گزارشی از ناترازی گاز و تغییر سبد سوخت نیروگاهها و صنایع که به هزینههای تولید و آلودگی هوا دامن زده است
نفس سنگین تولید
آسیب به بخشی از ظرفیت تولید و فرآورش گاز در جریان جنگ، ناترازی انرژی را تشدید کرده است. حالا نیروگاهها و صنایع در شرایطی به استقبال زمستان میروند که تأمین سوخت، به یکی از چالشهای اصلی ادامه فعالیت آنها تبدیل شده است و بسیاری از صنایع ناچار هستند سوخت بسیار آلاینده مازوت را جایگزین کنند.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
مژده عزیزخانی: آسیب به بخشی از ظرفیت تولید و فرآورش گاز در جریان جنگ، ناترازی انرژی را تشدید کرده است. حالا نیروگاهها و صنایع در شرایطی به استقبال زمستان میروند که تأمین سوخت، به یکی از چالشهای اصلی ادامه فعالیت آنها تبدیل شده است و بسیاری از صنایع ناچار هستند سوخت بسیار آلاینده مازوت را جایگزین کنند. بر اساس آمار سندیکای صنعت برق، مصرف مازوت در نیروگاههای برق از ابتدای سال تا نیمه شهریور حدود ۳۵.۶ درصد افزایش داشته است و حالا با از راه رسیدن ماههای سرد سال و تشدید کمبود گاز، پیشبینی میشود ارقام افزایش مصرف مازوت بهطور چشمگیری بالا رفته و به آلودگی هوا دامن بزند. گذشته از اینکه مازوت هزینه تولید بسیاری از صنایع را صعودی کرده و در مواردی منجر به تعطیلی بخشی از خط تولید شده است؛ آنهم در شرایطی که سایه جنگ و نااطمینانی بر اقتصاد کشور سنگینی میکند و کارخانجات و صنایع را درگیر روزگار بغرنجی کرده است.
پاشنه آشیل ناترازی
ناترازی گاز در ایران دیگر به روزهای سرد سال محدود نمیشود. هر سال با افزایش مصرف، فاصله میان تولید و تقاضا بیشتر خود را نشان میدهد؛ فاصلهای که تأمین گاز نیروگاهها و صنایع را با دشواری روبهرو میکند. در اقتصادی که گاز هم سوخت نیروگاههاست، هم خوراک بخش مهمی از صنعت پتروشیمی و هم انرژی مورد نیاز کارخانههای بزرگی مانند فولاد و سیمان، کمبود آن فقط به یک بخش محدود نمیماند. وقتی گاز به اندازه نیاز در دسترس نیست، باید میان مصرفکنندگان اولویتبندی شود؛ تصمیمی که برای بعضی صنایع به معنای تغییر سوخت و برای برخی دیگر به معنای کاهش یا توقف تولید است. امسال این وضعیت با آسیبدیدن بخشی از تأسیسات گازی کشور در جریان جنگ، پیچیدهتر شده است. ناترازی گاز که پیش از این نیز در روزهای اوج مصرف به حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز میرسید، حالا با کاهش ظرفیت تولید و فرآورش گاز به سطح بالاتری رسیده است. در جریان حملات به تأسیسات چهار پالایشگاه گازی، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت روزانه کشور از مدار خارج شد؛ رقمی که حدود صد میلیون مترمکعب آن به مدار بازگشته و ۱۳۰ میلیون مترمکعب همچنان احیا نشده است. برآوردهای اعلامشده برای زمستان امسال نیز از احتمال رسیدن کسری گاز به حدود ۴۰۰ تا ۴۳۰ میلیون مترمکعب در روزهای اوج مصرف حکایت دارد.
