وقتی دانشآموز از خانه میترسد، مدرسه چه میکند؟
خبر درگذشت سوگند صیادی، نوجوان ۱۶ساله کرمانشاهی، تلخ و تکاندهنده است. آنچه تاکنون درباره این ماجرا منتشر شده، بر پایه مصاحبه دادستان کرمانشاه است؛ با این حال، علت و جزئیات ماجرا هنوز بهطور روشن مشخص نشده است. بنابراین نمیتوان درباره چگونگی وقوع آن یا مسئولیت اشخاص، پیش از روشنشدن ابعاد پرونده داوری کرد.
امیرعباس میرزاخانی
خبر درگذشت سوگند صیادی، نوجوان ۱۶ساله کرمانشاهی، تلخ و تکاندهنده است. آنچه تاکنون درباره این ماجرا منتشر شده، بر پایه مصاحبه دادستان کرمانشاه است؛ با این حال، علت و جزئیات ماجرا هنوز بهطور روشن مشخص نشده است. بنابراین نمیتوان درباره چگونگی وقوع آن یا مسئولیت اشخاص، پیش از روشنشدن ابعاد پرونده داوری کرد.
با اینهمه، گزارشهایی که درباره درخواست او برای محرمانهماندن موضوع و نگرانیاش از آگاهشدن خانواده در برخی شبکههای اجتماعی منتشر شده، پرسشی مهم پیشروی نظام آموزشی میگذارد: مدرسه در برابر دانشآموزی که از آسیب احتمالی میترسد، چگونه باید عمل کند تا هم اعتماد او را حفظ کند و هم او را در معرض خطر بیشتری قرار ندهد؟ پاسخ را نمیتوان به دو گزینه ساده «پنهان نگهداشتن موضوع» یا «تماس فوری با خانواده» فروکاست. اگر احتمال آسیب وجود دارد، مدرسه باید آن را جدی بگیرد؛ اما هر اقدامی، ازجمله تماس با خانواده، نیازمند سنجش موقعیت و توجه به پیامدهای احتمالی آن است. در چنین شرایطی، نخستین وظیفه مدرسه شنیدن، ارزیابی خطر و یافتن مسیر امن حمایت است، نه واکنش شتابزده بر پایه عادت اداری. این ضرورت، با شناخت روانشناسی نوجوان روشنتر میشود. نوجوانی دوره شکلگیری هویت و استقلال است. نوجوان به حریم خصوصی و فرصت تصمیمگیری نیاز دارد. با این حال، این استقلالطلبی به معنای بینیازی او از حمایت بزرگسالان نیست؛ برعکس، وقتی با ترس یا بحران روبهرو میشود، به بزرگسالی نیاز دارد که حرفش را جدی بگیرد، بدون سرزنش و قضاوت به او گوش دهد و با او درباره گام بعدی گفتوگو کند. اعتماد در این رابطه نقشی اساسی دارد. دانشآموز زمانی از مشکلش حرف میزند که باور داشته باشد سخنانش بیملاحظه بازگو نمیشود و درخواست کمک برایش دردسر تازهای نمیسازد. البته محرمانگی هم مطلق نیست؛ اگر احتمال تهدید جدی برای جان یا سلامت دانشآموز وجود داشته باشد، مدرسه باید برای حمایت از او اقدام کند؛ با این حال، این اقدام باید سنجیده، متناسب و در جهت حفاظت از دانشآموز باشد، نه اقدامی که ناخواسته او را در معرض خطر بیشتری قرار دهد. رفتارهایی مانند سکوت، اضطراب، افت تحصیلی یا پرخاشگری، بهتنهایی نشانه قطعی خشونت یا بحران نیستند؛ اما ممکن است زنگ هشداری باشند که به گفتوگویی امن و بررسی دقیقتر نیاز دارد. از همین رو، مواجهه با نوجوان آسیبپذیر را نمیتوان تنها به رعایت نظم و اجرای آییننامه محدود کرد. گاهی پشت رفتاری که در مدرسه «مسئلهی انضباطی» به نظر میرسد، ترس، فشار یا احساس ناامنی پنهان است. اینجاست که مسئولیت وزارت آموزش و پرورش برجسته میشود. آیا مدیران، معلمان و مشاوران مدارس برای گفتوگو با دانشآموزی که از آسیب احتمالی در خانه میگوید، آموزش کافی دیدهاند؟ آیا دستورالعمل روشنی دارند که توضیح دهد چگونه خطر را بسنجند، با چه متخصص یا نهادی مشورت کنند و چطور اطلاعات را به شکلی مسئولانه و امن مدیریت کنند؟ نمیتوان انتظار داشت مدیر مدرسه در موقعیتی پیچیده، تنها بر اساس تجربه شخصی تصمیم بگیرد.
آموزش مدیران نباید به آشنایی با مقررات اداری و اجرای بخشنامهها محدود بماند. آنان باید با ویژگیهای روانی دوره نوجوانی، شیوه گفتوگوی حمایتگرانه، نشانههای احتمالی بحران، اصول حفظ محرمانگی و مسیرهای ارجاع به متخصصان آشنا شوند. وزارتخانه نیز باید سازوکارهایی روشن و در دسترس فراهم کند تا مدرسه در مواجهه با خطر، ناچار نباشد میان بیعملی و اقدام شتابزده یکی را انتخاب کند.
مدرسه نه محل تفتیش زندگی خصوصی دانشآموز است و نه میتواند در برابر نشانههای خطر بیتفاوت بماند. نقش آن، ایجاد رابطهای حرفهای و انسانی است؛ رابطهای که در آن نوجوان بتواند سخن بگوید، خطر احتمالیاش بررسی شود و در صورت نیاز حمایت تخصصی دریافت کند. معلم و مدیر باید پناهگاه دانشآموز باشند، نه بازپرس زندگی او و نه واسطهای برای بازگرداندنش به موقعیتی که ممکن است برایش خطرناک باشد.
مدرسه زمانی پناهگاه است که مدیران و کارکنانش برای شنیدن، سنجیدن خطر و حمایتکردن آموزش دیده باشند. آموزش و پرورش باید این مسئولیت را از یک انتظار اخلاقی، به دستورالعملی روشن و سازوکاری عملی تبدیل کند. اگر نوجوان در مدرسه هم نتواند از ترسش بگوید، خانه امن او کجاست؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.