رحلت آیتالله العظمی وحید خراسانی؛ مرجع عالیقدر شیعیان
معمار احیای شعائر فاطمی
آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی، از مراجع عالیقدر شیعه، پس از سالها فعالیت علمی، تدریس و تربیت شاگردان، درگذشت. رحلت آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی، از مراجع عالیقدر جهان تشیع و استادان برجسته حوزههای علمیه، پایان یک دوره طولانی از حضور یکی از چهرههای اثرگذار فقاهت معاصر است؛
به گزارش گروه رسانهای شرق،
شرق: آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی، از مراجع عالیقدر شیعه، پس از سالها فعالیت علمی، تدریس و تربیت شاگردان، درگذشت. رحلت آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی، از مراجع عالیقدر جهان تشیع و استادان برجسته حوزههای علمیه، پایان یک دوره طولانی از حضور یکی از چهرههای اثرگذار فقاهت معاصر است؛ شخصیتی که حیات علمی و دینی او را باید در پیوند میان سه ساحت اساسی فهم کرد؛ ژرفاندیشی در فقه و اصول، تربیت نسلهایی از عالمان و فاضلان حوزه و اهتمام مستمر به صیانت از معارف و شعائر اهلبیت عصمت و طهارت(ع). او از جمله عالمانی بود که بخش مهمی از عمر خویش را نه در عرصه حضورهای مقطعی، بلکه در متن سنت دیرپای تعلیم و تحقیق حوزوی سپری کرد و از رهگذر دههها تدریس، مباحثه، اجتهاد و تربیت شاگردان، در شکلگیری بخشی از حیات علمی حوزههای علمیه معاصر نقشآفرین شد. از این منظر، بزرگداشت مقام او صرفا یادکرد یک مرجع دینی نیست، بلکه فرصتی برای بازخوانی جایگاه فقاهت، نسبت علم و تعهد دینی و نقش مرجعیت در استمرار هویت تاریخی تشیع است.
آیتالله وحید خراسانی در نخستین روز فروردین سال ۱۳۰۰ شمسی در نیشابور دیده به جهان گشود. آغاز تحصیلات دینی او در مشهد رقم خورد؛ شهری که در آن روزگار یکی از کانونهای مهم دانش دینی و پرورش عالمان شیعه به شمار میرفت. او پس از فراگیری ادبیات عرب و گذراندن مراحل مقدماتی و سطوح حوزوی، از محضر استادان برجسته آن دوره بهره گرفت و بهتدریج مسیر مطالعات تخصصی خود را در فقه، اصول و علوم عقلی دنبال کرد. حضور در درس خارج فقه آیات عظام میرزا مهدی اصفهانی و آشتیانی، زمینهساز تعمیق مبانی اجتهادی او شد. همچنین بهرهگیری از محضر استادانی چون میرزا ابوالقاسم الهی و میرزا مهدی آشتیانی در علوم عقلی، نشاندهنده گستره مطالعات علمی او در کنار دانشهای نقلی بود. در سال ۱۳۲۷، دیدار و مذاکرات علمی او با آیتالله سیدمحمد حجت کوهکمری در شهر ری به دریافت اجازه اجتهاد مطلق انجامید؛ رخدادی که جایگاه علمی و توانایی استنباط فقهی او را در همان سالهای جوانی بازتاب میداد.
با وجود دستیابی به مرتبه اجتهاد، مسیر علمی وحید خراسانی به این مرحله محدود نماند. او در ۲۷سالگی راهی نجف اشرف شد؛ شهری که در آن روزگار کانون بزرگ فقاهت و اندیشه اصولی شیعه بود و حضور مراجع و استادان برجسته، فضای ممتازی برای مواجهه عمیق با مکاتب گوناگون اجتهادی فراهم میکرد. حضور در حوزه نجف برای او فرصتی برای تکمیل مبانی علمی و آشنایی نزدیکتر با دیدگاههای فقهی و اصولی بزرگان این حوزه بود. در میان استادان او، آیتالله سیدابوالقاسم خویی جایگاهی ویژه داشت. وحید خراسانی از شاگردان برجسته آن فقیه نامدار و از اعضای شورای فقهی ایشان بود. این ارتباط علمی، تأثیری مهم بر صورتبندی روش فقهی و اصولی او گذاشت؛ هرچند او در ادامه مسیر، مبانی و شیوه اجتهادی خاص خود را نیز پی گرفت. همچنین در دوره حضور امام خمینی در نجف، در درس ایشان شرکت میکرد؛ موضوعی که از گستردگی ارتباطات علمی او با جریانهای مختلف فقهی و اصولی آن دوره حکایت دارد.
