دام یک فردای قطعی
اگر تنها به یک تصویر از آینده بسنده کنیم، چهبسا تصمیمهایمان را چنان سامان دهیم که نشانههای خلاف آن را یکسره نادیده بگیریم.
اگر تنها به یک تصویر از آینده بسنده کنیم، چهبسا تصمیمهایمان را چنان سامان دهیم که نشانههای خلاف آن را یکسره نادیده بگیریم.
یکی از جذابترین جملهها درباره آینده، جملهای است که با اطمینان آغاز میشود: «10 سال دیگر حتما...». چنین جملهای ذهن را آرام میکند؛ چون پیچیدگی را به یک مسیر تبدیل میکند. با این حال، همین آرامش میتواند منشأ تصمیمهای شکننده باشد. فرض کنید شهری برای 20 سال آینده شبکه حملونقل خود را فقط بر پایه افزایش تعداد خودروهای شخصی طراحی کند. این برنامه شاید با دادههای امروز سازگار باشد، اما چه میشود اگر قیمت انرژی تغییر کند، خودروهای خودران فراگیر شوند، مقررات زیستمحیطی سختتر شود، الگوی دورکاری گسترش پیدا کند یا نسل جدید ترجیح متفاوتی برای سکونت داشته باشد؟ هیچکدام از این عوامل بهتنهایی آینده را تعیین نمیکند، اما ترکیب آنها میتواند مسیر اصلی را عوض کند.
اینجاست که مفهوم «آیندههای بدیل» اهمیت پیدا میکند. جیم دیتور در مکتب مانوآ از آیندههای بدیل برای شکستن عادت امتداد خطی وضع موجود بهره میگیرد و چهار الگوی کلان (کهنالگو) -استمرار، فروپاشی، انضباط و دگرگونی- را چارچوبی برای درک و سنجش مسیرهای متمایز معرفی میکند. این چهارگانه پیشبینی نیست؛ تمرینی برای گسترش دامنه تصور است. پژوهش سناریو نیز میان این پرسشها فرق میگذارد: چه چیزی احتمالا رخ خواهد داد؟ چه چیزهایی میتوانند رخ دهند؟ و چگونه میتوان به یک هدف مشخص رسید؟ وقتی این پرسشها از هم جدا شوند، دیگر لازم نیست هر سناریو را با معیار «درست از آب درآمدن» بسنجیم. برخی سناریوها برای کشف آسیبپذیری تصمیم ساخته میشوند، نه برای شرطبندی روی یک نتیجه.
کار با چند آینده، یک اثر ذهنی مهم هم دارد: ما را وادار میکند نشانههایی را ببینیم که با انتظار اصلیمان سازگار نیستند. اگر مدیر یک شرکت فقط به سناریوی رشد سریع بازار باور داشته باشد، احتمال دارد علائم اشباع یا ورود فناوری جایگزین را کماهمیت بداند. اگر دولت فقط تداوم شرایط موجود را فرض کند، گسستهای اجتماعی یا اقلیمی دیرتر وارد محاسبات میشوند. آیندههای بدیل نوعی تمرین برای مقابله با همین «سوگیری تأیید» هستند.
مزیت چند آینده این نیست که هرچه تصور کنیم، معتبر است. سناریوی خوب باید با شواهد موجود ناسازگاری آشکار نداشته باشد، فرضهایش روشن باشد و سازوکار تغییر را توضیح دهد. تخیل بدون انضباط میتواند به داستانپردازی بدل شود، اما داده بدون تخیل نیز ممکن است فقط گذشته را به آینده امتداد دهد. این رویکرد به معنای بیتصمیمی نیست. هدف این رویکرد، تکثیر بیپایان گزینهها نیست، بلکه شناسایی چند آینده متمایز است که تفاوتهایی بنیادین دارند و میتوانند پایداری تصمیم را به آزمون بگذارند. پس از آن، گزینهها باید دوباره محدود و اولویتبندی شوند، اما این بار با آگاهی بیشتر از عدم قطعیت. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نیز آیندهنگاری راهبردی را بررسی چند آینده باورپذیر میداند و آن را راهی برای شناخت فرصتها، ریسکها و گسستهای احتمالی معرفی میکند. ارزش این کار زمانی آشکار میشود که یک تصمیم را در چند وضعیت امتحان کنیم.
پرسش مفید این نیست که «کدام آینده حتما رخ میدهد؟»، بلکه این است: اگر هرکدام از چند مسیر معقول رخ داد، تصمیم امروز ما چه وضعی خواهد داشت؟ تصمیمی که فقط در یک آینده کار میکند، شاید بهترین تصمیم نباشد؛ تصمیمی که در چند آینده باورپذیر قابل دفاع بماند، از اصالت و تابآوری به مراتب بالاتری برخوردار است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.