شاخصهای پیشنگر و تغییر رفتار مشتریان
فروشگاه هنوز مشتری دارد، اما مقدار خرید هر نفر کمتر شده است. تغییراتی که پشت پیشخوان اتفاق میافتند، گاهی پیش از آنکه در آمار فروش و تولید دیده شوند، از فشار تازهای بر بازار خبر میدهند.
ساسان باقرپناه
فروشگاه هنوز مشتری دارد، اما مقدار خرید هر نفر کمتر شده است. تغییراتی که پشت پیشخوان اتفاق میافتند، گاهی پیش از آنکه در آمار فروش و تولید دیده شوند، از فشار تازهای بر بازار خبر میدهند.
مشتری وارد فروشگاه میشود، یک بسته برنج برمیدارد، قیمتش را میپرسد و بعد به سراغ بسته کوچکتر میرود. فروشنده شاید در همان لحظه چیزی نگوید، اما این صحنه را قبلاً هم دیده است. مشتری دیگری که تا چند ماه پیش خرید هفتگی خانه را یکجا انجام میداد، حالا هر دو سه روز برای چند قلم کالا برمیگردد. مغازه هنوز شلوغ است، ولی کیسههای خرید سبکتر شدهاند. همین تغییر کوچک میتواند حرف زیادی درباره وضعیت اقتصادی مردم داشته باشد.
وقتی هزینههای زندگی بالا میرود یا خانواده نسبت به درآمد ماههای آینده اطمینان ندارد، نخستین واکنش همیشه حذف کامل خرید نیست. بسیاری ابتدا مقدار خرید را کم میکنند، برند دیگری انتخاب میکنند یا خریدهای قابلتعویق را عقب میاندازند. این تصمیمها در سطح یک خانواده راهی برای مدیریت دخلوخرج است، اما وقتی در تعداد زیادی از خانوارها تکرار شود، بر فروشگاه، عمدهفروش و تولیدکننده نیز اثر میگذارد.
برای شناخت چنین تغییراتی نباید فقط به شلوغی مغازه یا مبلغ فروش روزانه نگاه کرد. ممکن است تعداد مشتریان ثابت مانده باشد و حتی فروش ریالی به دلیل افزایش قیمتها بیشتر شود، درحالیکه وزن یا تعداد کالاهای فروختهشده کاهش یافته است. فروشندهای که تنها جمع صندوق را میبیند، شاید دیر متوجه شود مشتری همان پول یا حتی بیشتر را برای خرید مقدار کمتری کالا خرج میکند.
اینجاست که رفتار مشتری میتواند نقش یک شاخص پیشنگر را پیدا کند. شاخص پیشنگر قرار نیست آینده را با قطعیت پیشبینی کند؛ نشانهای است که به ما میگوید شاید تغییر مهمتری در راه باشد و باید دقیقتر بررسی کنیم. اگر سهم بستههای کوچک بالا برود، مشتریان بیشتر درباره خرید اقساطی بپرسند و کالاهای غیرضروری دیرتر فروش بروند، مجموعه این تغییرات ارزش توجه دارد.
البته هر خرید کوچکتر به معنای کاهش قدرت خرید نیست. خانواده کمجمعیت ممکن است بسته کوچک را ترجیح بدهد. فروشگاه تازهای در محله باز شده باشد یا بخشی از خریدها به اینترنت منتقل شده باشد. حتی تغییر فصل هم میتواند الگوی فروش را عوض کند. بنابراین مدیر یک فروشگاه نباید با دیدن چند مشتری محتاط فوراً درباره رکود نتیجه بگیرد. باید رفتار امروز را با هفتهها و ماههای مشابه مقایسه کند.
در ایران، خریدهای خرد و مکرر جنبه دیگری هم دارد. کسی که پول کافی برای خرید یک بسته بزرگ ندارد، ممکن است همان کالا را در چند نوبت و در بستههای کوچکتر تهیه کند. در بعضی محصولات، قیمت هر واحد وزن در بسته کوچک بیشتر است. یعنی خانواده برای کنترل پرداخت امروز، در مجموع هزینه بیشتری برای مقدار مساوی کالا میپردازد. این فشار در گزارش مبلغ فروش فروشگاه بهسادگی دیده نمیشود.