یکی از مهمترین وجوه زندگی علمی آیتالله وحید خراسانی، استمرار و عمق فعالیت آموزشی او بود. او از سال ۱۳۳۷، پس از سالها تدریس دروس سطح، تدریس خارج فقه و اصول را در حوزه علمیه نجف آغاز کرد و نزدیک به 12 سال به تعلیم و تربیت طلاب و فضلای این حوزه پرداخت. این دوره را باید بخشی مهم از تکوین شخصیت علمی او دانست؛ دورهای که در آن تجربه شاگردی نزد بزرگان فقاهت، به تجربه مستقل تدریس و پرورش نیروهای علمی تبدیل شد. او در سال ۱۳۴۹ به ایران بازگشت و پس از مدتی فعالیت علمی در مشهد، در پاییز همان سال به قم مهاجرت کرد. از آن پس، حوزه علمیه قم به کانون اصلی فعالیتهای علمی و آموزشی او تبدیل شد.
حضور چند دههای وحید خراسانی در حوزه علمیه قم، جایگاه درس خارج او را به یکی از کانونهای مهم آموزش عالی فقه و اصول تبدیل کرد. درس اصول او به سبب دقت در مبانی، موشکافی در مقدمات استدلال و بررسی سنجیده دیدگاههای اصولی، مورد توجه طیفی از فضلا و طلاب قرار داشت. در درس فقه نیز شیوه استدلالی او بر بررسی دقیق مستندات، واکاوی شروح و مبانی فقهای پیشین و توجه ویژه به روایات استوار بود. او تا سال ۱۳۹۷ به تدریس خارج فقه و اصول اشتغال داشت و پس از آن، به دلیل کسالت، تدریس رسمی خود را متوقف کرد. استمرار این فعالیت علمی طی چند دهه، نشان میدهد تدریس برای او صرفا انتقال مجموعهای از احکام و مباحث نظری نبود، بلکه عرصهای برای بازتولید سنت اجتهاد و آموزش شیوه اندیشیدن فقهی به نسلهای جدید حوزه محسوب میشد.
برای شناخت جایگاه علمی این مرجع فقید، باید به نسبت روش اجتهادی او با میراث انباشته فقاهت شیعه توجه کرد. در مباحث فقهی او، آثار و دیدگاههای شماری از بزرگان این سنت، از شهید اول و شهید ثانی تا محقق کرکی، صاحب جواهر، محقق سبزواری، شیخ انصاری و فقهای معاصر همچون سیدعبدالهادی شیرازی، سیدمحسن حکیم و آیتالله خویی، حضوری قابل مشاهده داشت. این گستره ارجاع و مواجهه علمی، بیانگر آن بود که اجتهاد در نگاه او امری گسسته از تاریخ اندیشه فقهی نیست، بلکه استنباط حکم شرعی مستلزم شناخت دقیق میراث پیشینیان، سنجش ادله و بازبینی مبانی در پرتو قواعد اصولی است. پیوند میان استدلالهای اصولی و مباحث فقهی، در کنار توجه ویژه به روایات و مستندات نقلی، از شاخصههای مهم درس او به شمار میرفت. به این اعتبار، میراث علمی او را باید در استمرار یک سنت زنده اجتهادی جستوجو کرد؛ سنتی که اعتبار خود را از دقت در استدلال، وفاداری به منابع و گفتوگوی مستمر با میراث فقاهت میگیرد.
با این همه، شخصیت وحید خراسانی را نمیتوان فقط در محدوده فعالیتهای علمی و آموزشی صورتبندی کرد. در کنار فقاهت و مرجعیت، دلبستگی عمیق به اهلبیت(ع) و اهتمام به احیای شعائر دینی، وجه برجسته دیگری از حیات او بود. در منظومه فکری و دینی او، محبت و معرفت اهلبیت(ع) صرفا امری عاطفی و فردی نبود، بلکه با هویت تاریخی و اجتماعی تشیع پیوند داشت. از همین رو، توجه به برگزاری مجالس عزاداری، پاسداشت مناسبتهای مذهبی و تقویت جایگاه شعائر مرتبط با خاندان عصمت و طهارت(ع)، در شمار دغدغههای مستمر او قرار داشت. این اهتمام بهویژه در ارتباط با حضرت فاطمه زهرا(س) جلوهای آشکار یافت.
