شام آخر داوینچی و گام آخر جنگ
لئوناردو داوینچی، نقاش یگانه دوره رنسانس، تابلویی دارد به نام «شام آخر» که دیوارنگارهای است در تالار صومعه «سانتا ماریا دله گرتزیه» شهر میلان که بر اساس آیه ۲۱ انجیل یوحنا باب ۱۳ نقاشی شده و اشاره به آن، در بسیاری از جوامع رایج شده و وقتی به تمثیل گفته میشود «شام آخر»، یعنی آخرین گام پیش از ورود به مرحله پایانی یک داستان و ماجرا.
لئوناردو داوینچی، نقاش یگانه دوره رنسانس، تابلویی دارد به نام «شام آخر» که دیوارنگارهای است در تالار صومعه «سانتا ماریا دله گرتزیه» شهر میلان که بر اساس آیه ۲۱ انجیل یوحنا باب ۱۳ نقاشی شده و اشاره به آن، در بسیاری از جوامع رایج شده و وقتی به تمثیل گفته میشود «شام آخر»، یعنی آخرین گام پیش از ورود به مرحله پایانی یک داستان و ماجرا. من بر این گمانم که با کودتای ۱۲۹۹، کشور ما وارد مسیری شد که مرحله به مرحله به جایی رسیدیم که امروز در آن قرار داریم.
مسیر و راهی که عبور از آن ۱۰۶ سال طول کشید و حالا قبل از ورود به آخرین خانه این مسیر ۱۰۶ساله، نفس در سینهها حبس شده که پایان ماجرا چگونه خواهد بود؟ مسیری که بعد از سقوط قاجار به این شکل در ذهن بسیاری ترسیم شد که ایران دیگر کشوری مستقل نیست و با وجود تنندادن به قرارداد ۱۹۱۹ وثوقالدوله و عدم پذیرش مستعمرهشدن کشورمان از سوی احمدشاه قاجار، با کودتای رضاخان، ایران به بخشی جدانشدنی از بلوک غرب تبدیل شد و با کودتایی دیگر در مرداد ۱۳۳۲ به نظر رسید که کار تمام است و بخشی از این بلوک شدن، سرنوشت ابدی ما خواهد بود و در برخی اذهان نیز این سرنوشت، مقدر دانسته شد. ولی گویی در یک فرایند هگلی، از دل این تز سرنوشت مقدر و از همان شهریور ۲۰ که گویی همه چیز قطعی شده بود، آنتیتز استقلالطلبی زاییده شد و در نبردی ۳۷ساله بین آن تز و این آنتیتز، به سنتز انقلاب ۵۷ رسیدیم؛ سنتزی که بانیان دو کودتای ۱۲۹۹ و ۱۳۳۲ از پذیرش آن سر باز میزدند و البته کم نبودند و نیستند ذهنیتهایی که باور دارند ایران همچنان ذیل بلوک غرب تعریف میشود و بهخصوص پس از فروریزی بلوک شرق و تئوری پایان تاریخ فوکویاما، این سرنوشت مقدر را با روی گشاده استقبال میکنند و با اینکه دیگر حتی خود فوکویاما نیز از پایان تاریخ نمیگوید، ولی این بخش از جامعه تحصیلکردگان کشورمان همچنان به پایان تاریخ باور دارند و بر این عقیدهاند که قدرتمندان جهان، در آن پشت مینشینند و کیک جهان را میبرند و بین خود تقسیم میکنند و در این تقسیم، ما را به مزایده میگذارند و ما همچون سرزمینی بیاراده و بیصاحب، دستبهدست میشویم و خودمان از خودمان صاحب هیچ شأن و شخصیتی نیستیم و برای همین است که در تمام این سالها، حتی از معروفترین تحلیلگران وطنی هم این نظر را بارها شنیدهایم که «روسیه، اوکراین را میگیرد و بهجایش ایران را تحویل آمریکا میدهد» یا اینکه «چین، تایوان را میگیرد و ایران را تحویل آمریکا میدهد». در تمامی این نوع نگاهها، اول از همه، ما انسان ایرانی، در منطر اینان، ابتدا از اراده تهی فرض شدهایم و ثانیا، همچون کالایی که میتوان آن را داد و چیزی به جایش گرفت، تصور میشویم. و شاید برای همین است که یکی از صاحبنظران شناختهشده کشور که در آغاز جنگ اوکراین با قطعیت گفته بود روسیه در این جنگ شکست خواهد خورد و حالا که داستان دارد مسیر دیگری پیدا میکند، ارائه نظر درباره اوکراین را رها کرده و درباره نشست سهجانبه شنژن میگوید: «ترامپ، پوتین و شی، رفیق گرمابه و گلستان هستند»؛ اما واقعا چنین است؟