در چنین شرایطی، محدودیت گاز فقط در شبکه توزیع باقی نمیماند و اثر آن به نیروگاهها و کارخانهها میرسد. نیروگاهها برای ادامه تولید برق به دنبال سوخت جایگزین میروند و برخی صنایع نیز ناچارند برای جلوگیری از توقف فعالیت، سوخت مصرفی خود را تغییر دهند. البته این امکان برای همه یکسان نیست؛ در بعضی واحدهای پتروشیمی، گاز خوراک اصلی تولید است و جایگزینکردن آن با سوخت دیگری امکانپذیر نیست، اما در نیروگاهها و بخشی از صنایع، سوختهای مایع ازجمله گازوئیل و مازوت میتوانند جای گاز را بگیرند.
سهم بیشتر مازوت در سبد سوخت
نیروگاهها از نخستین بخشهایی هستند که محدودیت گاز را در تأمین سوخت خود احساس میکنند. با افزایش مصرف گاز در روزهای سرد و محدودشدن سهم نیروگاهها، استفاده از سوختهای جایگزین اهمیت بیشتری پیدا میکند. گازوئیل و مازوت دو سوخت مایعی هستند که در چنین شرایطی میتوانند جای گاز را بگیرند؛ البته همه نیروگاهها امکان استفاده از مازوت را ندارند و این موضوع به نوع نیروگاه و تجهیزات آن بستگی دارد. آمار منتشرشده از سوی سندیکای صنعت برق از تغییر ترکیب سوخت نیروگاهها در ماههای نخست امسال حکایت دارد. بر اساس اظهارات دبیر این سندیکا، از ابتدای سال تا ۱۷ شهریور، مصرف گاز نیروگاهها در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۸.۷ درصد کاهش داشته و مصرف گازوئیل نیز ۳۹.۷ درصد کمتر شده است. در مقابل، مصرف مازوت در همین دوره ۳۵.۶ درصد افزایش یافته است. این آمار نشان میدهد در ماههای نخست امسال، سهم مازوت در سبد سوخت نیروگاهها افزایش پیدا کرده؛ هرچند برای مشخصشدن حجم واقعی مصرف، به آمار تفکیکی و ماهانه نیروگاهها نیاز است. جایگزینی گاز با سوخت مایع برای نیروگاهها بدون هزینه نیست. استفاده از گازوئیل و مازوت، شرایط بهرهبرداری از تجهیزات را تغییر داده و هزینه نگهداری آنها را افزایش میدهد. بر اساس اظهارات مدیرعامل شرکت برق حرارتی، استفاده از سوخت مایع میتواند هزینه تعمیر و نگهداری نیروگاهها را حدود ۳۰ درصد افزایش دهد. به این ترتیب، تغییر ترکیب سوخت فقط به معنای تأمین گاز کمتر و استفاده از سوخت جایگزین نیست، بلکه هزینههای بهرهبرداری نیروگاهها را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
مصرف مازوت در نیروگاهها کمتر از پارسال نخواهد بود
حمیدرضا صالحی، رئیس فدراسیون صادرات انرژی و صنایع وابسته، در گفتوگو با «شرق» درباره نحوه استفاده نیروگاهها از سوختهای جایگزین توضیح میدهد: گاز سوخت اصلی این واحدهاست و در صورت محدودیت تأمین آن، نیروگاهها به سراغ گازوئیل میروند. در صورت کمبود گازوئیل نیز برخی واحدها از مازوت استفاده میکنند؛ البته همه نیروگاهها امکان مصرف این سوخت را ندارند و تجهیزات و تنظیمات فنی بعضی واحدها برای مازوتسوزی طراحی نشده است. به گفته صالحی، میزان مصرف مازوت در نیروگاهها به کمبود گاز و وضعیت تأمین گازوئیل بستگی دارد و نمیتوان یک الگوی مصرف یکسان برای همه واحدها در نظر گرفت. او درباره میزان دقیق مصرف فعلی مازوت در نیروگاههای کشور نیز رقم مشخصی ارائه نمیکند و میزان استفاده از این سوخت را وابسته به شرایط تأمین گاز و سوخت مایع میداند. صالحی با توجه به شرایط ناترازی امسال پیشبینی میکند مصرف مازوت در نیروگاهها نسبت به سال گذشته کمتر نخواهد بود؛ مگر آنکه برنامههای مدیریت و بهینهسازی مصرف گاز بهطور جدی اجرا شود. از نگاه او، کاهش مصرف باید از دستگاههای دولتی و شرکتهای بزرگ آغاز شود؛ بخشهایی که خود از مصرفکنندگان عمده انرژی هستند. او معتقد است با کاهش مصرف گاز در بخشهای خانگی، تجاری و دولتی میتوان فشار واردشده بر شبکه را کمتر کرد و امکان تأمین گاز نیروگاهها را افزایش داد. او همچنین با اشاره به گوگرد بالاتر مازوت مصرفی و آلایندگی ناشی از آن، بر ضرورت کاهش وابستگی نیروگاهها به این سوخت تأکید میکند. به اعتقاد صالحی، مدیریت مصرف و استفاده بهتر از ظرفیتهای موجود میتواند نیاز نیروگاهها به سوختهای مایع را کاهش دهد و عبور از زمستان را با دشواری کمتری همراه کند.