تغییر رفتار مشتری تنها به مواد غذایی محدود نیست. در فروشگاه لوازم خانگی، مشتری ممکن است بهجای تعویض دستگاه، قیمت تعمیر آن را بپرسد. در پوشاک، خرید یک قلم ضروری جای خرید چند لباس را بگیرد. در خدمات نیز خانواده ممکن است بعضی هزینهها را به ماه بعد موکول کند. این جابهجاییها میتواند نشانه تغییر اولویتها باشد، اما برای تفسیر آن باید نوع کالا و شرایط هر بازار را جداگانه شناخت.
اثر این انتخابها بهتدریج در زنجیره تأمین دیده میشود. فروشگاه سفارش کمتری به عمدهفروش میدهد؛ عمدهفروش خرید بعدی را محدود میکند و تولیدکننده با موجودی بیشتری روبهرو میشود. اگر مدیران این روند را دیر ببینند، ممکن است سرمایه در انبار بماند، هزینه نگهداری بالا برود و برنامه تولید با تقاضای واقعی بازار هماهنگ نباشد. یک تغییر کوچک در سبد خرید میتواند چند هفته بعد به مسئلهای جدی برای سرمایه در گردش تبدیل شود.
با این حال، واکنش عجولانه همیشه راهحل نیست. فروشگاهی که کاهش حجم خرید را میبیند، شاید فوراً تخفیف سنگین بدهد؛ درحالیکه مشکل اصلی مشتری، نداشتن نقدینگی کافی در زمان خرید است. تولیدکنندهای هم ممکن است بدون بررسی، تمام محصولات خود را در بستههای کوچک عرضه کند و با افزایش هزینه بستهبندی روبهرو شود. تصمیم درست زمانی شکل میگیرد که علت تغییر رفتار مشتری، حاشیه سود و هزینه اجرای راهحل همزمان بررسی شوند.
برای یک کسبوکار کوچک، رصد این نشانهها الزاماً به سامانه پیچیده نیاز ندارد. میتوان هر هفته چند پرسش ساده را پاسخ داد: مشتری معمولاً چند قلم کالا میخرد؟ چه سهمی از فروش به بستههای کوچک اختصاص یافته؟ درخواست خرید نسیه یا اقساطی بیشتر شده؟ کدام کالا مدت بیشتری در فروشگاه میماند؟ اگر پاسخ این پرسشها ثبت شود، مدیر بهجای اتکا به احساس خود، روندی قابل مقایسه در اختیار خواهد داشت.
برای سیاستگذاری نیز چنین اطلاعاتی ارزشمند است؛ البته به شرط آنکه از دادههای پراکنده نتیجه شتابزده گرفته نشود. اتاقهای اصناف، مراکز پژوهشی و مجموعههای آماری میتوانند با استفاده از اطلاعات تجمیعی و بدون شناسایی مشتریان، تغییر مقدار خرید و ترکیب مصرف را در مناطق و گروههای مختلف بررسی کنند. چنین پایشی میتواند تصویر دقیقتری از فشار معیشتی و تغییر تقاضا به دست دهد.
با وجود همه این بحثها، نباید آدمهایی را که پشت این تغییرات هستند فراموش کرد. مشتریای که چند قلم کالا را از سبد کنار میگذارد، لزوماً در حال انتخاب سبک زندگی تازهای نیست. شاید میخواهد پولی برای هزینه رفتوآمد، دارو یا اجاره کنار بگذارد. فروشنده هم در طرف دیگر پیشخوان با هزینه اجاره، حقوق کارکنان و خرید دوباره موجودی روبهروست. هر دو تلاش میکنند از ماهی که پیش رو دارند، با کمترین آسیب عبور کنند.
به همین دلیل، تغییر رفتار مشتری را باید هم یک نشانه اقتصادی دانست و هم تجربهای انسانی. آمارهای رسمی برای شناخت اقتصاد ضروریاند، اما رفتار روزانه خریداران هم میتواند پرسشهای مهمی را زودتر پیش بکشد. اگر فروشگاه هنوز مشتری دارد ولی خریدها کوچکتر شدهاند، شاید وقت آن باشد که پیش از کاهش آشکار فروش و تولید، علت را جستوجو کنیم. گاهی هشدار بازار در سکوت صادر میشود؛ درست وقتی مشتری بسته بزرگ را سر جایش میگذارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.