تاریخ اجتماعی صدر اسلام
عبدالرزاق بنهمام صنعانی (حدود 126-211ق) دانشمند، مفسر، محدث و از بزرگان اهل تسنن در یمن است. او در طول زندگی خود برای فراگیری علوم اسلامی به مکه، مدینه، سوریه و عراق سفر کرد و در محضر عالمان برجسته آن زمان تحصیل کرد. کتاب پربار و ارزشمند او با عنوان «المصنف» میان منابع اسلامی اثری بینظیر به شمار میآید. این اثر به ظاهر فقهی، حدیثی و شریعتی است اما میان اصطلاحات فقهی آن مواد تاریخی مهمی نهفته است که این قابلیت را دارد تا ابعاد مختلف زندگی روزانه و تاریخ فرهنگی و اجتماعی مسلمانان از آن استخراج شود. کتاب «زندگی اجتماعی مسلمانان در قرن اول و دوم هجری» که بهتازگی منتشر شده با توجه به کتاب «المنصف»، تاریخ اجتماعی مسلمانان در قرن اول و دوم هجری قمری را بررسی میکند.
بررسی ماهیت زندگی اجتماعی یکی از مسائل مهم و اساسی در مطالعات تاریخی بهشمار میرود. این مسئله باعث توجه محققان و اندیشمندان به این رویکرد جدید تاریخ در دهههای اخیر شده است؛ رویکردی که تمام توجه خود را به زندگی اجتماعی مردم عادی به عنوان بازیگران اصلی عرصه گسترده تاریخ معطوف کرده است. مطالعه و شناخت زندگی اجتماعی مسلمانان در صدر اسلام گذشته از نمایاندن تصویری جزئیتر از تاریخ این دوره، برای آشنایی با جنبههای مختلف زندگی شخصیتهای صدر اسلام از اهمیت خاصی برخوردار است. روایتهایی که عبدالرزاق صنعانی در این کتاب درباره مسائل گوناگون مطرح کرده، در موارد بسیاری کمنظیر و تازه است. همچنین دربردارنده بسیاری از نکات تاریخی است که با توجه به دوران حیات عبدالرزاق صنعانی که نیمه دوم قرن دوم هجری و دهه نخست قرن سوم را شامل میشود، میتواند تصویر نسبتا روشنی از آن روزگار که مقارن با سالهای مهم پایانی حکومت اموی و انتقال آن به دوره عباسی است ارائه کند. از سوی دیگر فهرست ابواب کتاب تا حدودی میتواند قابلیت این اثر مهم را در معرفی و بازگویی مسائل مطرح در جامعه اسلامی آن روزگار نشان دهد؛ مسائل و اموری که شاید در دیگر
منابع تاریخی یافت نشود یا کمتر دیده شود. به دلیل اینکه اثری درخور در حوزه مطالعات تاریخ اجتماعی که بتوان از آن نگاهی به زندگی اجتماعی و روزانه مسلمانان در صدر اسلام داشت، نگاشته نشده است و آگاهی و معلومات از این قرون مهم و اثرگذار در تاریخ اسلام چندان گسترده نیست، کتاب «المصنف» با تمام قابلیتهای آن، اثری مهم در نمایاندن تاریخ اجتماعی صدر اسلام بهشمار میآید. عبدالرزاق صنعانی تحت تأثیر فضای علمی، اجتماعی و فرهنگی آن روزگار به تدوین اثر خود پرداخته است.