صنایع؛ هرکدام به شکلی با کمبود گاز روبهرو شدند
محدودیت گاز در صنایع بزرگ، همه واحدهای تولیدی را به یک شکل تحت تأثیر قرار نمیدهد؛ در برخی کارخانهها میتوان گاز را با سوخت دیگری جایگزین کرد، اما در بعضی واحدها گاز بخشی از فرایند تولید است و قطع آن مستقیما بر میزان تولید اثر میگذارد. صنعت سیمان یکی از صنایعی است که امکان استفاده از سوخت جایگزین را دارد و در ماههای اخیر برای ادامه فعالیت به مازوت روی آورده است.
نیاز روزانه صنعت سیمان به گاز حدود ۲۸ میلیون مترمکعب برآورد میشود، اما بر اساس اظهارات انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان، از ابتدای سال فقط حدود پنج تا شش میلیون مترمکعب گاز در روز به کارخانهها تحویل داده میشد. به گفته این تشکل، از هفته دوم آبان گاز کارخانههای سیمان بهطور کامل قطع شد و واحدهایی که امکان استفاده از سوخت جایگزین را داشتند، به مازوت روی آوردند. البته برخی کارخانهها، ازجمله سیمان تهران و خطوط تولید سیمانسفید، با محدودیتهایی در استفاده از مازوت روبهرو هستند.
محدودیت انرژی پیش از قطع کامل گاز نیز بر تولید این صنعت اثر گذاشته بود. بر اساس اعلام انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان، تولید کلینکر در دوره مورد اشاره ۴.۲ درصد کاهش داشته؛ هرچند تولید سیمان با استفاده از ذخایر قبلی کلینکر حفظ شده است. کلینکر ماده اصلی تولید سیمان است و کاهش تولید آن میتواند در ادامه ذخایر کارخانهها را تحت فشار قرار دهد. به این ترتیب، بخشی از تداوم تولید سیمان در ماههای گذشته به موجودی انبارها وابسته بوده است؛ وضعیتی که در صورت ادامه محدودیت انرژی میتواند فعالیت کارخانهها را دشوارتر کند.
در پتروشیمیها شرایط متفاوت است. در برخی مجتمعهای این صنعت، گاز طبیعی علاوه بر تأمین انرژی، خوراک اصلی تولید به شمار میرود. برای نمونه، در واحدهای تولید متانول، گاز ماده اولیه فرایند تولید است و نمیتوان مازوت یا گازوئیل را جایگزین آن کرد. به همین دلیل، محدودیت گاز در این واحدها بهجای تغییر سوخت، میتواند مستقیما تولید را متوقف کند.
پتروشیمی زاگرس یکی از نمونههای این وضعیت در سال جاری است. این شرکت در ۲۳ آبان با انتشار اطلاعیهای در سامانه کدال، از توقف واحد اول تولیدی خود به دلیل قطع جریان گاز ورودی خبر داد. در اطلاعیه شرکت، محدودیت اعمالشده از سوی شرکت ملی گاز، برودت هوا و ضرورت مدیریت مصرف از دلایل توقف عنوان شده بود. فعالیت این واحد تا زمان رفع محدودیت گاز متوقف اعلام شد. این اتفاق نشان میدهد پیامد ناترازی گاز در همه صنایع به شکل افزایش مصرف سوخت جایگزین ظاهر نمیشود؛ در برخی واحدهای پتروشیمی، قطع خوراک بهصورت مستقیم خط تولید را از مدار خارج میکند.
