تابآوری شهری در آزمون تهدیدهای نوین
در نشستی تخصصی درباره اثرات انفجار بر سازهها، همزمان با مرور تجربههای جنگ رمضان، مجموعهای از آسیبهای واقعی از مدارس تا زیرساختهای شهری بررسی شد؛ جایی که هم ضعفهای مقررات ملی ساختمان آشکار شد و هم ضرورت بازتعریف مفهوم «تابآوری شهری» در برابر تهدیدات انسانساخت.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
در نشستی تخصصی درباره اثرات انفجار بر سازهها، همزمان با مرور تجربههای جنگ رمضان، مجموعهای از آسیبهای واقعی از مدارس تا زیرساختهای شهری بررسی شد؛ جایی که هم ضعفهای مقررات ملی ساختمان آشکار شد و هم ضرورت بازتعریف مفهوم «تابآوری شهری» در برابر تهدیدات انسانساخت. دومین نشست مجازی «بررسی و تحلیل مهندسی اثرات انفجار بر سازهها و زیرساختها» با حضور جمعی از متخصصان حوزه سازه، مدیریت بحران و نوسازی مدارس برگزار شد؛ نشستی که در آن تجربههای جنگ رمضان، از مستندسازی خسارتها تا نقد آییننامههای موجود، محور اصلی بحثها بود.
کمیل هاشمی، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل، در آغاز نشست با اشاره به مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان گفت این مبحث مهمترین سند در حوزه پدافند غیرعامل است و حداقل الزامات طراحی در برابر تهدیدات انسانساخت را تعریف میکند. با این حال، او تأکید کرد دامنه این ضوابط عمدتا به شرایط برخورد غیرمستقیم محدود شده؛ درحالیکه در جنگ اخیر، بارها شرایط مستقیم و شدید رخ داده است. او همچنین به یکی از ضعفهای ساختاری این مبحث اشاره کرد: تقسیمبندی ساختمانها به پنج گروه اهمیتی در برابر انفجار که الزاما با نظامهای رایج مهندسی سازه همخوان نیست. به گفته هاشمی، بخش درخورتوجهی از تلفات نه ناشی از اسکلت سازه، بلکه حاصل فروریزش عناصر غیرسازهای بوده است؛ عناصری که هرچند در مبحث ۲۱ برای آنها ضوابطی پیشبینی شده، اما الزام اجرائی ندارند.
در ادامه، عاطفه جهانمحمدی، رئیس بخش سازه مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، گزارشی از اقدامات این مرکز در دوران جنگ ارائه داد. او گفت برای ساختمانهای هدف اصابت مستقیم، بازدیدهای میدانی انجام شده و وضعیت ساختمانهای پیرامونی، گستره آسیبها و الگوهای تخریب بهصورت دقیق مستندسازی شده است. به گفته او، بررسیها نشان داده حتی در برخی سایتهای نظامی، الزامات پدافند غیرعامل و مبحث ۲۱ نیز رعایت نشده است؛ مسئلهای که به گفته او این پرسش را پیش میکشد که آیا نیاز به دستورالعملهای تکمیلی برای این نوع ساختمانها وجود دارد یا نه. جهانمحمدی همچنین به اثرات عمیق انفجار اشاره کرد و گفت در برخی موارد، اثر پرتابهها تا لایههای زیرین خاک نفوذ کرده و موجب ارتعاشات زیادی در فونداسیون شده است؛ درحالیکه مبحث هفتم مقررات ملی ساختمان، ضابطه مشخصی برای طراحی پی در برابر بارهای انفجاری ندارد.
امیرکیوان صالحی، دبیر کارگروه افزایش تابآوری لرزهای شهر تهران، در بخش دیگری از نشست به تجربه طرحهای نوسازی سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ اشاره کرد. در این طرحها برای ساختمانهای غیرایمن بستههای تشویقی ازجمله اضافه طبقه در نظر گرفته شده بود؛ سیاستی که پس از جنگ ۱۲روزه نیز در بازسازی ساختمانهای آسیبدیده تکرار شد.
با این حال، او تأکید کرد این سیاستها با چالشهایی همراه بوده است. به گفته صالحی، برخی مالکان ساختمانهایی که تنها آسیب جزئی دیده بودند، اقدام به تخریب کامل کردند تا از امتیازات ساخت جدید بهرهمند شوند؛ مسئلهای که نشان میدهد سیاستهای درست، بدون نظارت دقیق میتواند به انحراف منجر شود. او همچنین افزود ساختمانهای طراحیشده براساس آییننامههای جدید، عملکردی پذیرفتنی در برابر آسیبها داشتهاند و حتی برخی ساختمانهای قدیمی اما اصولی نیز سالم باقی ماندهاند.
در بخش مربوط به مدارس، مجید عبدالهی، معاون فنی و نظارت سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس، اعلام کرد در جنگ رمضان هزارو 489 مدرسه در کشور آسیب دیدهاند، ۱۶ مدرسه بهطور کامل تخریب شده و ۳۰۰ مدرسه نیز نیازمند تعمیرات اساسی هستند. او با اشاره به ظرفیت سالانه این سازمان گفت سالانه ۱۲ هزار کلاس درس به سیستم آموزشی کشور اضافه میشود. عبدالهی در ادامه به یک دوگانه اساسی در تصمیمگیری اشاره کرد: افزایش هزینه برای ایمنسازی ویژه یا پذیرش سطحی از امنیت معمولی؛ دوگانهای که به گفته او در طراحی مدارس و ساختمانهای مهم، همچنان محل مناقشه است. او افزود در جنگ اخیر، عمده آسیبها در محدوده پیرامونی مدارس رخ داده و این موضوع ضرورت بازنگری در مکانیابی مدارس را برجسته کرده است. به گفته او، سازههای مهمی مانند مدارس و بیمارستانها باید علاوه بر ایمنی ذاتی، از «دگرایمنی» نیز برخوردار باشند تا در صورت تخریب ساختمانهای اطراف، همچنان امکان خدمترسانی داشته باشند. عبدالهی همچنین گفت رویکرد سازمان نوسازی در سالهای اخیر تغییر کرده و مدرسه دیگر فقط فضای آموزشی نیست، بلکه بهعنوان «پایگاه امن محله» طراحی میشود؛ پایگاهی که حتی در شرایط عادی نیز کارکرد اجتماعی دارد و بخشی از فضاهای ورزشی آن در اختیار مردم قرار گرفته است.
عبدالرضا سروقد مقدم، عضو هیئت علمی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، جمعبندی مباحث را ارائه داد و گفت این نوع تحلیلها به ترسیم تصویر واقعیتری از وضعیت موجود کمک میکند و میتواند مبنایی برای ارائه راهکارهای عملی در مدیریت بحران، بهویژه در شرایط جنگی باشد.