یکی از اقدامات شاخص او در این زمینه، پیگیری برای بهرسمیتشناختن جایگاه عمومی و اجتماعی سالروز شهادت حضرت صدیقه طاهره(س) بود. وحید خراسانی در سال ۱۳۷۹ از سیدمحمد خاتمی، رئیسجمهور وقت، درخواست کرد سالروز شهادت حضرت زهرا(س) به عنوان تعطیل رسمی اعلام شود؛ درخواستی که در نهایت تحقق یافت و در ادامه ایام فاطمیه(س) در ایران پایهگذاری شد. اهمیت این اقدام را میتوان فراتر از یک تغییر در تقویم رسمی کشور ارزیابی کرد. این رویداد در واقع بازتاب تلاشی برای برجستهسازی جایگاه تاریخی و اعتقادی حضرت زهرا(س) در حافظه عمومی جامعه و فراهمکردن فرصت گستردهتر برای توجه اجتماعی به این مناسبت مذهبی بود. از این منظر، نقش او در تقویت و گسترش مجالس عزاداری فاطمیه و تثبیت جایگاه آن در عرصه عمومی، بخشی مهم از کارنامه دینی و اجتماعی او به شمار میآید.
در اطلاعیه دفتر این مرجع عالیقدر نیز همین پیوند میان فقاهت، تعلیم، تعهد دینی و محبت اهلبیت(ع) بهروشنی بازتاب یافته است. در این اطلاعیه از او به عنوان فقیه اهلبیت(ع)، عالم ربانی و استاد بزرگ حوزههای علمیه یاد شده و دههها تحصیل، تحقیق و تعلیم علوم آلمحمد(ص)، دفاع از حریم مقدس اهلبیت(ع)، کفالت ایتام حضرت ولیعصر(عج)، تربیت جمع کثیری از عالمان فاضل و احیای شعائر دینی، بهویژه عزای صدیقه کبری(س)، از مهمترین وجوه زندگیاش برشمرده شده است. تأکید بر این مؤلفهها نشان میدهد کارنامه او در نگاه نزدیکان و مجموعه علمی و دینی پیرامونش، مجموعهای بههمپیوسته از دانش، مسئولیت و تعلق اعتقادی بوده است.
اکنون با رحلت آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی، حوزههای علمیه یکی از استادان اثرگذار خود و جامعه تشیع یکی از مراجع برجسته معاصر را از دست داده است. با این حال، میراث شخصیتهای علمی را نمیتوان صرفا با حضور جسمانی آنان سنجید. آنچه از یک فقیه در تاریخ اندیشه دینی باقی میماند، شیوه مواجهه او با دانش، سنت استدلالی که به شاگردان منتقل کرده؛ عالمانی که در مکتب او پرورش یافتهاند و ارزشهایی است که در حیات دینی جامعه تقویت کرده است. از این حیث، میراث وحید خراسانی در دو عرصه علم و آیین امتداد مییابد: در حوزه، از رهگذر دههها تدریس، پرورش شاگردان و استمرار سنت اجتهاد، و در جامعه دینی، از طریق اهتمام به معارف اهلبیت(ع) و پاسداشت شعائر و مناسبتهای مذهبی.
آیتالله العظمی وحید خراسانی از نسلی از عالمان برخاست که پیوند میان دانش حوزوی، انضباط اجتهادی، تربیت علمی و تعهد به سنت اهلبیت(ع) را در متن زندگی خویش معنا کردند. نام و یاد او با تاریخ معاصر حوزههای علمیه قم و نجف، با سنت تدریس و تحقیق فقهی و با اهتمام به احیای شعائر اهلبیت(ع) گره خورده است؛ میراثی که ارزش بازخوانی و پاسداشت آن، فراتر از مناسبت رحلت یک مرجع عالیقدر، در تداوم حیات علمی و معنوی جامعه شیعه معنا پیدا میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.