در صنعت فولاد نیز گاز نقش مهمی در فرایند تولید دارد. بر اساس اعلام انجمن تولیدکنندگان فولاد، نیاز روزانه گاز زنجیره فولاد حدود ۳۵ میلیون مترمکعب است و بخش عمده آن در واحدهای احیای مستقیم مصرف میشود. در این واحدها، گاز طبیعی در فرایند تولید آهن اسفنجی نقش دارد و صرفا برای تأمین حرارت تجهیزات مصرف نمیشود. به همین دلیل، محدودیت گاز در این بخش را نمیتوان بهسادگی با جایگزینی مازوت جبران کرد. کاهش دسترسی به گاز در این واحدها میتواند تولید آهن اسفنجی و به دنبال آن سایر حلقههای زنجیره فولاد را تحت تأثیر قرار دهد.
آنچه در سیمان، پتروشیمی و فولاد دیده میشود، سه شکل متفاوت از مواجهه صنعت با کمبود گاز است. کارخانههای سیمان میتوانند بخشی از کمبود را با مازوت جبران کنند، اما در پتروشیمیهایی که گاز خوراک اصلی تولید است، قطع آن به توقف فعالیت میانجامد. در صنعت فولاد نیز گاز در بخشی از فرایند تولید نقش اساسی دارد و محدودیت آن میتواند تولید را تحت تأثیر قرار دهد. به این ترتیب، بخشی از فشار ناترازی گاز به افزایش مصرف سوخت مایع منتقل میشود و بخش دیگری در قالب کاهش تولید یا توقف فعالیت واحدهای صنعتی خود را نشان میدهد.
آنچه در آمارها دیده نمیشود
ارقام منتشرشده از مصرف سوخت نیروگاهها، اظهارات تشکلهای صنعتی و اطلاعیههای شرکتها هرکدام بخشی از وضعیت امسال را نشان میدهند، اما هنوز تصویر یکپارچهای از میزان مازوت مصرفشده در کشور در دست نیست. آمار افزایش مصرف نیروگاهها تا نیمه شهریور، وضعیت متفاوت کارخانههای سیمان و توقف یک واحد پتروشیمی، نشانههایی از اثر ناترازی بر بخشهای مختلف اقتصاد هستند، اما برای سنجش دقیق ابعاد مازوتسوزی کافی نیستند.
برای ارزیابی این وضعیت، انتشار منظم آمار گاز تحویلی به نیروگاهها و صنایع، میزان گازوئیل و مازوت مصرفشده در هر بخش و تفکیک مصرف به تفکیک واحد تولیدی اهمیت دارد. در کنار این اطلاعات، مشخصبودن میزان سوخت تحویلی و مصرف واقعی نیروگاهها نیز امکان مقایسه عملکرد ماهانه و سالانه را فراهم میکند. بدون چنین دادههایی، نه سهم واقعی مازوت در جبران کمبود گاز روشن میشود و نه میتوان ارزیابی دقیقی از هزینههای اقتصادی و پیامدهای این انتخاب داشت.
مازوت در شرایط فعلی میتواند به ادامه فعالیت بخشی از نیروگاهها و صنایع کمک کند، اما اتکا بر آن بدون روشنبودن میزان مصرف، کیفیت سوخت و پیامدهای استفاده از آن، تصمیمگیری درباره مدیریت انرژی را دشوار میکند. مسئله فقط تأمین سوخت برای گذر از روزهای سرد نیست؛ آنچه اهمیت دارد، شفافبودن تصمیمهایی است که تعیین میکنند گاز به کدام بخش برسد، کدام صنعت به سوخت جایگزین متوسل و هزینه این انتخاب چگونه محاسبه و مدیریت شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.