رستم، بیمی در دل افراسیاب
مهدى افشار ، پژوهشگر در یادداشتی در روزنامه شرق نوشت: رستم پس از غلبه بر سپاه توران و متحدانش و بهکمندافکندن خاقان چین، او را همراه با غنایم بسیار بهسوی کیخسرو روانه کرد و خود راهی سغد شد و دو هفتهاى در آن سامان بماند و روزها را به نخجیر گور و شبها را به نوشیدن مىگذراند، سپس از آن جایگاه بیرون آمده، در یکمنزلى سغد، شهرى دید که نام آن بیداد بود و دژى استوار داشت و خوراک شهریار آن، جوانان و زیبارویان بود. بهگونهاى که هر زمان پریچهرهاى گم مىشد، پیکر او سرانجام بر خوان کافور، شهریار پلید آن شهر حاضر مىگردید و آن شهریار دژخوى جز پرىپیکران و کودکان نارسیده خوراک دیگرى نداشت. رستم به گستهم و دو پهلوان دیگر خویش فرمان داد سه هزار سپاهى برگیرند و بر آن دژ بتازند؛ اما گستهم نتوانست بر آن دژ دست یابد و به همین روى بیژن، فرزند گیو را نزد رستم فرستاد تا از او بخواهد هرچه پرشتابتر خود را برساند تا به یارى او بر آن دژ دست یابند که بسیارى از سپاهیان گستهم به دست کافور از پاى درآمده بودند. بیژن شتابان خود را به رستم رساند و آن یل پیلتن را گفت که روزگار بر ایرانیان تیره و تار گردیده است. رستم چون به سپاه ایران پیوست، دردمندانه بسیارى از آنان را در خاک و خون خفته دید. کافور را فریاد کرد: «اى سگ بدگوهر، دیگر روزگارت به سر رسیده و پس از این، هرگز رنج رزم را تحمل نخواهى کرد». کافور شمشیر خود را چون تیر بهسوى رستم رها کرد و رستم سپر بر سر کشید آنچنان که شمشیر بر سپر نشست. کافور از چابکى و قدرت یل پیلتن در شگفت شد. رستم با کمند او را به بند کشیده، عمودى بر سرش کوفت که کلاهخود او بشکافت و سرش در بدنش فرورفت. آنگاه بهسوى دژ بتاخت. نگهبانان که شاهد کشتهشدن کافور بودند، بهمحض مشاهده شتابگرفتن پیلتن، در دژ را بر او ببستند و از درون دژ رستخیزى برخاست. دژنشینان از آن فراز، رستم را خطاب قرار داده، پرسیدند: «چرا اینگونه خشمگنانه بر ما تاختهاى؟ وقتى تو زاده شدى، پدرت تو را چه نام داد، کمندافکن یا سپهر نبرده؟ بر خود این رنج را روا مدار که بسیار کسان کوشیدند به این دژ دست یابند؛ اما ناتوان ماندهاند و سرانجام پاى پس کشیده، با ازدستدادن نیروهاى پرتوان خود نومیدانه اینجا را ترک گفتهاند. اگر سالهاى سال هم در اینجا بر خود رنج هموار گردانى و بمانى، کامی برنخواهى گرفت و هیچ منجنیقى نیز بر این دژ کارگر نخواهد بود، چراکه سلم آن را افسون کرده است». رستم چون این سخنان بشنید، کمان به دست گرفت درحالىکه دژنشینان از آن فراز شگفتزده به او مىنگریستند. پیلتن هر آن کس را که بر فراز دژ مىدید، هدف تیر خود قرار مىداد بهگونهاى که بسیارى از آن فراز فروغلتیدند و دیگران پاى پس کشیده، از برابر نگاه رستم دور گشتند. چون دیگر کسى نبود که از فراز دژ مهاجمان را هدف قرار دهد، به فرمان رستم دیوار دژ را با منجنیقها درهم کوبیدند و در همان حال هرکس براى دفاع از دژ تیرى مىانداخت.دهها تیر به سویش رها مىگشت و چون دیوار شکافته شد، بیژن و گستهم سپر بر سر گرفته، به پیش تاختند و سپاهیان ایران نیز که کشتههاى بسیار داده، از این رویداد سخت غمین و خشمگین بودند، بهدنبال بیژن و گستهم به پیش تاختند. بیژن و گستهم مانع از آن شدند که دژنشینان از دژ بگریزند و آن دو پهلوان، زخمى سنگین بر پیکر دژنشینان فرونشاندند و بسیار سیم و زر برگرفتند. تهمتن چون به دژ گام نهاد، نخست جهانآفرین را ستایشها کرد براى پیروزىهایى که به دست آورده بود. پهلوانان ایران نیز سر بر آستان بىنیاز یزدان پاک ساییدند و پس از نیایش بسیار، رستم را ستایشها کردند و به او گفتند: «بهراستی آنکه چون تو چنگال شیر و تن پیل ندارد، بهتر آن است که به رزمگاه گام نگذارد». تهمتن پاسخ گفت این زور و تن، لطفى الهى است و خلعتى است که خداوند به او بخشیده و افزود: «شما خود نیز پهلوانانى توانا و راد هستید و توان آن را دارید در برابر دشمن بایستید». آنگاه گیو را فرمان داد تا با ده هزار سپاهى سپردار و زرهپوشیده به مرز ختن بتازند و فرصت ندهند تورانیان متفق و متحد شوند و چون شب فرارسید و پشت ماه از اندیشه خمیده گشت، گیو به فرماندهى ده هزار سپاهى، سه روز پیوسته بهسوى مرزهاى ختن بتاخت و در روز چهارم که خورشید تاج خویش بنمود، گیو در ختن بود و بسیار