايران اثرات فراوانی داشته‌اند. بسیاری از گسل‌های فعال در فلات ایران، در نزدیکی مراکز مهم جمعیتی و اقتصادی قرار دارند که هر از چند گاهی شاهد زلزله‌های شدید با عمق کانونی کم در این نواحی هستیم. همچنین نقشه پهنه‌بندی خطر زلزله ایران نشان می‌دهد که بیشتر مناطق ایران در رده خطر نسبی بالای زلزله قرار دارد. درواقع در این نقشه رنگ‌های قرمز و تیره مناطق با خطر نسبی بالا و مناطق سفیدرنگ مناطق با خطر نسبی پایین زلزله را نشان می‌دهند. مناطق سفيد زلزله بخش‌هایی از کشور هستند كه كم‌خطرتر از ديگر نقاط می‌باشند و شامل منطقه كوير لوت، ناحيه جنوب اهواز به سمت آبادان و خرمشهر، نوار سنندج - سيرجان با روند شمال باختری - جنوب خاوری شامل اصفهان، سنندج، اراك و همدان است.
همان‌طور که در نقشه پهنه‌بندی خطر نسبی زلزله در ایران قابل‌مشاهده است بخش عمده‌ای از استان همدان در قسمت خطر نسبی نسبتاً پایین قرار می‌گیرند؛ اما دو رخنمون از گسل‌های فعال و لرزه زا در انتهای شمال خاوری و جنوب باختری استان همدان قابل‌مشاهده است؛ بنابراین دو منطقه با خطر نسبی بالای زلزله در استان همدان شامل بخش‌های شمال خاوری شهرستان رزن و همچنین شهرستان نهاوند است. در بخش شمال خاوری شهرستان رزن و در محدوده هم‌مرز با استان قزوین پهنه گسلی آوج رخنمون دارد. این گسل با طول حدوداً 80 کیلومتری دارای روند N130 است و رویداد لرزه‌ای چنگوره - آوج در اول تیرماه 1381، با بزرگای 6/5 در این پهنه گسلی رخ‌داده است. در طی این زلزله حدود 227 نفر از هم‌وطنان کشته، 1600 نفر مجروح و حدود 25000 نفر بی‌خانمان شدند که تعداد 10 روستا در شهرستان رزن و 3 روستا در شهرستان کبودرآهنگ بین 50 تا 70 درصد تخریب شدند؛ بنابراین توجه به پهنه گسلی آوج در شمال خاور استان همدان در مطالعات لرزه‌خیزی موضوعی بسیار مهم است.
یکی دیگر از مناطق با خطر نسبی بسیار بالا در استان همدان در انتهای جنوب باختری واقع در شهرستان نهاوند است. در این منطقه یکی از گسل‌های اصلی و مهم زاگرس به نام گسل جوان اصلی زاگرس عبور می‌کند. این گسل جوان از بخش‌های شمال باختری ایران و مرز ایران با ترکیه شروع‌شده و تا بخش‌های مرکزی ایران ادامه دارد و از قطعات گسلی پیرانشهر، مریوان، مروارید، صحنه، گارون، نهاوند و درود تشکیل‌شده است. گسل جوان اصلی زاگرس مسبب زلزله‌های زیادی بوده است که مهم‌ترین آن‌ها زلزله 7/4 ریشتری سوم بهمن‌ماه 1287 سیلاخور در جنوب بروجرد است. شدت این زلزله به حدی بوده که در حدود 8000 نفر کشته داشته و در استان‌های کرمانشاه و همدان نیز بسیار قوی و نیرومند احساس شده و در کشورهای عراق، ترکیه و گرجستان نیز احساس شده است. علاوه بر این، قطعه گسلی نهاوند که دقیقاً از مجاورت شهر نهاوند عبور می‌کند در 25 مرداد 1337 مسبب زلزله‌ای به بزرگی 6/7 ریشتر با عمق 35 کیلومتری بوده که حدود 200 کشته داشته است؛ بنابراین این آمارها و همچنین مشاهده رخنمون گسل در مجاورت شهر نهاوند نشان می‌دهد که با یک گسل فعال و لرزه زا مواجه هستیم به‌طوری‌که حتی در چند ماه قبل در 6 مرداد 1396 زلزله‌ای به بزرگی 4/7در این منطقه رخ‌داده است.
در پایان ذکر این نکته قابل‌توجه است که زلزله پدیده‌ای طبیعی است که در طول ادوار تاریخ وجود داشته، هم‌اکنون نیز وجود دارد و در آینده نیز وجود خواهد داشت. بهترین راه‌کنار آمدن با این پدیده همکاری با کارشناسان مربوطه در زمین زلزله و زمین‌شناسی جهت شناسایی مناطق با خطر نسبی بالا و همچنین طراحی و ساخت سازهای مناسب است. حداقل کاری که در این زمینه می‌توان انجام داد این است که در ساخت ساختمان‌های جدید تمامی اصول مهندسی و مقاوم‌سازی را رعایت کرده، به‌طوری‌که تاب‌آوری سازه‌های ما در مقابل زلزله بالا رود