از موانع اصلاحات تا اصلاح ساختاری در ایران
تحلیل اقتصاد سیاسی قدرت، نهادها و ظرفیت اجتماعی تغییر و ارائه راهبردهای برونرفت از بنبست
مسئله اصلاحات در ایران را نمیتوان صرفا به مقاومت گروههای سیاسی، تعارض جناحها، ناکارآمدی مدیران یا کمبود برنامههای کارشناسی تقلیل داد.
علی هاشمی - مدرس دانشگاه
مسئله اصلاحات در ایران را نمیتوان صرفا به مقاومت گروههای سیاسی، تعارض جناحها، ناکارآمدی مدیران یا کمبود برنامههای کارشناسی تقلیل داد. آنچه در دهههای گذشته به یکی از مهمترین موانع اصلاحات تبدیل شده، مجموعهای از مناسبات پیچیده قدرت، ساختارهای نهادی، منافع اقتصادی و سیاسی، ضعف سازوکارهای پاسخگویی و فرسایش سرمایه اجتماعی است که در تعامل با یکدیگر، ظرفیت نظام حکمرانی برای تصمیمگیری و اجرای اصلاحات را محدود کردهاند. در چنین شرایطی، مسئله اصلی دیگر صرفا شناسایی مخالفان اصلاحات نیست؛ بلکه باید سازوکارهایی را شناخت که مقاومت در برابر تغییر را بازتولید میکنند.
مقدمه: چرا اصلاحات در ایران به بنبست میرسد؟
یکی از پرسشهای بنیادین درباره وضعیت ایران این است که چرا با وجود برخورداری کشور از منابع طبیعی، سرمایه انسانی، ظرفیت علمی، موقعیت ژئوپلیتیک و تجربههای متعدد برنامهریزی و مدیریت، دستیابی به توسعه پایدار و حکمرانی کارآمد همچنان با موانع جدی مواجه است؟
چرا بسیاری از مشکلاتی که سالها درباره آنها هشدار داده شده، همچنان پابرجا هستند؟ چرا تغییر دولتها، جابهجایی مدیران، تدوین برنامههای توسعه و اجرای سیاستهای متعدد نتوانستهاند به تغییرات پایدار و متناسب با ظرفیتهای کشور منجر شوند؟
پاسخ به این پرسشها را باید در سطحی عمیقتر از عملکرد اشخاص و دولتهای مستقر جستوجو کرد. در واقع، یکی از مشکلات اساسی حکمرانی در ایران، فاصله میان قدرت تصمیمگیری و مسئولیتپذیری در برابر نتایج تصمیمات است.
در برخی حوزهها، اختیارات میان نهادهای متعدد توزیع شده، اما مسئولیت نهایی و پاسخگویی بهروشنی تعریف نشده است. در برخی حوزههای دیگر، تصمیمات راهبردی بدون برخورداری از پشتوانه کافی کارشناسی و اجتماعی اتخاذ میشوند و در صورت شکست نیز سازوکار مؤثری برای ارزیابی، اصلاح و جبران پیامدهای آنها وجود ندارد.
از سوی دیگر، تعدد مراکز تصمیمگیری، تعارض منافع، ضعف رقابت سیاسی، محدودیت مشارکت اجتماعی و کاهش اعتماد عمومی، ظرفیت اصلاحات را بیش از پیش محدود کرده است. بنابراین، باید پذیرفت که مسئله اصلی ایران صرفا ضعف مدیریت نیست؛ بلکه با مسئلهای پیچیدهتر تحت عنوان «کیفیت ساختار حکمرانی» مواجه هستیم.
بخش اول: تشخیص ریشههای اصلی بحران حکمرانی
برای طراحی راهبرد خروج از وضعیت موجود، ابتدا باید عوامل اصلی بازتولید ناکارآمدی را شناسایی کرد:
۱. ناهماهنگی میان قدرت، اختیار و مسئولیت
۲. اقتصاد سیاسی قدرت و بازتولید منافع تثبیتشده
۳. ضعف حاکمیت قانون و پاسخگویی نهادی
۴. ضعف نظام تصمیمسازی و غلبه ملاحظات کوتاهمدت
۵. فرسایش سرمایه اجتماعی و کاهش اعتماد عمومی.
بخش دوم: راهبردهای اساسی برونرفت از بنبست حکمرانی
بر اساس درس آموخته در حدود چهار دهه گذشته، اصلاح حکمرانی در ایران باید بر هفت محور راهبردی استوار شود.
راهبرد اول: بازتعریف مناسبات قدرت، اختیار و مسئولیت
یکی از محوریترین و مهمترین اقدامات در این خصوص، تهیه و انتشار «نقشه ملی اختیارات و مسئولیتهای حکمرانی» است. در این نقشه راه، باید میان اختیار قانونی، اختیار اجرائی و مسئولیت پاسخگویی ارتباط روشنی برقرار شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.