غنایم برگرفت و بتان چینى را همراه با اسبان گرانمایهشان به تاراج برد و نیمى را نزد شاه فرستاد و نیم دیگر را بر سپاه ببخشید. رستم پس از پیروزى بر دژ کافور، یاران خویش را گفت سه روز در اینجا بمانیم آنگاه بر افراسیاب بتازیم. از دیگرسوى چون افراسیاب آگاهى یافت رستم با سپاه او چه کرده است، سخت غمین و افسرده گشت و خود را ناتوان در برابر او یافت. سواران تورانى چون افراسیاب را اینگونه درهمشکسته یافتند، او را دلداری داده، گفتند: «تو آنى که از خاک آوردگاه، خون به جوش آورده، به ماه رسانى؛ چه شده که از رستم اینگونه بیمناک گشتهاى؟». افراسیاب در پاسخ گفت: «آنگاه که او نوجوانى بیش نبود و بسیار باریکاندام و ناتوان مىنمود، چنان بر من تاخت و کوشید مرا از زین برکند که اگر تیماج کمر به یارىام نمىشتافت و نمىشکافت، من اکنون در میان شما نبودم». آنان افراسیاب را بسیار ستودند که رستم اگر از آهن نیز باشد، او را درهم خواهند شکست و گفتند: «به سپاه خویش بنگر که در میان آنان چه بسیار پهلواناناند که قادرند در برابر رستم بایستند و او را از پاى درآورند و همه ما آمادهایم تا در راه تو جان فدا کنیم». افراسیاب چون این سخنان بشنید، دلگرم گشته، لشکر بیاراست و پاسخ داد: «هرگز روا ندارم که کیخسرو پیوسته شادمان باشد و اینگونه رنج را بر ما تحمیل کند. در روز نبرد سر آن زابلى را به کمند افکنده، بر خاک مىکشانم». پهلوانان چون سخن افراسیاب بشنیدند، او را ستایشها کرده، آفرین خواندند و آرزو کردند گیتى به کام دل او باشد. بهراستى نیز افراسیاب جنگهاى بسیار دیده و از هر نبردى آموزهاى داشت. در میان پهلوانان افراسیاب، مردى شیردل به نام فرغار بود که بسیار تنگى کشیده و بسیار خویشتن را از تنگىها رهانیده بود. افراسیاب او را فراخواند و گفت: «بهسوى سپاه ایران رفته، آن سپاه را بنگر که چندوچون هستند تا خویشتن بیاراییم». فرغار بهسوى سپاه ایران به کارآگهى رفت. آنگاه افراسیاب فرزند خود، شیده را فراخواند و با او از شگفتىهایى گفت که از رستم دیده بود؛ از کشتهشدن کاموس و منشور و به بند کشیدهشدن خاقان چین و اینکه هیچ سلاحى بر او کارگر نمىافتد و افزود: «برآنم هرچه گنج است از تاج و کمر و طوق و سپر زرین همه را به الماس رود فرستم تا در آنجا از دسترس رستم به دور باشد». شیده در پاسخ گفت: «تو برخوردار از فرّ و شکوه و مردانگى و فرزانگى هستى؛ به پیرامون خود بنگر و ببین چگونه پیران و هومان و فرشیدورد و کلباد و نستهین دل به تو بستهاند و اگر تو بشکنى، آنان نیز خواهند شکست. پس پایدارى کن و بیمى به دل راه مده که تو را توان درهمشکستن او هست». شباهنگام چون فرغار از طلایهدارى سپاه توران به نزد افراسیاب بازگشت، چنین گزارش کرد: «چون از اینجا برفتم بهسوى رستم دیوبند شتافتم، سراپرده او را بزرگ به رنگ سبز دیدم و سپاهى به کردار گرگ درنده پیرامون او را فراگرفته بودند و درفشى دارد بر آن نقش اژدها نشسته که آن اژدهای درفشنشین لحظهای آرام نگیرد. بر فتراک زین اسبش کمندى نشسته که کوه را به بند کشد و در درون خیمهاش ژندهپیلى دیدم که ببر بیان به تن داشت و اسب بلندبالایش در برابر خیمه او چشمها را خیره مىگرداند و سپهدار توس و گودرز و گیو، فریبرز و شیدوش و گرگین همه پیرامون او را گرفته بودند». افراسیاب از گفتار فرغار دلش به درد آمد. چون پیران به افراسیاب پیوست، آن شهریار تورانى گفتههاى فرغار را بازگفت تا بداند چه کسى مىتواند در پیکار در برابر رستم بایستد. پیران در پاسخ گفت ما را جز از جنگ چاره نیست که قصه نام و ننگ است. افراسیاب بهناگزیر به پیران فرمان داد سپاه برگیرد و در برابر رستم کینهجوى رده برکشد. پیران سپاه برگرفت و رزم را به هامون کشاند و آنگاه دو سپاه با یکدیگر روبارو شدند و آواى کوس در دشت طنینافکن شد و جهان از گرد سم ستوران به رنگ آبنوس درآمد. از چکاچک شمشیرها و کوبش گرزها، خورشید خیره بر این دشت مشوش مىنگریست و چون خورشید سرانجام پاى پس کشید، دو سپاه نیز از یکدیگر جدا گشته، پاى پس کشیدند. افراسیاب که نظارهگر این نبرد بود و شاهد پهلوانىهاى رستم، سرانجام به این اندیشه رسید که تنها کسى که مىتواند رستم را از پاى درآورد، پولادوند، آن هیولاى غارنشین است که جاى در کوهستان دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.