در کتاب «زندگی اجتماعی مسلمانان در قرن اول و دوم هجری»، گردآورنده با توجه به کتاب عبدالرزاق صنعانی، تاریخ اجتماعی مسلمانان در قرن اول و دوم هجری قمری را بررسی کرده است. این کتاب در شش فصل تنظیم شده و هر فصل شامل چند موضوع و مبحث است. پس از ارائه طرح پژوهش و توضیح طرح تحقیقی، فصل اول به معرفی عبدالرزاق صنعانی و کتاب «المصنف» اختصاص یافته است. فصل دوم به ساختار جمعیتی جامعه اسلام اختصاص دارد. در این بخش سعی شده تا به ترکیب جامعه اسلامی براساس دو شاخص «نسب» و «دین» و علل و عوامل این دستهبندیها توجه شود و در نهایت تغییراتی که با ورود اسلام در جایگاه برخی از طبقات و گروههای اجتماعی پدید آمد، بررسی و مطالعه شود. در فصل سوم با عنوان مراحل شکلگیری و ساختار خانواده، بهطور ویژه مراحل تشکیل خانواده و ازدواج و رسوم مربوط به آن بررسی شده و بخشی نیز به بحث طلاق و مسائل مربوط به آن اختصاص دارد. بخش پایانی این فصل مبحثی درباره وفات و مرگ و عادات و رسوم مربوط به آن است. فصل چهارم درباره مشاغل و مناصب است که هدف از آن معرفی و شناخت انواع گوناگون فعالیتهایی بوده که مردم در جزیرهالعرب برای امرار معاش و گذران زندگی خود
انجام میدادند. در این فصل سعی شده تا با تقسیم مشاغل به کارهای خدماتی، تولیدی و تجاری به معرفی آنها و کسانی که عهدهدار این مناصب و مشاغل در جامعه بودند، پرداخته شود. فصل پنجم به شیوههای معیشتی یعنی خوراک، پوشاک، مسکن و وسایل زینتی و آرایشی اختصاص یافته و ذیل هر بخش به معرفی نمونههای رایج مورد استفاده مردم پرداخته شده است. فصل ششم به شیوههای سرگرمی مرسوم میان مردمان جزیرهالعرب مانند انواع مجالس علمی، شعر و موسیقی و تحولاتی که پس از اسلام در این مجالس پدید آمد، میپردازد و در نهایت برخی بازیهای رایج میان مردم را به تصویر میکشد. در پایان نیز خلاصهای از مهمترین نتایج پیرامون زندگی اجتماعی مسلمانان ارائه شده است.
عبدالرزاق بنهمام صنعانی (حدود 126-211ق) دانشمند، مفسر، محدث و از بزرگان اهل تسنن در یمن است. او در طول زندگی خود برای فراگیری علوم اسلامی به مکه، مدینه، سوریه و عراق سفر کرد و در محضر عالمان برجسته آن زمان تحصیل کرد. کتاب پربار و ارزشمند او با عنوان «المصنف» میان منابع اسلامی اثری بینظیر به شمار میآید. این اثر به ظاهر فقهی، حدیثی و شریعتی است اما میان اصطلاحات فقهی آن مواد تاریخی مهمی نهفته است که این قابلیت را دارد تا ابعاد مختلف زندگی روزانه و تاریخ فرهنگی و اجتماعی مسلمانان از آن استخراج شود. کتاب «زندگی اجتماعی مسلمانان در قرن اول و دوم هجری» که بهتازگی منتشر شده با توجه به کتاب «المنصف»، تاریخ اجتماعی مسلمانان در قرن اول و دوم هجری قمری را بررسی میکند.