من در حیرتم از اینگونه تحلیل وضعیت روابط بینالملل، آنهم وقتی ۴۸ سال، مدام بر این تأکید کردهایم که «در روابط بینالملل، نه دوست داریم و نه دشمن، بلکه فقط منافع داریم و این منافع ملی است که تعیین میکند روابطمان با هر کشوری چگونه باشد». خب آخر چطور ممکن است یک نفر در جایگاه تحلیلگر، یکجا بگوید نه دوست داریم و نه دشمن، بلکه فقط منافع داریم، بعد بگوید آن سه رهبر با هم رفیق هستند و روابطشان را بر اساس رفاقت پیش میبرند؟ عجیبتر اینکه بلافاصله میگوید «کشورمان نباید سیاست خارجیاش را بر مبنای دشمنی مطلق و دوستی مطلق بنا کند». من البته با این نظر دوم کاملا موافقم ولی گویا گوینده این سخن، خودش با نظر خودش موافق نیست، چون قبلش گفته که «آن سه نفر داداش هستند». اگر رفاقت مبنای روابط بینالملل نیست و دانش سیاسی هم این را تأیید میکند، منطقا آنها هم رفیق گرمابه و گلستان یکدیگر نیستند و روابطشان را بر اساس منافع تنظیم میکنند، نه رفاقت. این دقیقا آفت تحلیلگری در میان صاحبان اندیشه و نظر ماست که به توابع نظرشان پایبند نیستند و همزمان که میگویند نباید مبنای روابط بینالملل، رفاقت باشد، میگویند «ببینید آن سهتا چقدر با هم رفیق هستند، یاد بگیرید». خب بالاخره چه؟ رفاقت مبنای روابط بینالملل است یا منافع؟
یا آن یکی صاحبنظر که سالها پیش از این جنگ میگفت «اینکه ایران بخواهد در جواب حمله به کشورمان، تهدید به حمله به کشورهای منطقه بکند درست نیست، چون در نتیجه حمله ما، این کشورهای اسلامی هستند که نابود میشوند»؛ خب که چه؟ بنشینیم تا آمریکا-اسرائیل از این کشورها به ما حمله کنند و ما نابودی کشورمان را تماشا کنیم؟ و آیا چنین نیست که همین جدیت ما در منطقهایکردن جنگ و بستن تنگه هرمز است که جهان را به تکاپوی «بیایید مذاکره کنید» انداخته؟ و الا شخمزدن لیبی، سوریه و غزه را هم داریم و کسی ککش هم نمیگزید و اگر عمل منطقهای ما نیز نبود، کسی اهمیت نمیداد چه بر سرمان بیاید.
و حالا رسیدهایم به شام آخر و پایاندادن به شرایط نه جنگ نه صلح و اینکه بارها گفتهایم، یا همه در امنیت زندگی میکنیم، یا هیچکس در امنیت زندگی نخواهد کرد و اینکه ایران قسمتی از کیک نیست که دیگران بخواهند آن را بین خود تقسیم کنند، آن هم چه کسانی؟ پوتین که خودش لای در اوکراین گیر کرده از یک طرف و ترامپ که در باتلاق خاورمیانه فرورفته و مُهر شکست تاریخی انتخابات مجلسین بر پیشانیاش خورده و شی جینپینگ که حالا همه به او محتاج هستند و به دستبوسش تا شنژن میروند؟ عجیب بود برایم که برخی به پابوس رفتن ترامپ و پوتین را با نشست سه پیروز جنگ جهانی دوم در یالتا مقایسه کردهاند. عجیب هست ولی حیرتانگیز نیست، زیرا وقتی در قرن بیستویکم، خیال کنی هنوز مانند قرن نوزدهم، کعبه آمال جهان در غرب قرار دارد، آن هم زمانی که خود غرب، دست التماس به سوی شرق دراز کرده که «نجاتم بده»، این توهم که نجات ما در دست یک شکستخورده چون ترامپ است که به قول دوست بزرگواری «دیگر پشمی به کلاه ندارد»، جای تعجب هم ندارد. و حالا با حرکت ابرنفتکشهای ایران برای شکستن محاصره دریایی کشورمان، به تابلوی شام آخر رسیدهایم. یا همه خاورمیانه با هم غرق میشود و جهان را به 70 سال پیش بازمیگرداند، یا همه با هم زندگی خواهیم کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.