بررسی ماهیت زندگی اجتماعی یکی از مسائل مهم و اساسی در مطالعات تاریخی بهشمار میرود. این مسئله باعث توجه محققان و اندیشمندان به این رویکرد جدید تاریخ در دهههای اخیر شده است؛ رویکردی که تمام توجه خود را به زندگی اجتماعی مردم عادی به عنوان بازیگران اصلی عرصه گسترده تاریخ معطوف کرده است. مطالعه و شناخت زندگی اجتماعی مسلمانان در صدر اسلام گذشته از نمایاندن تصویری جزئیتر از تاریخ این دوره، برای آشنایی با جنبههای مختلف زندگی شخصیتهای صدر اسلام از اهمیت خاصی برخوردار است. روایتهایی که عبدالرزاق صنعانی در این کتاب درباره مسائل گوناگون مطرح کرده، در موارد بسیاری کمنظیر و تازه است. همچنین دربردارنده بسیاری از نکات تاریخی است که با توجه به دوران حیات عبدالرزاق صنعانی که نیمه دوم قرن دوم هجری و دهه نخست قرن سوم را شامل میشود، میتواند تصویر نسبتا روشنی از آن روزگار که مقارن با سالهای مهم پایانی حکومت اموی و انتقال آن به دوره عباسی است ارائه کند. از سوی دیگر فهرست ابواب کتاب تا حدودی میتواند قابلیت این اثر مهم را در معرفی و بازگویی مسائل مطرح در جامعه اسلامی آن روزگار نشان دهد؛ مسائل و اموری که شاید در دیگر
منابع تاریخی یافت نشود یا کمتر دیده شود. به دلیل اینکه اثری درخور در حوزه مطالعات تاریخ اجتماعی که بتوان از آن نگاهی به زندگی اجتماعی و روزانه مسلمانان در صدر اسلام داشت، نگاشته نشده است و آگاهی و معلومات از این قرون مهم و اثرگذار در تاریخ اسلام چندان گسترده نیست، کتاب «المصنف» با تمام قابلیتهای آن، اثری مهم در نمایاندن تاریخ اجتماعی صدر اسلام بهشمار میآید. عبدالرزاق صنعانی تحت تأثیر فضای علمی، اجتماعی و فرهنگی آن روزگار به تدوین اثر خود پرداخته است.
در کتاب «زندگی اجتماعی مسلمانان در قرن اول و دوم هجری»، گردآورنده با توجه به کتاب عبدالرزاق صنعانی، تاریخ اجتماعی مسلمانان در قرن اول و دوم هجری قمری را بررسی کرده است. این کتاب در شش فصل تنظیم شده و هر فصل شامل چند موضوع و مبحث است. پس از ارائه طرح پژوهش و توضیح طرح تحقیقی، فصل اول به معرفی عبدالرزاق صنعانی و کتاب «المصنف» اختصاص یافته است. فصل دوم به ساختار جمعیتی جامعه اسلام اختصاص دارد. در این بخش سعی شده تا به ترکیب جامعه اسلامی براساس دو شاخص «نسب» و «دین» و علل و عوامل این دستهبندیها توجه شود و در نهایت تغییراتی که با ورود اسلام در جایگاه برخی از طبقات و گروههای اجتماعی پدید آمد، بررسی و مطالعه شود. در فصل سوم با عنوان مراحل شکلگیری و ساختار خانواده، بهطور ویژه مراحل تشکیل خانواده و ازدواج و رسوم مربوط به آن بررسی شده و بخشی نیز به بحث طلاق و مسائل مربوط به آن اختصاص دارد. بخش پایانی این فصل مبحثی درباره وفات و مرگ و عادات و رسوم مربوط به آن است. فصل چهارم درباره مشاغل و مناصب است که هدف از آن معرفی و شناخت انواع گوناگون فعالیتهایی بوده که مردم در جزیرهالعرب برای امرار معاش و گذران زندگی خود
انجام میدادند. در این فصل سعی شده تا با تقسیم مشاغل به کارهای خدماتی، تولیدی و تجاری به معرفی آنها و کسانی که عهدهدار این مناصب و مشاغل در جامعه بودند، پرداخته شود. فصل پنجم به شیوههای معیشتی یعنی خوراک، پوشاک، مسکن و وسایل زینتی و آرایشی اختصاص یافته و ذیل هر بخش به معرفی نمونههای رایج مورد استفاده مردم پرداخته شده است. فصل ششم به شیوههای سرگرمی مرسوم میان مردمان جزیرهالعرب مانند انواع مجالس علمی، شعر و موسیقی و تحولاتی که پس از اسلام در این مجالس پدید آمد، میپردازد و در نهایت برخی بازیهای رایج میان مردم را به تصویر میکشد. در پایان نیز خلاصهای از مهمترین نتایج پیرامون زندگی اجتماعی مسلمانان ارائه شده است.
